‘İsrail, Dimona’daki nükleer tesisinde yeni bir reaktör inşa ediyor’

Yeni uydu görüntüleri, İsrail’in Dimona reaktörü yakınlarındaki bir tesiste yoğun inşaat çalışmaları yapıldığını gösterdi. Uzmanlar, faaliyetlerin İsrail’in gizli nükleer programıyla bağlantılı olduğunu ve yeni bir reaktör veya nükleer silah montaj tesisi inşa ediliyor olabileceğini belirtiyor.

İngiliz The Independent gazetesinin haberine göre, uydu görüntülerini analiz eden uzmanlar, İsrail’in on yıllardır nükleer programının merkezi olduğu düşünülen bir tesiste hızlandırılmış inşaat faaliyetleri tespit etti.

Görüntüler, Dimona reaktörü yakınlarındaki Necef Çölü’nde bulunan Şimon Peres Nükleer Araştırma Merkezinde dikkat çekici gelişmeler olduğunu gösteriyor. Projenin niteliği ise sıkı bir gizlilikle yürütülüyor.

Görüntüleri inceleyen uzmanlar, inşaat halindeki sahanın Dimona reaktörüne yakınlığı ve bölgede sivil bir enerji üretim tesisi bulunmaması nedeniyle büyük olasılıkla İsrail’in nükleer programıyla bağlantılı olduğu sonucuna vardı.

Ancak uzmanların yeni tesisin niteliği konusundaki görüşleri farklılık gösteriyor.

Uzman görüşleri ikiye bölündü

Üç uzman, tesisin büyüklüğü, konumu ve çok katlı yapısı nedeniyle yeni bir ağır su reaktörü olabileceğini öne sürdü.

Bu özelliklerin, nükleer silahların temel bileşenlerinden biri olan plütonyum üretmek için kullanılan tesislerle uyumlu olduğu belirtildi.

Diğer dört uzman ise sahanın ağır su reaktörü olma ihtimalini dışlamamakla birlikte, çalışmaların nükleer silah montaj tesisi inşasına yönelik olabileceğine işaret etti.

Uzmanlar, projenin bu erken aşamasında kesin bir yargıya varmanın zor olduğunu vurguladı.

Middlebury Enstitüsü James Martin Yayılmayı Önleme Çalışmaları Merkezinden uzman Jeffrey Lewis, “Büyük ihtimalle bu bir reaktör. Bu değerlendirme duruma bağlı, ancak başka bir şey olduğunu hayal etmek çok zor,” dedi.

İnşaat 2021’den beri biliniyordu

Associated Press ajansı, ilk olarak 2021 yılında Kudüs’ün yaklaşık 90 kilometre güneyinde bulunan tesiste bir kazı çalışması yapıldığını bildirmişti.

O dönemdeki görüntüler, mevcut ağır su reaktörünün yakınında 150 metre uzunluğunda ve 60 metre genişliğinde bir çukur olduğunu göstermişti.

Planet Labs şirketi tarafından 5 Temmuz’da çekilen yeni fotoğraflar, kazı alanındaki inşaat hızının belirgin şekilde arttığını ortaya koyuyor.

Görüntülerde, yer altı katları olduğu anlaşılan bir alanda kalın beton duvarların inşa edildiği ve sahanın üzerinde büyük vinçlerin yükseldiği görülüyor.

1960’larda faaliyete geçen mevcut Dimona reaktörünün, o dönemin reaktörleri için öngörülen kullanım ömrünü çoktan aştığı biliniyor. Bu durum, reaktörün yakın zamanda değiştirilmesi veya rehabilite edilmesi ihtiyacını gündeme getiriyor.

Uzman Jeffrey Lewis, “Beklendiği gibi uzun, çünkü reaktörün kalbi çok uzun olacak. Konumu, büyüklüğü ve orada başka bir inşaat işinin olmaması göz önüne alındığında, bunun bir reaktörden başka bir şey olmaması muhtemel,” diye konuştu.

Yeni reaktörün amacı ne olabilir?

Endişeli Bilim İnsanları Birliğinden nükleer uzman Edwin Lyman, yeni yapının görünür bir koruma kubbesi olmayan kare şeklinde bir reaktör olabileceğini değerlendirdi.

Lyman, “İsrail herhangi bir uluslararası denetime veya ne yaptığına dair soruşturmaya izin vermiyor, bu da kamuoyunu spekülasyon yapmaya zorluyor,” diye ekledi.

Öte yandan Silahların Kontrolü Derneği Başkanı Daryl G. Kimball, yeni reaktörün ağır su ile çalışması durumunda amacın, daha sonra plütonyum ayrıştırmak üzere işlenebilecek kullanılmış yakıt üretme kapasitesini korumak olabileceğini belirtti.

Kimball, bunun ek nükleer silah üretimi hedefi taşıyabileceğini ifade etti. Kimball ayrıca, yeni tesisin mevcut nükleer cephaneliği korumak veya yeni savaş başlıkları üretmek için tasarlanmış olabileceği ihtimaline de dikkat çekti.

İsrail’in nükleer programını çevreleyen gizlilik nedeniyle, sahip olduğu nükleer silahların sayısına ilişkin tahminler kesinlik taşımıyor.

Bulletin of the Atomic Scientists dergisi, 2022 yılında İsrail’in yaklaşık 90 nükleer savaş başlığına sahip olduğunu tahmin etmişti.

Uzman Lyman, Dimona’daki yeni inşaatın nedenlerinden birinin, yılda yüzde 5 oranında bozunan bir madde olan trityumdan daha fazla elde etme ihtiyacı olabileceğini söyledi.

Lyman, “Eğer trityum üretmek için yeni bir reaktör inşa ediyorlarsa, bu ille de plütonyum stoklarını genişletmeye çalıştıkları anlamına gelmez, sadece trityum üretmek istiyor olabilirler,” dedi.

Viyana’daki Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı ise inşaat faaliyetleriyle ilgili bir soruya cevaben, İsrail’in Sorek araştırma reaktörü dışındaki nükleer tesisleri hakkında bilgi verme zorunluluğu bulunmadığını yineledi.