Kazakistan, AB ile onlarca yıllık petrol anlaşmalarını yeniden müzakere etmek istiyor

Kazakistan, Kaşagan petrol sahasındaki gelirlerin yüzde 98’inin yabancı şirketlere gitmesine neden olan eski anlaşmaları yeniden müzakere etmek istiyor. Bu durum, 160 milyar dolarlık tahkim davasına yol açarken Avrupa Birliği ile ilişkileri de geriyor.

Kazakistan hükümeti, Hazar Denizi’ndeki dev Kaşagan petrol sahasında gelirlerin yüzde 98’inin yabancı şirketlere aktarılmasına neden olan ve onlarca yıldır yürürlükte olan petrol anlaşmalarını yeniden müzakere etme girişimini sürdürüyor.

Astana, yabancı petrol şirketlerine karşı 160 milyar dolarlık tahkim davası açmış durumda.

Geçtiğimiz hafta Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ) tarafından yayımlanan araştırmaya göre, Hazar Denizi’ndeki dev açık deniz petrol sahası ve Kazakistan’ın son elli yıldaki en kazançlı keşfi olan Kaşagan’dan elde edilen gelirlerin yüzde 98’i yabancı petrol çokuluslu şirketlerinin kasasına gidiyor.

Kaşagan’daki gelir dengesizliği, sahanın 1997 yılında Kazakistan’ın yeni bağımsızlığını kazanan hükümetiyle imzalanan anlaşmalardan bu yana yabancı çokuluslu şirketler için son derece elverişli koşullarda işletilmesi nedeniyle şaşırtıcı değil.

Eski Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, Tengiz ve Karaçaganak ile birlikte dev açık deniz sahasını geliştirmek için Batılı petrol devleriyle hızla ortaklık kurmuştu.

Kazakistan’ın “üç balinası” olarak adlandırılan bu üç proje, hâlen AB’nin petrol ihtiyacının yüzde 13’ünü karşılıyor.

Kaşagan sahası, her biri yüzde 16,8 hisseye sahip olan Shell (İngiltere), Eni (İtalya) ve TotalEnergies (Fransa) gibi Avrupalı şirketlerin hakim olduğu North Caspian Operating Company (NCOC) tarafından işletiliyor.

Fakat konsorsiyumun tarihi ayrıcalıkları, gelecekte AB ile Orta Asya ülkesi arasındaki ilişkileri gerebilir.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, geçen yıl ocak ayında yaptığı açıklamada, petrol anlaşmalarının “ülke için yenilenmiş, daha faydalı koşullar altında” yeniden müzakere edilmesi için bastıracağını duyurmuştu.

Kazakistan petrol sektöründeki üretim paylaşım anlaşmaları (ÜPA) şimdiye kadar hiç açıklanmadı.

Enerji Bakanı’nın eski danışmanı Oljas Baydildinov, Euractiv portalına yaptığı açıklamada “Bu sözleşmeler 30 yıldır dondurulmuş durumda! Dünyanın hiçbir yerinde böyle durum yok,” dedi. Baidildinov’a göre yüzde 98’e yüzde 2’lik oran son derece gerçekçi görünüyor.

İsminin açıklanmasını istemeyen Kazak finans avukatı ise, “Çokuluslu şirketler karşısında asıl sorun, Kazakistan’ın kendimizi kabul ettirecek petrol uzmanlarından her zaman yoksun olmasıydı,” diye ekledi.

Kaşagan anlaşmaları 2037 yılına kadar sona ermeyecek olsa da, Tokayev’in ülkesinin petrolünün kontrolünü yeniden ele geçirme kararlılığı, Avrupalı operatörlerin pek sempati duymadığı tahkim prosedürü zemininde NCOC’deki Avrupalı şirketler için tonu belirledi.

TotalEnergies CEO’su Patrick Pouyanné, Nisan 2023’te iddialara karşı “mücadele etme” sözü vererek ortakların “gerçekten birleştiğini” söyledi.

Kazakistan, usul ve çevre ihlallerini gerekçe göstererek yabancı petrol şirketlerine karşı 160 milyar dolarlık tahkim davası açtı, fakat davanın temelinde Kaşagan gelirlerinin neredeyse tamamını yurt dışına yönlendiren onlarca yıllık sözleşmeler bulunuyor.

Söz konusu sürtüşme, AB’nin Kazakistan ile yakınlaşmasının ivme kazanması ve Semerkant’taki AB-Orta Asya zirvesinde Avrupalılar tarafından görkemli şekilde sahnelenmesinin hemen sonrasında başladı.

Eski bakan danışmanı Oljas Baydildinov’a göre, Kazakistan’ın yabancı şirketlere karşı açtığı yüz milyarlarca dolarlık davaların öncelikle Kaşagan’ı hedef alması ve dolayısıyla daha çok Avrupalıları hedeflemesi, her şeyden önce jeopolitik mesele.

Baydildinov, “ABD muhtemelen şirketlerini daha fazla destekliyor ve bu projelere Avrupalılardan daha ciddi yatırım sözü verdi,” ifadesini kullandı.

Ancak Kaşagan’ın petrol şirketleri ile Astana arasında gerilim kaynağı olması gerçeği yeni değil.

Bazen “Cash-all-gone” (Tüm nakit gitti) olarak adlandırılan Kaşagan projesinin NCOC tarafından daha da geliştirilmesi uzun süredir erteleniyor ve gelir kaybı nedeniyle milyarlarca dolarlık zarara yol açtı.

Çeşitli tahminlere göre, projenin geliştirilmesinin büyük petrol şirketlerine en az 60 milyar dolara mal olduğu tahmin ediliyor.