İran müzakerelere ‘çekimser’ yaklaşıyor

İran, ABD Başkanı Donald Trump bir heyetin Pakistan’a doğru yolda olduğunu söylemesine rağmen ateşkesin devamı için yapılacak müzakerelere katılıp katılmayacağını söylemekten geri durdu.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Telegram üzerinden Pakistanlı mevkidaşı İshak Dar ile ABD ile ateşkesle ilgili konular hakkında bir görüşme yaptığını, ancak ayrıntıya girmediğini söyledi. Daha önce, Dışişleri Bakanlığı sözcüsü İsmail Bekayi, Tahran’ın şu anda müzakerelere katılma planı olmadığını, ancak bir karar verilmediğini belirtmişti.

İran medyasına göre, Bekayi, “ABD tarafının diplomasiyi ilerletme konusunda ciddiyetinin olmadığını gösteren çeşitli işaretler var,” dedi ve İran’ın, Pakistan Ordusu Komutanı Asım Munir’in ziyareti sırasında iletilen bir ABD teklifini incelediğini ekledi. Teklifin ayrıntıları açıklanmadı.

New York Post pazartesi günü Trump ile yapılan bir röportaja atıfta bulunarak, ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’i de içeren bir grubun saatler içinde İslamabad’a ineceğini bildirdi. “Görüşmeleri yapmamız gerekiyor,” dedi Trump gazeteye. “Bu yüzden bu noktada kimsenin oyun oynamadığını varsayıyorum” diye ekledi.

Zıt mesajlar, iki tarafın ateşkesin salı günü ABD saatiyle geç saatlerde sona ermesinden önce bir araya gelip gelmeyeceğine dair yeni şüpheler düşüren çalkantılı bir hafta sonunun ardından geldi. İran’ın nükleer programı ve küresel enerji arzı için kilit bir su yolu olan Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrol dahil olmak üzere bir dizi temel konuda farklılıklar devam ediyor.

Trump, ABD’nin boğazdaki deniz ablukasını sürdürdüğü ve bir İran gemisine saldırdığı bir hafta sonuna rağmen daha fazla görüşme yapılacağını öne sürdü.

ABD’li lider pazar günü sosyal medyada tansiyonu yükselten retoriğine geri dönerek, bir anlaşmaya varılmaması durumunda İslam Cumhuriyeti’ni “kitlesel imhayla” tehdit etti.

“Çok adil ve makul bir ANLAŞMA teklif ediyoruz ve umarım kabul ederler çünkü kabul etmezlerse, Amerika Birleşik Devletleri İran’daki her bir Enerji Santralini ve her bir Köprüyü havaya uçuracak,” dedi.

PBS News bir röportaja atıfta bulunarak, pazartesi günü İran ile ateşkesin sona ermesi halinde Trump’ın “bir sürü bombanın” patlayacağını söylediğini bildirdi.

Bu dil, Trump’ın İran ile bir anlaşmanın neredeyse kesinleştiğini söylediği cuma gününden ani bir değişimi işaret ediyordu. İranlı yetkililer, ülkenin nükleer programını sona erdirmek ve zenginleştirilmiş uranyum stoklarını teslim etmek de dahil olmak üzere ABD’nin temel taleplerine boyun eğdiklerini inkar etti.

“Zenginleştirilmiş uranyum malzemelerinin transferi bu tur müzakereler sırasında veya öncesinde hiçbir zaman tartışılmadı,” dedi Bekayi. İki taraf 11-12 Nisan hafta sonu İslamabad’da bir araya geldi ve Vance’in de aralarında bulunduğu katılımcılar bir anlaşma olmadan Pakistan başkentinden ayrıldı.

28 Şubat’ta savaşın başlangıcından bu yana Hürmüz’ü kendi petrol sevkiyatları dışında herkese fiilen kapalı tutan İran, İsrail ile Lübnan’daki Hizbullah arasındaki ateşkes nedeniyle cuma günü boğazı yeniden açacağını duyurarak petrol fiyatlarının düşüşe geçmesine neden oldu.

Tahran, ABD’nin kendi ablukasını kaldırmayı reddetmesinin ardından kararı hızla tersine çevirdi ve ABD Donanması daha sonra Umman Denizi’nde İran bayraklı bir kargo gemisine ateş açarak gemiye çıktı.

Bu, Washington’un bir hafta önce abluka stratejisini benimsemesinden bu yana yaşanan ilk olaydı. Boğaz pazartesi günü neredeyse tamamen kapalı kalmaya devam ederek, ABD ve İsrail’in şubat sonunda İran’ı bombalamaya başlamasından bu yana büyüyen küresel enerji ve emtia arz krizini şiddetlendirdi.

Savaş ve Hürmüz’ün kapatılması, Çin’e yapılan ihracatın kısılmasına neden oldu ve petrokimya üreticileri alternatif hammaddeler ararken Pekin’i rekor miktarda etan ithal etmeye zorladı. Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman ile yaptığı telefon görüşmesinde Hürmüz Boğazı’nın açık kalması gerektiğini söyledi.

Savaş başlamadan önce dünyanın petrol ve sıvılaştırılmış doğal gazının yaklaşık beşte biri Hürmüz boğaz noktasından geçiyordu.

Geçen hafta Lübnan’da bir ateşkese varan İsrail, cumartesi günü kuzey komşusundaki hedefleri yeniden vurarak ateşkese uymayacağını gösterdi. İsrail askerleri güney Lübnan’da kalmaya devam ediyor, İran ise bu koşullarda Boğazı açmayacağını yineledi.

Ortadoğu’daki askeri operasyonları denetleyen ABD Merkez Komutanlığı (Centcom) pazar günü yaptığı açıklamada, Touska olarak bilinen ele geçirilen İran gemisinin altı saat boyunca durma uyarılarına uymadığını söyledi. Donanma, geminin makine dairesini boşaltmasını emretti ve ardından gemiyi etkisiz hale getirmek için birkaç el ateş açtı. Centcom, ABD Deniz Piyadeleri’nin gemiye çıktığını ve kontrolü ele geçirdiğini söyledi.

Yatırımcılar hafta sonu Hürmüz’deki aksaklıkların ardından temkinli hale gelirken petrol yükseldi, ABD hisse senetleri ve Hazine tahvilleri geriledi. Brent ham petrolü %4,6 artışla neredeyse 95 dolara yükselerek cuma günkü düşüşünün büyük bölümünü geri aldı.

S&P 500, bir dizi rekor seviyenin ardından %0,5 düşüşle açılacağı yönündeydi. Avrupa hisse senetleri %1,1 düştü.

İran’ın görüşmelere ilişkin isteksizliğine rağmen, Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, devlet tarafından işletilen İslam Cumhuriyeti Haber Ajansı’na göre, çatışmaya dönüşe yönelik bir istek olmadığını söyleyerek “gerilimi azaltmak için tüm rasyonel ve diplomatik yolların kullanılması gerektiğini” belirtti.

“Savaş kimsenin çıkarına değil,” diye ekledi.

Trump, sosyal medyada geminin “Deniz Ablukamızı aşmaya çalıştığını ve onlar için iyi gitmediğini” söyledi.

İran haber kanalı Press TV, ülkenin askeri komutanlığına atıfta bulunarak İran’ın ABD eylemine yakında yanıt vereceğini bildirdi.

İran ayrıca Hürmüz için yeni ücret kuralları belirledi ve meclisin boğazı yönetmek için İsrail’e bağlı gemileri yasaklamayı da içeren bir yasayı çıkarmak için çalıştığını söyledi. Diğer “düşman ülkelerin” gemilerinin, Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi’nin izni olmadan geçişine izin verilmeyeceğini belirtti.

İran’ın bu ay Pakistan’da ABD ile yapılan görüşmelerde İran heyetine liderlik eden Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, hafta sonu yaptığı açıklamada, “Biz geçemezken başkalarının Hürmüz Boğazı’ndan geçmesi imkansızdır” dedi.