Rus milyarder Mihail Fridman, yatırımlarının kamulaştırıldığı gerekçesiyle Hollanda’ya karşı Uluslararası Daimi Hakem Mahkemesi nezdinde yatırım tahkimi başlattı. Milyarder, yaptırımlar nedeniyle uğradığı zararın en az yüzlerce milyon dolar olduğunu belirtirken, uyuşmazlığın mahkeme merkezi olarak Dubai Uluslararası Finans Merkezi belirlendi. Süreç, Fridman’ın bir Avrupa ülkesine karşı başlattığı üçüncü tahkim davası oldu.

Rus milyarder Mihail Fridman, Avrupa ülkeleriyle yürüttüğü hukuki mücadelelere bir yenisini ekleyerek Hollanda’ya karşı yatırım tahkimi sürecini başlattı.

Konuya ilişkin ayrıntılar, uyuşmazlığın idari süreçlerini yürüten Uluslararası Daimi Hakem Mahkemesinin (PCA) internet sitesinde yer alan dava dosyasından aktarıldı.

Vedomosti gazetesinin haberine göre Fridman, Hollanda hükümetini, SSCB ile Hollanda arasında 1989 yılında imzalanan Yatırımların Teşviki ve Karşılıklı Korunması Anlaşması’nı ihlal ederek yatırımlarını kamulaştırmakla suçluyor.

Rusya Federasyonu, söz konusu anlaşmada SSCB’nin hukuki halefi konumunda bulunuyor. Fridman, uğradığı nihai zarar miktarını yargılama sürecinde kesinleştireceğini, ancak muhafazakar bir hesaplamayla bile bu miktarın en az birkaç yüz milyon ABD doları seviyesinde olduğunu bildirdi.

Fridman, dondurulan varlıkları nedeniyle Ağustos 2024’te Lüksemburg’a karşı Hong Kong Uluslararası Tahkim Merkezinde (HKIAC) 16 milyar dolarlık bir tahkim davası açmıştı.

Kasım 2025’te ise Fridman’ın Birleşik Krallık’a karşı da bir tahkim süreci başlattığı kamuoyuna yansımıştı. Birleşik Krallık ile ilgili davanın ayrıntıları henüz netleşmiş değil.

Tahkim başvurusunda 2000’li yıllarda yatırım faaliyetlerinin merkezini Avrupa’ya taşıdığını belirten Fridman, istikrarlı iş ortamı ve elverişli vergi rejimi sayesinde Hollanda’nın küresel işlerini yöneten holding şirketleri ve Alfa-Bank’ın Avrupa pazarına açılımı için ideal bir hukuki zemin oluşturduğunu kaydetti.

Fridman’a ait yapılar, 2001 yılında Hollanda merkezli Amsterdam Trade Bank’ı (ATB) satın almıştı.

Batı’ya dönük bu adımın başlangıçta olumlu sonuçlar verdiğini belirten Fridman, güven bağladığı hukuk devleti ilkesinin zamanla bir “seraptan ibaret” kaldığını savundu.

Rusya’nın Ukrayna’da başlattığı özel askeri harekatın ardından durumun kökten değiştiğini ifade eden işinsanı, Avrupa Birliği’nin Avrupa’da yatırımları bulunan varlıklı Rus girişimcilere karşı “keyfi bir cadı avı” yürüttüğünü beyan etti.

Sermayesi güçlü bankanın iflası ilan edildi

Fridman’a yönelik yaptırımlar 28 Şubat 2022 tarihinde yürürlüğe girdi. Milyarder, yaptırımların doğrudan bir sonucu olarak, Nisan 2022 itibarıyla yaklaşık 1 milyar avroluk bilançosuyla ödeme gücüne ve finansal istikrara sahip olan ATB’nin yalnızca birkaç ay içinde iflas ettirildiğini kaydetti.

Fridman, “Hollanda bankayı batırdı” ifadesini kullandı.

Fridman, Hollanda’daki şirketleri üzerinde kağıt üzerinde kalan haklarının kendisini yönetimden, gelir elde etmekten veya şirketlerin ticari değerini realize etmekten alıkoyduğunu aktardı.

Şubat 2022 itibarıyla Fridman; ATB Holdings, ABH Holdings ve Rusya merkezli Alfa-Bank üzerinden ATB’de, Lüksemburg merkezli LetterOne üzerinden telekomünikasyon grubu Veon’da, Holland & Barrett sağlıklı yaşam zincirinde ve gıda perakendecisi X5 Retail Group’un holding yapısında dolaylı olarak önemli paylara sahipti.

Fridman, Hollanda’nın bu varlıklara fiilen ve kalıcı olarak el koyduğunu, bu durumun SSCB ile imzalanan anlaşmadaki yükümlülüklerin açık bir ihlali anlamına geldiğini belirtti.

Söz konusu anlaşmada, “Akit taraflardan hiçbiri, diğer akit taraf yatırımcılarını yatırımlarından mahrum bırakacak tedbirler alamaz. Kamu yararı gereği, mevzuata uygun olarak, ayrımcılık yapılmaksızın ve adil bir tazminat ödenmesi koşuluyla alınan tedbirler bu hükmün dışındadır” ifadesi yer alıyor.

Fridman, bu ihlal nedeniyle Hollanda’nın yaptırımların yürürlüğe girdiği tarihteki adil piyasa değerinde veya davacının seçeceği alternatif bir tutarda tazminat ödemekle yükümlü olduğunu vurguladı.

Ülkenin bu ödemeyi rıza göstererek yapacağına dair bir emare bulunmadığını kaydeden milyarder, şirketlerin geri dönülemez şekilde zarar gördüğünü ve 2022’de el konulan yapıların bugün eski ticari güçlerinden uzak kaldığını bildirdi.

Diplomatik temaslardan sonuç alınamadı

Uyuşmazlığı barışçıl yollarla çözmek amacıyla Mayıs 2024’te Amsterdam yönetimine resmi bildirimde bulunduğunu açıklayan Fridman, bunu takip eden kısıtlı yazışmaların ve Eylül 2024’teki sonuçsuz görüşmenin ardından Mart 2025’te Uluslararası Daimi Hakem Mahkemesine başvurduğunu belirtti.

Dava dosyasına göre uyuşmazlığı inceleyecek tahkim heyetine Kosta Rika’nın eski Dış Ticaret Bakanı Diala Jiménez başkanlık edecek. Heyette ayrıca Sırp hukuk profesörü Vladimir Pavić ve Kanadalı avukat Christopher Thomas yer alıyor.

Tahkim yeri olarak Dubai Uluslararası Finans Merkezi (DIFC) kararlaştırıldı. Fridman başlangıçta Hong Kong’u önermiş, alternatif olarak Dubai’yi kabul edebileceğini bildirmişti.

Hollanda ise Cenevre, Singapur veya Barbados seçenekleri üzerinde durmuştu. Tarafların uzlaşamaması üzerine hakem heyeti uzlaşı adresi olarak DIFC’yi seçti.

Davada Fridman’ı Rus hukuk bürosu Dyakin, Gortsunyan ve Ortakları, Birleşik Krallık merkezli Twenty Essex ve Gherson, Fransız Kiejman & Marembert firmaları ile bağımsız hukukçulardan oluşan bir ekip temsil ediyor.

Hollanda tarafını ise ülkenin Dışişleri Bakanlığı ile yerel hukuk firması De Brauw Blackstone Westbroek savunuyor.

Pen & Paper Hukuk Bürosu Kıdemli Ortağı Anton İmennov, yaptırımların hukuki sonuçlarına ilişkin içtihatların henüz oluşmaması nedeniyle tarafların şansını değerlendirmenin zor olduğunu kaydetti.

İmennov, Fridman’ın uğradığı zararı kanıtlayabilecek güçlü gerekçelere sahip olduğunu, Hollanda’nın ise adımları AB’nin dış politika ve güvenlik ilkeleri çerçevesinde savunacağını ifade etti.

NSP Hukuk Bürosu Ortağı Ilya Raçkov ise Fridman’ın hukuki konumunu güçlü gördüğünü belirtti. Raçkov, işinsanının anlaşma kapsamında yabancı yatırımcı, varlıklarının ise koruma altındaki sermaye yatırımı niteliği taşıdığını vurguladı.

Uzmanlara göre yargılamada ana odak noktalarını yaptırımların hukuka aykırı kamulaştırma sayılıp sayılmayacağı ve Hollanda’nın AB düzeyinde alınan kararlardan sorumluluk derecesi oluşturacak.

Yargılama sürecinin 3,5 ila 5 yıl sürebileceği tahmin ediliyor. BAE’nin Rusya’ya karşı yaptırımlara katılmaması ve Fridman’a kişisel bir kısıtlama getirmemesi sebebiyle DIFC tarafsız bir merkez olarak değerlendiriliyor.

Vedomosti gazetesi, konuyla ilgili olarak Fridman’ın temsilcisine, Hollanda Dışişleri Bakanlığına ve De Brauw Blackstone Westbroek firmasına bilgi talebinde bulundu.

Rusya Başbakan Yardımcısı Aleksandr Novak, otomobil benzini ihracatına yönelik yasağın yıl sonuna kadar uzatıldığını duyurdu. İlgili kriz merkezinin toplantısında alınan karar, hem yakıt üreticilerini hem de üretici olmayan şirketleri kapsayacak. Dizel yakıt ihracatındaki kısıtlamaların ise iç piyasa doyuma ulaştıkça kaldırılması planlanıyor.

Rusya Başbakan Yardımcısı Aleksandr Novak, Rusya’dan otomobil benzini ihracatına uygulanan yasağın bu yılın sonuna kadar uzatıldığını açıkladı.

İlgili kriz merkezinin toplantısında alınan kararın hem yakıt üreticilerini hem de üretici konumunda bulunmayan tedarikçi şirketleri kapsayacağı bildirildi.

TASS haber ajansının aktardığına göre Novak, “Benzin ihracatı yasağına ilişkin olarak kriz merkezinde hem üreticiler hem de üretici olmayanlar için bu tedbiri uzatma kararı aldık. Yani yasak yıl sonuna kadar uzatılacak” ifadesini kullandı.

Hükümet, dizel yakıt konusunda ise farklı bir yaklaşım izlemeyi hedefliyor. Başbakan Yardımcısı Novak, petrol rafinerilerinin fazla stok ve işleme hacimlerindeki düşüş nedeniyle zorluk yaşamaması amacıyla dizel ihracatındaki yasağın “piyasa toparlandıkça” kaldırılacağını söyledi.

Novak, iç piyasa tamamen doyuma ulaştıktan sonra dizel yakıt ihracatının yeniden başlatılmasının, Rus rafinerilerinin üretim kapasitelerinin tam yükle çalışmasını sürdürmek açısından kritik önem taşıyacağını vurguladı.

Saldırılar rafineri kapasitelerini düşürdü

Petrol ürünlerinin ihracatına yönelik kısıtlama kararları aşamalı olarak hayata geçirildi. İlk olarak 1 Nisan itibarıyla hava keroseni ihracatı yasaklanırken, 1 Haziran’da benzin ihracatına sınırlama getirildi. Hükümet, 8 Temmuz’dan itibaren ise kısıtlamaları dizel yakıt ihracatını kapsayacak şekilde genişletti.

Novak daha önce yaptığı açıklamada yakıt piyasasındaki durumu “zorlu” olarak nitelemişti.

Başbakan Yardımcısı, benzin üretimindeki geçici düşüşün nedenini, dron saldırıları sonucunda bazı petrol rafinerilerinde meydana gelen hasarlar olarak açıklamıştı.

Hükümet kararnamesine göre dizel yakıt ihracatı yasağının başlangıçta 31 Temmuz 2026 tarihine kadar yürürlükte kalması öngörülmüştü.

Reuters’ın hesaplamalarına göre, petrol işleme tesislerine düzenlenen saldırılar sonucunda Rusya, rafinerilerinin üretim kapasitesinin yaklaşık yüzde 40’ını kaybetti.

Temmuz ayının ikinci haftasında günlük benzin üretimi 75 bin ile 80 bin tona kadar geriledi. Yaz sezonundaki talep patlaması döneminde ise günlük ihtiyaç 115 bin ile 120 bin ton seviyesine ulaşıyor.

RBK’nın hesaplamalarına göre, bu yılın haziran ve temmuz aylarında, Rusya bölgeleri ve Rusya ordusunun kontrolündeki Ukrayna toprakları da dahil olmak üzere toplam 80 bölgede yakıt satışına yönelik tam veya kısmi kısıtlamalar uygulandı.

Rusya Enerji Bakanı Sergey Çivilev, alınan tedbirlerin ardından ülkenin birçok bölgesinde akaryakıt tedarikinin normale döndüğünü, faal benzin istasyonu sayısının arttığını ve kuyrukların azaldığını bildirdi. Zabaykalskiy, Kaliningrad, İrkutsk, Kuban ve Tataristan’da olumlu gelişmeler kaydedildi.

Rusya Enerji Bakanı Sergey Çivilev, ülkenin çeşitli bölgelerinde akaryakıt tedarikinde istikrar sağlandığını, hizmet veren benzin istasyonu sayısının arttığını ve istasyonlardaki kuyrukların azaldığını açıkladı. Bakanlık basın servisi tarafından aktarılan bilgilere göre Çivilev, piyasadaki olumlu gelişmelere dikkat çekti.

Çivilev yaptığı açıklamada, “Zabaykalskiy Krayı, Kaliningrad ve İrkutsk bölgeleri ile Kuban ve Tataristan’da olumlu bir seyir gözleniyor. Arhangelsk ve Saratov bölgelerinde de akaryakıt piyasası normale dönüyor. Bu durum, Rusya Federasyonu Hükümeti tarafından alınan petrol ürünleri ihracatı yasağı, akaryakıt ithalatının sağlanması ve petrol işleme kapasitelerinin azami düzeyde yüklenmesine yönelik kararlar da dahil olmak üzere uygulanan tedbirler sayesinde mümkün oldu” ifadelerini kullandı.

Bakanlık, alınan kararların ve tavsiyelerin uygulanmasının bölgesel yönetimlerin sorumluluğunda olduğunu aktardı. Yerel makamlar, mevcut duruma göre vatandaşların ve işletmelerin motorin ile benzin ihtiyacını en etkin şekilde karşılamak amacıyla geçici kısıtlayıcı tedbirler uygulama yetkisini elinde tutuyor.

Hükümet ve Kremlin sürecin geçici olduğunu belirtiyor

Rusya Başbakan Yardımcısı Aleksandr Novak, 21 Temmuz’da yaptığı açıklamada akaryakıt piyasasında kısmi bir istikrar sağlandığını belirtmişti. Novak; petrol ürünlerinin ihracatına getirilen yasak, ithalat yoluyla piyasanın doyurulması, üretim hacimlerinin artırılması ve fabrikaların bakım-onarım tarihlerinin ertelenmesi gibi adımlara işaret etmişti. Novak, bu tedbirlerin sonuç verdiğini, birçok bölgenin kısıtlamaları kaldırdığını, çalışan akaryakıt istasyonu sayısının yükseldiğini ve kuyrukların kısaldığını vurgulamıştı.

Açıklamadan bir gün sonra Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, iç akaryakıt piyasasında yaşanan zorlukların geçici bir nitelik taşıdığını ve ekonominin genel tablosunu etkileyecek güçte olmadığını ifade etti.

Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov ise akaryakıt sektöründeki durumun halen özel bir dikkat gerektirdiğini ve ek tedbirlerin sürdürülmesi gerektiğini bildirdi. Peskov, buna rağmen birçok bölgedeki şartların hafiflemeye başladığına dikkat çekti.