Çin ordusunun en kıdemli generalinin görevden alınması ne anlama geliyor?

Çin Komünist Parti (ÇKP) kongresi ve Çin Halk Kurtuluş Ordusu’nun (PLA) yüzüncü yılı öncesinde iki üst düzey generalin ani şekilde görevden alınması büyük sansasyon yarattı.

Pekin, cumartesi günü, Merkez Askerî Komisyonu’nun (CMC) birinci sıradaki başkan yardımcısı ve Çin’in üniformalı en üst düzey subayı olan Zhang Youxia’nın ciddi disiplin ihlalleri nedeniyle soruşturma altında olduğunu; ayrıca CMC Müşterek Kurmay Dairesi Başkanı Liu Zhenli’nin de aynı gerekçeyle soruşturulduğunu duyurdu.

Bu iki ismin gidişi, Çin’in en üst askerî komuta kademesinde yalnızca iki üyenin kalmasına yol açtı: başkan Xi Jinping ve silahlı kuvvetler içerisinde disiplin işlerinden sorumlu olan ikinci sıradaki başkan yardımcısı Zhang Shengmin.

Soruşturma, Pekin’in gelecek yıl yapılacak iki önemli olay öncesinde hem fırsatları hem de riskleri tarttığı bir dönemde geliyor: üst düzey kadro değişimlerinin yapıldığı beş yılda bir düzenlenen 21. parti kongresi ve Halk Kurtuluş Ordusu’nun (PLA) modernleşme hedeflerindeki ilk büyük kilometre taşı için belirlenen son tarih olan PLA’nın yüzüncü yılı.

Bu dönüm noktası niteliğindeki etkinliklerden önce iki üst düzey askerî liderin görevden alınması kaçınılmaz biçimde riskli bir hamle olarak görülüyor; ancak Çini gözlemcilere göre bu durum, Devlet Başkanı Xi Jinping’in “disiplin, odaklanma ve siyasi saflığı her şeyin üstünde tutma kararlılığını” ortaya koyuyor.

Xi, 2020’de yaptığı bir konuşmada, partinin saflığına zarar veren davranışların sürdüğünü söylemiş; çözülememiş “ideolojik, siyasi, örgütsel ve davranışsal saflıksızlıktan” bahsetmişti.

South China Morning Post’a konuşan bir kaynağa göre, Zhang Youxia ve Liu’nun görevden alınması cesur bir hamle olsa da, bunu basit bir güç mücadelesi olarak yorumlamak doğru değil.

İsminin açıklanmaması koşuluyla konuşan kaynak, “Ortada anlamlı bir siyasi rakip olduğuna dair bir kanıt yok. Her iki isim de Xi ile yakından ilişkilidir ve kariyerleri ona bağlıdır. Bu, Xi’nin standartlarını karşılayamadıkları için yaşandı,” dedi.

1970’ler ve 80’lerdeki Çin-Vietnam çatışmalarının kilit gazileri olan Zhang ve Liu, geçen hafta Xi’nin başkanlık ettiği üst düzey bir parti seminerinde dikkat çekici biçimde yer almadı; bu gelişme, siyasi geleceklerine ilişkin yaygın spekülasyonları tetikledi.

Kamuoyuna açık en son ortada görünmeleri 22 Aralık’ta olmuş, Xi, general rütbesine yükseltilen iki askerî subaya terfi sertifikalarını vermişti.

Pazar günü, resmî PLA Daily gazetesi, Zhang ve Liu hakkında soruşturma açılması kararının, parti liderliğinin yolsuzlukla mücadelede “hiçbir yerin sınır dışı olmadığı, hiçbir alanın boş bırakılmadığı ve hiçbir hoşgörüye izin verilmediği” yönündeki açık tutumunu bir kez daha gösterdiğini yazdı.

Cumartesi günü Ulusal Savunma Bakanlığı tarafından yayımlanan ve soruşturmayı duyuran bildiride, Zhang ve Liu’nun “ciddi disiplin ve hukuk ihlalleri” şüphesi taşıdığı belirtildi; bu ifade, rüşvet dahil olmak üzere yolsuzluk için sıkça kullanılan bir kalıptır.

PLA Daily’deki bir başyazı, suçlarının yalnızca rüşvetle sınırlı kalmayabileceğini öne sürdü.

Gazeteye göre iki isim, Xi’ye CMC başkanı olarak tüm askerî konularda mutlak ve nihai söz hakkı veren “CMC başkanı sorumluluk sistemi”ni “çiğnemiş ve zedelemişti”.

Makalede, bu kişilerin davranışlarının “ordunun parti tarafından mutlak biçimde yönetilmesini etkileyen siyasi ve yolsuzluk sorunlarını ciddi biçimde körüklediği, partinin iktidar temelini tehlikeye attığı ve CMC liderlik ekibinin imajını ve prestijini ciddi ölçüde etkilediği” iddia edildi.

Ayrıca, orduda siyasi sadakati güçlendirmeye yönelik çabalara ciddi zarar verdikleri, ordunun siyasi ortamını aşındırdıkları ve genel muharebe hazırlığını baltaladıkları; bunun da parti, ülke ve silahlı kuvvetler üzerinde ağır sonuçlar doğurduğu ileri sürüldü.

Öz devrim vurgusu

Analistlere göre Zhang ve Liu’nun akıbeti, Xi’nin partinin iç temizlik ve yenilenme çabasını tanımlamak için öne çıkardığı “öz-devrim” (self-revolution) kapsamında yürütülen kampanyada hiçbir yetkilinin dokunulmaz olmadığını gösteren sert bir uyarı niteliğinde.

Yolsuzlukla mücadele ve sağlıklı yönetimi güvenceye almak amacıyla kullanılan öz-devrim, Xi’nin, 80 yıl önce Çin’in devrim üssü Yanan’daki bir mağara konutunda gündeme gelen bir soruya verdiği yanıttır: Ülke, uzun vadeli yönetimi sürdürebilmek için yükseliş ve çöküşten oluşan tarihsel döngüden nasıl kaçabilir? Bu soru, başlangıçta 1945’te Mao Zedong’a yöneltilmiş; Mao’nun yanıtı ise “otoriteyi halkın gözetimi altına koymak” olmuştu.

Xi, 2021’de bu soruyu yeniden ele alarak yanıtın “öz-devrim” olduğunu söyledi. Geçen ay yaptığı yılbaşı gecesi konuşmasında ise, partiyi Yanan’daki bu soruya doğru yanıt vermeyi sürdürmeye ve halkın beklentilerine uygun bir cevap hazırlamaya çağırdı.

Sadakatsizlik

Singapur Ulusal Üniversitesi Lee Kuan Yew Kamu Politikası Okulu’nda doçent olan Alfred Wu, PLA Daily’de kullanılan dilin, Zhang ve Liu’nun suçlarının yolsuzluğun ötesine geçerek parti liderliğine sadakatsizlik boyutuna ulaşmış olabileceğine işaret ettiğini söyledi.

South China Morning Post’a konuşan Wu, “Bu kadar kararlı ve hızlı bir açıklama [Zhang ve Liu hakkında] Xi’den gelen güçlü bir sinyaldir: sadakat hayati önemdedir. Aile geçmişi, iş deneyimi veya Xi ile bağlantısı ne olursa olsun, eğer parti merkezine sadık değilseniz bunlar cezanın azaltılmasına gerçekte yardımcı olmayacaktır,” dedi.

Zhang’ın düşüşü özellikle dikkat çekici; çünkü o yalnızca Çin’in en üst askerî yetkilisi değil, aynı zamanda Pekin’de Xi ile derin aile bağları olan ve onun tarafından kişisel olarak güvenilen az sayıdaki isimden biridir.

Her ikisinin babaları da Shaanxi eyaletindendi ve Çin iç savaşında birlikte görev yapmışlardı. General Zhang Zongxun ve Xi’nin babası Xi Zhongxun, 1947’de PLA’nın Kuzeybatı Saha Ordusu’nda birlikte yakın çalışmıştı.

Nükleer sırları sızdırdı iddiası

Wall Street Journal gazetesinin ise, “suçlamalarla ilgili, üst rütbeli komutanlara yönelik bilgilendirme toplantısına katılan kişilere” dayandırdığı haberde, Zhang’ın, Çin’in nükleer programıyla ilgili teknik bilgileri ABD’ye aktardığı ve bu suretle ulusal güvenlik açığına yol açtığı iddia edildi.

Söz konusu iddiaya ilişkin bulguların, Çin’in askeri ve sivil nükleer programlarının yürütülmesinden sorumlu Çin Ulusal Nükleer Şirketinin (CNNC) eski Genel Müdürü Gu Jun hakkında başlatılan soruşturmadan elde edildiği öne sürüldü.

Çin Komünist Partisi Merkezi Disiplin İnceleme Komisyonu ve Çin Ulusal Denetleme Komisyonu, 19 Ocak’ta sivil bir yönetici olan Gu hakkında soruşturma başlatıldığını bildirmişti.

Zhang Youxia

Zhang Youxia, tam general rütbesine 2011’de yükselmeden önce çok sayıda üst düzey komuta görevinde bulundu. Ertesi yıl, PLA’nın askerî teçhizat alımı ve geliştirilmesinden sorumlu güçlü bir organı olan Genel Silahlanma Dairesi’nin başına getirildi; bu birim, 2016’da CMC’nin Teçhizat Geliştirme Dairesi’ne dönüştürüldü.

Zhang, Xi’nin ilk kez liderliği devraldığı 2012 parti kongresinde CMC üyesi oldu. Ardından 2017 parti kongresinde CMC’nin ikinci sıradaki başkan yardımcılığına terfi etti ve son olarak 2022’deki kongrede bir basamak daha yükselerek 72 yaşında birinci başkan yardımcısı oldu — bu yaş, resmî emeklilik yaşı olan 68’in oldukça üzerindeydi.

Xi’nin ilk döneminde genel silahlanmadan sorumlu başkan olarak Zhang, Çin’in Ay keşif programı ile insanlı uzay projelerini de yürüttü. Ayrıca, 2015’te başlatılan daha geniş askerî reformların temel unsurlarından biri olan askerî ve sivil projeleri bütünleştirme yönündeki Xi hamlesinin güçlü bir savunucusu oldu.

Yolsuzlukla mücadele kampanyası

Analistler, bu düşüşe şaşırmadıklarını; çünkü bir süredir söylentilerin dolaştığını, ancak daha ziyade bunun ne kadar hızlı biçimde resmen doğrulanmasına şaşırdıklarını söyledi.

Normalde, üst düzey yetkililerin düşürülmesi uzun bir hazırlık süreci içerir. Örneğin, eski CMC başkan yardımcısı He Weidong ile CMC’nin siyasi çalışma direktörü Miao Hua’nın düşüşü, kamuoyunda görünmemeleri ve söylentilerden resmî açıklamaya kadar yaklaşık yedi ay sürdü.

Buna karşılık Zhang ve Liu’nun vakaları, çok az görünür ipucu ile spekülasyondan gözaltına hızlı biçimde ilerledi.

Xi’nin 2012’de başlattığı kapsamlı yolsuzlukla mücadele kampanyası 2023’ten bu yana daha da yoğunlaştı. Bu kampanya, PLA Roket Kuvvetleri komutanları, yarı askerî Halk Silahlı Polisi liderleri ve harekât sahası komutanları dahil olmak üzere çok sayıda üst düzey PLA subayını devirdi.

Singapur’daki S. Rajaratnam Uluslararası Çalışmalar Okulu’nda yardımcı doçent olan James Char, Zhang hakkında soruşturma açarak Xi’nin nihayet bazı PLA gözlemcilerinin eleştirilerine yanıt verdiğini söyledi: “ordudaki yolsuzlukla mücadele kampanyasının seçici yürütüldüğü” ve Xi’ye yakın olanların “görünüşte cezasız kaldığı” yönündeki eleştiriler.

Wu’ya göre daha fazla tutuklama olası; Pekin, saflarda endişelerin dalga dalga yayılması üzerine PLA moralini istikrara kavuşturmaya odaklanmış durumda.

Char ise şunları söyledi: “Zhang ve Miao’nun takipçileri arasında yer alan ve hâlâ PLA içinde bulunan kişiler, muhtemelen daha temkinli hareket edecek ve başkomutanlarına ve onun askerî gündemine desteklerini sözlü olarak dile getirmede daha proaktif olacaktır.”