Görüş
APEC Zirvesi: Çin, Trump’la ilişkilerinde “duygusal değer” sanatını nasıl kullanıyor?
2026 yılında Shenzhen’de düzenlenen APEC Zirvesi, çağdaş diplomasi tarihinde sembolik ancak önemli bir sayfa açmaya aday: Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Dışişleri Bakanlığı tarafından “çığır açıcı öneme sahip” olarak nitelendirilen üçlü bir görüşme gerçekleştirecek. Böyle bir tanımlamanın abartılı olmadığını savunmak için gerekçeler var: Bu, aslında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi arasındaki en güçlü üç ülkenin devlet başkanlarının tarihte ilk kez üçlü bir görüşme gerçekleştirmesi olacak.
Bu üç ülke arasında dikkat çekici üç ikili ilişki dinamiği bulunuyor: Çin ve ABD, dünyanın açık ara en büyük iki ekonomik süper gücünü oluşturuyor; Rusya ve ABD, dünyanın açık ara en büyük iki nükleer askeri süper gücünü oluşturuyor; Çin ve Rusya ise birlikte, Batı öncülüğündeki mevcut neoliberal dünya düzenine meydan okuyan en güçlü aktörler konumunda. Dolayısıyla bu üç ülkenin, bugün dünyanın güvenliğini ve ekonomik kalkınmasını etkileyen en büyük faktörler olduğunu söylemek abartı olmaz. Bu nedenle söz konusu üçlü görüşme, somut sonuçlarından çok sembolik nitelik taşısa bile, derin bir tarihsel öneme sahip olmaya aday. İnsanların bu üçlü görüşmeden bekleyebileceği önemli gelişmelerden biri, üç devletin liderleri arasında uzun vadeli ve düzenli bir üçlü görüşme mekanizması oluşturulup oluşturulamayacağıdır. Eğer bu görüşme böyle uzun vadeli bir mekanizmanın kurulmasını sağlayabilirse bu, Çin, Rusya ve ABD’nin en azından sembolik düzeyde, aralarındaki rekabetin şiddetini kontrol altında tutmak ve küresel çatışma ve krizleri birlikte çözmek konusunda işbirliği yapmakla ilgilendikleri anlamına gelir.
Bu üçlü görüşmenin son derece büyük bir sembolik öneme sahip olduğunu kabul etmekle birlikte, dünya düzeninde 1945 Yalta Konferansı’nın yarattığına yakın ölçekte somut değişiklikler yaratacağını düşünmüyorum. Çin açısından bu görüşmenin amacı, ABD ile yumuşama sağlamak için ciddi anlamda yeni bir platform oluşturmak değildir. Çünkü Çinliler, ABD’yi Çin’i stratejik rakibi olarak görmekten asla vazgeçiremeyeceklerinin tamamen farkındadır. Bana göre bu Xi-Putin-Trump görüşmesinin Çin açısından amacı, ABD ile uzun vadeli stratejik rekabetinde kendisine daha fazla zaman kazandırmak için “duygusal değeri” kullanmaktır.
“Duygusal değer”, Çin internetinde ortaya çıkmış ve popülerleşmiş bir kavramdır. Bir ilişkide veya sosyal etkileşimde başkalarına olumlu duygusal destek, rahatlık ya da mutluluk sunabilme becerisini ifade eder. Birine para veya başka kaynaklar gibi gerçek kullanım değeri sunamadığınızda ya da sunmak istemediğinizde, ona kaynak harcamaktan kaçınırken kendisini saygı görmüş hissettirmek için “duygusal değeri” kullanabilirsiniz. Trump’ın 2016’daki ilk başkanlık döneminden ve 2018’de Çin-ABD ticaret savaşının ilk turundan bu yana Çinliler, onun öngörülemez kişiliğinden ciddi biçimde rahatsız oldu. Çinli yetkililer, Trump’ın ticaret meseleleri hakkında yaptığı açıklamaları ne kadar ciddiye almak gerektiği konusunda sık sık kafa karışıklığı yaşadı. Ancak Putin’in performansı, Çin’e Trump’la nasıl başa çıkılacağı konusunda dikkat çekici bir ders verdi: Rusya-Ukrayna savaşı sırasında Putin, Trump’ı bu çatışmada arabulucu olarak kabul etmeye hazır olduğunu belirten çeşitli açıklamalar yaptı. Putin’in Trump’la saatlerce telefonda konuştuğu, böylece Trump’ın duygusal açıdan tatmin olmasını ve kendisine saygı gösterildiğini hissetmesini sağladığı çeşitli örnekler yaşandı. Ancak bu sırada Rus ordusu cephedeki operasyonlarını durdurmadı. Putin’in Trump’a uyguladığı duygusal “masaj”, aslında Rus ordusuna cephedeki topraklar üzerindeki kontrolünü genişletmek için daha fazla zaman kazandırdı.
Çin açısından Putin’in Trump’la ilişkilerindeki başarısı son derece yararlıydı ve Çinliler bunu hızla ondan öğrendi: Trump Mayıs 2026’da Pekin’i ziyaret ettiğinde Çinliler, daha önce Çin tarafından yaptırıma uğratılmış olan ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da dahil olmak üzere Trump’a ve beraberindekilere büyük bir misafirperverlik gösterdi. Çin medyasında “Rubio, Pekin’deki Büyük Halk Salonu’nun mimarisi karşısında hayran kaldı” gibi manşetler öne çıktı. Ancak önemli siyasi meseleler açısından bu ziyarette çok az sonuç elde edildi ve iki ülke ortak bir bildiri bile yayımlamadı. Trump’ın mayıs ayındaki Çin ziyareti, adeta yaşlı insanlardan oluşan bir turist grubunun gezisinden ibaret görünüyordu ve Çinliler bu ziyaretten Çin-ABD ilişkilerinde herhangi bir ilerleme beklemiyordu. Bununla birlikte Trump’ın bu turistik ziyareti Çinliler tarafından olumlu değerlendirildi. Çünkü en azından Trump’ın öngörülemez kişiliğini yatıştırdı ve Trump, o zamandan bugüne kadar en az altı ay boyunca Çin’e sorun çıkarmadı. En önemlisi, Çin hükümeti bu ziyaret sırasında Trump’a duygusal değer sunarken Çin’in somut ulusal çıkarları bakımından vermek istemediği neredeyse hiçbir tavizi vermedi: Örneğin Çin, devlet şirketlerine ve yapay zekâ sektörlerine sağladığı sübvansiyonlar, yuanla ilgili para politikası, Tayvan Boğazı ve Güney Çin Denizi’ndeki askeri tatbikatları ve Rusya ile İran’la ortaklıkları konusunda taviz vermedi. Çin’in bakış açısından bu, ulusal çıkarlar bakımından gerçek bir maliyet yaratmadan Trump’ın uzun bir süre boyunca Çin’e daha fazla sorun çıkarmasını önleyen diplomatik bir zaferdi.
Dolayısıyla yaklaşan üçlü görüşme, Çin’in bu uygulamayı tekrarlayacağı bir başka etkinlik olarak anlaşılabilir. Çin, iki nedenden dolayı bu görüşmede ABD’den somut bir şey bekleyecek kadar saf değil. Birincisi, Çin, ABD’de Çin’i başlıca stratejik rakip olarak gören iki partili bir uzlaşma bulunduğunun ve bunun öngörülebilir gelecekte değişmeyeceğinin tamamen farkında. İkincisi, ara seçimlerin ardından Demokratlar artık Senato’yu kontrol ediyor. Dolayısıyla Trump, Çin’le herhangi bir anlaşma imzalamaya istekli olsa bile bu anlaşmalar kısa süre içinde Demokratlar tarafından kolayca sabote edilebilir. Bu nedenle beklentileri bu kadar düşük olan Çin’in şu anda Trump’tan tek beklentisi, görev süresinin geri kalanında Çin’e sorun çıkarmamasıdır.
Çin ayrıca, ara seçimlerde yaşanan böylesine büyük bir yenilginin ardından Trump ve Cumhuriyetçi Parti’nin iki yıl sonraki başkanlık seçimleri konusunda büyük kaygı duyması gerektiğini ve Trump’ın iç kamuoyuna yönelik propagandasında kullanabileceği bazı başarılara umutsuzca ihtiyaç duyduğunu da anlıyor. Bu APEC toplantısı onun için büyük bir fırsat olabilir: Çinliler protokol açısından kendisine saygı gösterecek ve muhtemelen Çin’in temel çıkarlarıyla ilgili olmayan ticari meselelerde, örneğin daha fazla Amerikan tarım ürünü satın almayı kabul etmek gibi, olumlu ancak muğlak bazı mesajlar verecek. Trump bu unsurları, MAGA destekçilerini harekete geçirmeye devam etmek için iç kamuoyuna yönelik propagandasında kullanabilir. Bu arada Trump da muhtemelen bir süre Çin’le ilgili konularda sessiz kalacaktır. Duygusal değer sunarak kazanılan bu zaman sayesinde Çin, ABD ile uzun vadeli rekabetine ve Tayvan’ın yeniden birleşmesi gibi kendi hedeflerine hazırlanırken askeri, ekonomik ve yüksek teknoloji sektörlerinde kendisini daha da güçlendirmek için ek zaman kazanabilecektir.
Bu duygusal değerden yararlanan tek kişinin Trump olmadığını belirtmek önemli. Çin, yarı müttefiki Putin’in de iç kamuoyuna yönelik propaganda için bazı malzemelere ihtiyaç duyduğunun farkında. Dolayısıyla bu üçlü görüşme, Çin’in Rusya’nın hâlâ küresel bir güç olduğu statüsünü vurgulamak için elinden geleni yapacağı bir etkinlik de olacak. İlginç bir şekilde Çin Dışişleri Bakanlığı, yayımladığı resmî açıklamada, uluslararası medyanın büyük bölümünün kullandığı “Çin-ABD-Rusya üçlü görüşmesi” ifadesi yerine, Putin’e duygusal değer sunmak amacıyla bilinçli olarak “Çin-Rusya-ABD üçlü görüşmesi” ifadesini kullanıyor. Çin ile Rusya’nın, Çin’in neoliberal tek kutuplu dünyaya karşı ortak mücadelede hâlâ Rusya’nın yanında durduğunu dünyaya göstermek amacıyla bir dizi anlaşma ve belki de güncel meseleler hakkında ortak bir açıklama yayımlaması beklenebilir. Her iki ülke de Trump’ı sakin tutmak için ona kayda değer ölçüde duygusal değer sunacak olsa da çok kutuplu bir dünya inşa etme yönündeki ortak hedeflerini muhtemelen yeniden vurgulayacaktır.
Pek çok insan, uluslararası ilişkilerdeki değişimlerin çeşitli dönüm noktalarıyla belirlenen hızlı süreçler olmasını bekleme eğilimindedir. Ancak gerçekte siyaset hiçbir zaman böyle işlemez ve Çinliler bunun açıkça farkındadır. Çin, hedeflerini bir dönüm noktası niteliğindeki toplantıda sergilemeye çalışmıyor ve APEC’teki bu üçlü zirvenin yeni bir Yalta Konferansı olması hiçbir zaman amaçlanmadı. Bunun yerine APEC, Çin’in iki şeyi ilerletmek için kullanacağı bir platform olacak: Birincisi, Çin ABD ile istikrarlı ilişkisini yönetecek ve Çin’in gerçek temel ulusal çıkarlarının hiçbirinden taviz vermekten kaçınırken Trump’a duygusal değer sunarak kendisine daha fazla zaman kazandıracak. İkincisi, Çin bu platformu yalnızca yarı müttefiki Rusya ile değil, gelişmekte olan dünyadaki diğer dost devletlerle de ortaklığını güçlendirmek ve çok kutuplu bir dünyaya doğru ilerlemek için kullanacak.
Romalılar, “Roma bir günde inşa edilmedi” der. Çin’de ise iki bin yılı aşkın bir süre önce yaşamış siyaset düşünürü ve stratejist Han Feizi’nin de ünlü bir sözü vardır: “Büyük bir barajın çöküşü, karıncaların açtığı küçük deliklerle başlar.” Binlerce yıllık siyasi deneyime sahip Çinliler, diplomasi konusunda yeterince sabırlıdır ve ABD’nin hâkimiyetindeki mevcut neoliberal ve tek kutuplu dünyanın aşınmasının uzun bir süreç olacağını anlıyor. Bu APEC toplantısı, uluslararası ilişkilerde dramatik ve ani değişimlere işaret eden bir dönüm noktası değil; Çin’in kendisine daha fazla zaman kazandırmak, askeri ve ekonomik açıdan güçlenmek ve Batı’nın hâkimiyetinde olmayan çok kutuplu bir dünya düzeni için verilen ortak mücadelede dünyanın dört bir yanındaki ortaklarıyla bağlarını derinleştirmek amacıyla attığı çok sayıdaki küçük adımdan biridir.
*Zhang Sheng, hâlihazırda Johns Hopkins Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nde doktora adayıdır ve Harvard Üniversitesi’nden Orta Doğu Çalışmaları alanında yüksek lisans derecesine sahiptir. Zhang’ın araştırma alanları arasında Çin’in Orta Doğu ile ilişkilerinin tarihsel gelişimi ve dönüşümü, Çin-Türkiye ilişkileri ve 1949’da Çin Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşundan günümüze kadar Çin diplomasisi ve siyaseti yer almaktadır. Ancak araştırmaları bunlarla sınırlı değildir. Zhang ayrıca Çin ve Nepal’deki çeşitli düşünce kuruluşları ve araştırma enstitüleri bünyesinde araştırmacı olarak görev yapmaktadır. Akademik kariyerinin yanı sıra siyasi yorumcu ve köşe yazarı olan Zhang, Çin, Mısır, Rusya ve Nepal’deki çeşitli ana akım medya kuruluşlarına düzenli olarak görüş yazıları yazmakta ve televizyon programlarına konuk olmaktadır.
