Elon Musk’ın Çin’le ilişkisi hakkında merak edilen beş başlık

ABD Başkanı Donald Trump’ın Beyaz Saray’a dönüşü, kampanyasının en büyük bağışçısı ve dünyanın en zengin kişisi olan Elon Musk’ın özellikle Çin politikası üzerinde ne kadar etkili olabileceği konusunda soru işaretleri yarattı.

Musk, Trump’ın yemin töreninden bir gün önce pazar günü Washington’da Çin Başkan Yardımcısı Han Zheng ile bir araya gelen bir grup ABD’li iş yöneticisinden biriydi. Tesla’nın arkasındaki milyarder, dünyanın 2 numaralı ekonomisinde önemli ticari çıkarlara sahip ve kendisini “bir tür Çin yanlısı” olarak tanımlıyor. Hatta Çin’in en üst düzey internet gözlemcisine bağlı bir dergiye makale gönderen ilk yabancı oldu.

Ancak Çin’e olan yakınlığı onu yeni yönetimin daha şahin üyeleriyle karşı karşıya getirebilir. Bazı Amerikalı eleştirmenler, Trump tarafından yeni bir Devlet Verimliliği Departmanının başına getirilen “ilk dost” Musk’ın Çin’deki bağlantıları nedeniyle ulusal güvenlik riski oluşturabileceğini savunuyor.

Diğerleri ise Musk’ın Trump’la olan ilişkisinin dayanıklılığını sorguluyor, zira her iki ismin de ne yapacağı belli olmuyor.

Nikkei Asia, Musk ve Çin hakkında merak edilen 5 soruyu derledi:

Musk’ın Çin’deki ticari çıkarlarının kapsamı nedir?

Musk’ın Çin’deki en önemli girişimi Tesla’nın Şanghay Gigafactory’sidir. Elektrikli araç fabrikası geçen yıl 916.000’den fazla otomobil teslim ederek Tesla’nın küresel teslimatlarının %50’sinden fazlasını gerçekleştirdi.

Çin, Tesla’nın ikinci en büyük pazarı ve son yıllarda tüm satışların yaklaşık %35 ila %40’ını oluşturuyor. Otomobil üreticisinin küresel teslimatları 2024 yılında ilk kez düşmüş olsa da Çin’de 657.000 adedin üzerinde rekor bir satış gerçekleştirmiştir. Araçları, ülkenin otomobil veri güvenliği standartlarını karşılayan bazı devlet kurumlarının yanı sıra birkaç yerel yönetimin satın alma listelerine dahil edildi.

Tesla aralık ayında, büyük ölçekli bir enerji depolama ürünü olan Megapack için bir montaj tesisi olan ikinci bir Şanghay tesisinde deneme üretimine başladı. Toplam 1,45 milyar yuan (198 milyon dolar) yatırımla kurulan fabrikanın yıllık kapasitesi 10.000 adedin üzerinde. Seri üretimin 2025’in ilk çeyreğinde başlaması ve en azından başlangıçta ağırlıklı olarak ihracata yönelik olması bekleniyor.

Şirket, 2020’deki başarısız girişiminin ardından Çin’in sigorta pazarına da göz dikmiş görünüyor. Tesla geçtiğimiz temmuz ayında Pekin’de bir sigorta komisyonculuğu tescil ettirdi. Brokerler bağımsız olarak sigorta ürünleri geliştiremezken, özelleştirilmiş teklifler oluşturmak için sigortacılarla işbirliği yapabilirler.

Bir de Tesla’nın insansı robotu Optimus var ki, bildirilen önemli ilerlemelerin ardından bu yıl sınırlı üretime girmesi bekleniyor. Analistler, tedarik zincirinin ağırlıklı olarak Çinli olmasını ve Çin’de montajın da bir olasılık olarak değerlendirilmesini bekliyor.

Musk’ın diğer işletmelerinin Çin’de varlığı yok. Bunlar arasında SpaceX’in uydu internet ağı Starlink, The Boring Company yeraltı tünel açma girişimi ve beyin-bilgisayar arayüzü teknolojisinde uzmanlaşan Neuralink yer alıyor. Sosyal medya platformu X ise ülkede yasaklanmış durumda.

Musk geçtiğimiz günlerde Çinli sosyal medya uygulaması TikTok’un ifade özgürlüğü gerekçesiyle yasaklanmasına karşı olduğunu söyledi ancak “TikTok’un Amerika’da faaliyet göstermesine izin verilirken X’in Çin’de faaliyet göstermesine izin verilmediği mevcut durumun dengesiz olduğundan” şikayet etti.

Musk’ın Çinli yetkililerle ne gibi bağlantıları var?

Musk’ın Çin Başbakanı Li Qiang ile iyi bir ilişkisi olduğu biliniyor, ancak Çinli uzmanlar aralarındaki ilişkinin işle sınırlı olduğuna inanıyor. Şanghay’ın eski Komünist Parti sekreteri olan Li, Tesla’nın Aralık 2019’da açılan Şanghay Gigafactory’yi kurmasını kolaylaştırmada önemli bir rol oynadı.

Hükümet Tesla’ya alışılmadık derecede sıcak davrandı. Çin’de yabancı bir otomobil şirketi için bir ilk olan Gigafactory’nin yerel bir ortak olmadan tamamen kendisine ait olmasını onayladı. Devlet medyasına göre, Li’nin gözetimi altında Tesla, 2019’dan 2020 ortasına kadar Çin devlet bankalarından yaklaşık 20 milyar yuan tutarında düşük faizli kredi aldı.

Geçtiğimiz eylül ayında ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu’na yapılan bir başvuruda otomobil üreticisi, bir yan kuruluşunun Nisan 2024’te Çinli kredi kuruluşlarıyla üretim giderleri ve finansman geri ödemeleri için “Çin Halk Bankası tarafından yayınlanan Kredi Prime Oranı eksi %1,18’e eşit bir oranda” 20 milyar yuanlık bir kredi anlaşması imzaladığını söyledi.

Musk son yıllarda Çin’e çok sayıda üst düzey ziyaret gerçekleştirerek Başbakan Li’nin yanı sıra eski Dışişleri Bakanı Qin Gang, ticaret ve teknoloji bakanları ve Şanghay parti başkanı Chen Jining ile görüştü. Başkan Xi Jinping ile 2023’ün sonlarında San Francisco’da bir gala yemeğinde bir araya geldi.

Şanghay’daki Fudan Üniversitesi Amerikan Araştırmaları Merkezi Direktörü Wu Xinbo, “Bu yetkililer ile Elon Musk arasındaki ilişkinin temelde Tesla’nın Çin’deki yatırım getirilerinin değerlendirilmesinden kaynaklandığına inanıyorum” dedi. “Dünya çapında tanınan bir şirket olarak Tesla’nın varlığı, istihdama ve vergi gelirlerine yaptığı katkılar göz önüne alındığında, Çin’deki herhangi bir yerel yönetim tarafından memnuniyetle karşılanacaktır” diye ekledi.

Çin Dışişleri Bakanlığı’nın politika danışma kurulunda yer alan Wu, bu ilişkinin aynı zamanda “Çin hükümetinin yeni enerji araçları endüstrisini teşvik etmek ve desteklemek için on yıllardır sürdürdüğü çabalarla da uyumlu olduğunu” söyledi.

Tesla Çin’in elektrikli araç ekosistemine nasıl uyum sağlıyor?

Çin’in EV (elektrikli araç) patlaması, yaklaşık %50 penetrasyon oranıyla bu tür otomobiller için en büyük pazar haline getirdi. Tesla kritik bir kıvılcım oldu.

Musk, yeni teknolojiler getirerek ve birçok kıdemli teknisyeni eğiterek Çin’in elektrikli araç endüstrisinin kurulmasına yardımcı oldu. Gigafactory faaliyete geçtiğinden beri, Çinli parça tedarikçilerinden oluşan gelişen bir ekosistemin merkezi haline geldi. Genellikle Tesla’nın “dört saatlik tedarik zinciri” olarak adlandırılan bu ağ, Şanghay çevresindeki çeşitli şehirleri kapsıyor. Şu anda tesisin tedarik zincirinin %95’inden fazlası Çin’de bulunuyor ve Gigafactory’deki 20.000 çalışanın neredeyse tamamı yerel istihdamdan oluşuyor.

O zamandan beri Çin’in kendi elektrikli araç üreticilerini desteklemek için ülke çapında benzer ekosistemler ortaya çıktı. Başka bir deyişle, Tesla’dan yararlanan şirketler onun rakipleri haline geldi. BYD, 2023’ün sonlarında dünya çapındaki satışlarda Tesla’yı geride bırakırken, Xiaomi SU7’nin aylık satışları geçen yıl Tesla’nın Model 3’ünü geçti.

Tesla ayrıca Nevada’daki kendi üretimini desteklemek için Çin’den ABD’ye EV pil paketleri ithal ediyor.

Çin, ABD ile ilişkilerini geliştirmek için Musk’a mı güveniyor?

Çinli akademisyenler Musk’ın Trump’ın Çin politikaları üzerindeki potansiyel etkisi konusunda farklı görüşlere sahip.

Pekin merkezli düşünce kuruluşu Center for China and Globalization’ın kurucusu ve başkanı Henry Wang, Musk’ın süper güçler arasında bir arabulucu olabileceğini, ancak ABD iş dünyasının daha geniş bir kesiminin ortak çabasının gerçekten bir etki yaratabileceğini söyledi.

Washington’daki Carnegie Endowment for International Peace’de kıdemli bir araştırmacı olan Zhao Tong, Musk ve onun gibi düşünen akranlarının genişleyen ağının, Batı teknolojisi ve sermayesine erişimi korumak, ekonomik ayrışmayı önlemek ve jeopolitik anlaşmazlıkları önemsiz göstermek gibi Pekin için hayati önem taşıyan konularda önemli bir etkiye sahip olabileceğini söyledi.

Fudan Üniversitesi’nden Wu, Çin’in Musk’ın Trump’la olan yakın ilişkisini ikili ilişkilerin geliştirilmesinde olumlu bir rol oynamak için kullanabileceğini umduğunu söyledi. Ancak akademisyen, Trump’ın ekibindeki sertlik yanlıları da söz sahibi olacağı için Musk’ın ne kadarını yapabileceğinin oldukça belirsiz olduğunu söyledi.

Wu, “Musk’ın kendisi de Trump üzerindeki etkisini kullanma konusunda muhtemelen çok temkinli davranıyor,” dedi. “Eğer Trump’ı Çin’le ilgili konularda çok fazla zorlarsa, bu aralarındaki ilişkiyi gerebilir ve nihayetinde Musk’ın etkisini azaltabilir” diye ekledi.

Musk-Çin ilişkisi uzun ömürlü olacak mı?

Yakın zamanda Pekin’de düzenlenen bir forumda bazı önde gelen akademisyenler Musk’a umut bağlanmaması konusunda uyarıda bulundu. Pekin Üniversitesi’nden Wang Jisi, “Bir kişinin Çin’e yönelik tutumunu ABD politikasının tamamıyla bir tutamayız,” dedi.

“Tesla’ya Çin’de uzun vadeli yatırım yapmayı mı yoksa bazı faydalar elde ettikten sonra ayrılmayı mı planlıyor? Duyduğum kadarıyla durum oldukça karmaşık,” dedi Wang.

Elektrikli araçların yanı sıra, Musk’ın uydu internet ve insansı robotlar gibi diğer birçok işi Çinli rakiplerinin zorlu rekabetiyle karşı karşıya. SpaceX ayrıca Çinli askeri analistlerden de güvenlik tehdidi olarak sert eleştiriler aldı.

Musk’ın kendisi de geçen yıl BYD ve diğer Çinli elektrikli araç üreticilerinin “dünyadaki diğer otomobil şirketlerinin çoğunu yok edeceği” konusunda uyarıda bulunmuştu.

Tesla, Tam Kendi Kendine Sürüş hizmetini sunmak için Çinli düzenleyicilerden henüz onay almamış olsa da, aralarında Nio, Huawei ve Baidu’nun da bulunduğu birçok yerli şirket benzer sistemleri başarıyla piyasaya sürdü.

Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi’nde (CSIS) kıdemli danışman ve Çin İş ve Ekonomi Mütevelli Heyeti Başkanı olan Scott Kennedy, Musk’ın Çin ile olan iyi ilişkisinin Tesla’nın oradaki faaliyetlerinden kaynaklandığını söyledi. Tesla’nın Çin’deki pazar payı düşerse ya da Starlink ve SpaceX pazara girmeyi başaramazsa Musk’ın görüşleri değişebilir.

Kennedy, “Bir noktada, Çin’e karşı agresif bir yaklaşımın kendi çıkarlarına daha uygun olabileceğine karar verebilir” dedi.