Prof. Pape: Gelişmiş demokrasilerde siyaseti radikalleştiren büyük değişimlerle karşı karşıyayız

Chicago Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Robert A. Pape, gelişmiş demokrasilerde tırmanan şiddet yanlısı popülizmin kurumları sarstığını belirtti. ABD’de beyaz nüfus oranının yüzde 57 seviyesine gerilediğine ve servet adaletsizliğine dikkat çeken Pape, Basra Körfezi’nde bölgesel dengeleme ve Ukrayna’da 1953 Kore modeline benzer bir ateşkes kurulması çağrısında bulundu.

Uluslararası güvenlik, terörizm ve siyasal şiddet alanında çalışan Chicago Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Robert A. Pape, Norveçli siyaset bilimci Glenn Diesen’ın programında küresel krizler, ABD iç siyasetindeki kırılmalar ve bölgesel savaşlara dair değerlendirmelerde bulundu.

On bir Eylül saldırılarından bu yana Beyaz Saray yönetimlerine danışmanlık yapan Prof. Pape, ABD’nin ve gelişmiş demokrasilerin eş zamanlı ve son derece tehlikeli süreçlerden geçtiğini belirtti.

Diesen’ın ABD iç siyasetindeki aşırı kutuplaşma, toplumsal istikrarsızlık, beklenen ekonomik sarsıntılar ve Washington yönetiminin hem İran hem de Rusya ile eş zamanlı yürüttüğü gerilimlere ilişkin sorusunu yanıtlayan Pape, mevcut tablonun üç temel kriz kuşağı içerdiğini kaydetti.

Pape, gelişmiş demokrasilerin kurumsal yapılarını sarsan siyasal şiddet olgusuna dikkati çekerek, “Karşı karşıya olduğumuz değişkenlerin tümü aynı anda ve son derece tehlikeli yönlere işaret ediyor” dedi.

İlk temel meselenin şiddet yanlısı popülizm olduğunu belirten Pape, “Şiddet yanlısı popülizmin Fransa’da ve genel olarak Avrupa’da sahaya indiğini görüyoruz. Bu, farazi bir sorun değil; yerleşik ve gelişmiş demokrasileri doğrudan vuran somut bir gerçekliktir. Brezilya ya da Venezuela gibi ülkelerin sorunlarıyla değil, yerleşik demokrasilerde siyaseti radikalleştiren büyük toplumsal değişimlerle karşı karşıyayız. Bu radikalleşme yıllar süren şiddetli protestolara, suikast dizilerine ve suikast girişimlerine zemin hazırlıyor” ifadelerini kullandı.

Pape, ABD’deki başkanlık yetki devri sürecine değinerek, tehlikenin seçim gününde değil, devir tarihine yaklaşıldığında tırmandığını ve 6 Ocak Kongre baskınında da benzer bir sürecin yaşandığını hatırlattı.

“Gelişmiş demokrasilerde siyaseti radikalleştiren büyük değişimlerle karşı karşıyayız”

Avrupa’nın son yılların en soğuk kışına hazırlandığını ve dört buçuk yılı geride bırakan Rusya-Ukrayna savaşıyla boğuştuğunu aktaran Pape, Moskova yönetiminin Kiev üzerindeki baskıyı artırırken Avrupa’yı da tehdit ettiğini söyledi.

Pape, üçüncü kriz dinamiğinin İran savaşı olduğunu kaydederek, “Dokuzuncu ayına giren bu çatışmada ABD’nin İran’a uyguladığı kapsamlı bir abluka söz konusu. İran, ne savaş ne barış olarak nitelenen bu ara durumun sona erdirileceğini ilan etti. JD Vance barış müzakerelerini yürütmek adına çaba sarf ediyor, ancak Trump açısından gerek kısa vadede gerekse siyasi mirası bağlamında itibarını koruyabileceği bir uzlaşıya varmak son derece zor görünüyor” diye konuştu.

Bu çatışmaların küresel ekonomiyi sarsacağını belirten Pape, halihazırda bocalayan dünya ekonomisinin bu tür gerilimlerle daha büyük şoklarla karşılaşacağını dile getirdi.

Diesen’ın Avrupa ve ABD arasındaki kırılganlık farklarına ilişkin sorusu üzerine Pape, eylül ayında yayımlanan “Kendi Kendimizin En Büyük Düşmanı” başlıklı kitabındaki bulgulara değindi.

Pape, Almanya Başbakanı Olaf Scholz’un davetiyle Eylül 2022’de Berlin’e giderek koalisyon ortakları da dahil olmak üzere Alman hükümet yetkililerine beş gün boyunca brifing verdiğini, benzer danışmanlıkları Kanada ve İngiltere hükümetleriyle de yürüttüğünü aktardı.

ABD’de yaşananların diğer gelişmiş demokrasiler için bir ölçüt oluşturduğunu ifade eden Pape, ülkedeki siyasal şiddetin 1960’lardan bu yana en yüksek seviyeye çıktığını bildirdi.

Pape, “Hem sağ hem de sol kanatta şiddetli protestolar ve siyasi suikast girişimleri zirve noktaya ulaştı. Ben bunu şiddet yanlısı popülizm olarak tanımlıyorum; çünkü siyasi yelpazenin her iki tarafında da kendi saflarının şiddet eylemlerini meşru gören on milyonlarca Amerikalı bulunuyor. On milyonlarca vatandaş siyasal şiddeti benimsediğinde bu durum şiddeti normalleştirir ve ona meşruiyet alanı açar” dedi.

“Şiddet yanlısı popülizmde on milyonlarca vatandaş şiddeti benimsiyor”

Chicago Üniversitesi Güvenlik ve Tehditler Projesi Araştırma Merkezi bünyesinde beş yıl boyunca milyonlarca dolarlık bütçeyle kapsamlı saha çalışmaları yürüttüklerini belirten Pape, ülke genelini temsil eden 20 anket, 70 odak grup çalışması yaptıklarını, Trump ve Harris destekçilerinin mitinglerinde gün boyu anketler düzenlediklerini kaydetti.

Toplumsal değişimlerin hızlanmasının siyaseti radikalleştirdiğini vurgulayan Pape, Samuel Huntington’ın 1960’larda tanımladığı sosyopolitik uçurum kuramına işaret etti.

Pape, ABD’de iki temel toplumsal kırılmanın yaşandığını anlatarak, “İlk kırılma demografik dönüşümdür. ABD, 250 yıllık tarihinde ilk kez beyaz çoğunluklu bir demokrasiden beyaz azınlıklı bir demokrasiye geçiş yaşıyor. 1990 yılında Hispanik olmayan beyaz nüfus oranı yüzde 76 iken bugün bu oran yüzde 57 seviyesine geriledi. Kitlesel sınır dışı uygulamalarının seyrine bağlı olarak önümüzdeki 10 ila 20 yıl içinde bu oranın yüzde 49 seviyesine düşmesi bekleniyor. Bu dönüşüm siyasi partilerin yapısını temelden değiştiriyor ve geleneksel kesimler ile yeni gelenler arasında kaçınılmaz bir sürtüşme yaratıyor” değerlendirmesinde bulundu.

İkinci büyük sarsıntının gelir adaletsizliği olduğunu belirten Pape, demografik dönüşümle eş zamanlı biçimde devasa servetin en zengin yüzde birlik kesime aktarıldığını, toplumun alttaki yüzde doksanlık diliminin ise büyük bir refah kaybına uğradığını söyledi.

Pape, konut edinim krizinin derinleştiğini kaydederek, ortalama konut fiyatlarının ortalama hane halkı gelirinin tamamen ötesine geçtiğini, bir kesimin çok sayıda mülk edinirken diğer kesimin hiçbir zaman ev sahibi olamayacağı kanaatine kapıldığını bildirdi.

Bu iki olgunun birleşmesini kontrol edilemeyen bir orman yangınına benzeten Pape, “Gözlemlenebilir toplumsal öfke ve hoşnutsuzluk yanıcı kuru maddeleri oluşturuyor; ancak yangını başlatan her zaman kestirilemeyen bir kıvılcım veya odak noktası anıdır” diye konuştu.

“Toplumsal öfke kuru maddeleri oluşturuyor, yangını başlatan kestirilemeyen kıvılcımdır”

Avrupa’da küreselleşmenin doğurduğu benzer ekonomik ve demografik dalgalanmaların şiddet yanlısı popülizmi harekete geçirdiğini belirten Pape, Fransa’daki kamuoyu araştırmalarını kendi yayın organında düzenli biçimde incelediğini aktardı.

Ekim ayında Fransa’da yapılan anketlerin ABD’dekine çok benzer bir tablo ortaya koyduğunu söyleyen Pape, Avrupa’daki akaryakıt fiyatlarının ABD’den daha ağır seviyede seyrettiğini ve İran geriliminin bu yangına adeta benzin döktüğünü kaydetti.

Fransa’daki olayların fitilini ateşleyen gelişmeyi aktaran Pape, Lens kentinde 5 Ekim tarihinde düzenlenen okul şartlarına ilişkin protestolarda bir öğrencinin polis el bombası nedeniyle elini kaybetmesinin ve bu anların kaydedilmesinin odak noktası anına dönüştüğünü, ardından 17 Ekim ve sonrasında kitlesel eylemlerin yayıldığını dile getirdi.

ABD’de benzer bir patlamanın ara seçimler sonrası beliren öfkeyle birlikte mayalandığını söyleyen Pape, Trump yönetiminin kabine belirleme sürecinde Pete Hegseth, Robert F. Kennedy Jr., Kristi Noem ve Pam Bondi gibi isimler üzerinden gelişen tartışmalarla benzeri görülmemiş bir baskı altında kalacağını ve bunun Richard Nixon dönemindekine benzer bir sarmala dönüşebileceğini ifade etti.

Diesen’ın siyasi seçkinlerin muhalif kesimleri düşman veya devlet tehdidi olarak kodlamasına ilişkin sorusuna karşılık Pape, seçkinlerin ötekileştirici dilinin kitlesel algılarla birleştiğinde şiddeti tetiklediğini vurguladı.

Pape, siyasi figürlerin hedef gösterilmesinin tehlikesine işaret ederek, “Charlie Kirk’ün suikasta uğramasından üç hafta sonra yaptığımız ankette halkın tam yüzde onu bu suikastı desteklediğini ve iyi bir gelişme olduğunu söyledi. Başka bir yüzde onluk kesim ise Nancy Pelosi’nin evine yapılan ve eşinin ağır yaralandığı saldırıyı olumlu karşıladı. Siyasi seçkinlerin kullandığı tahripkar dil kitlelerin tutumlarıyla kenetlenerek tehlikeli bir geri besleme döngüsü üretiyor ve kontrolsüz bireyleri şiddet eylemlerine sevk ediyor” dedi.

Anketlerde kullanılan beşli tutum ölçeğinde kararsızların oranındaki yükselişin de hayli tedirgin edici olduğunu belirten Pape, toplumun herhangi bir siyasi aktörün öldürülmesi karşısında kararsız kalmasının dahi derin bir krize işaret ettiğini vurguladı.

“Seçkinlerin tahripkar dili tehlikeli bir geri besleme döngüsü üretiyor”

Huntington’ın küreselleşmeyle birlikte elitler ile yerel kimlikleri savunan kitleler arasında çatışma yaşanacağına dair tezlerini değerlendiren Pape, ünlü siyaset bilimcinin 2004 öncesinde pek çok gelişmeyi öngördüğünü ancak meselenin fiziksel bir şiddet sarmalına dönüşebileceği boyutunu eksik bıraktığını aktardı.

Pape, ABD’deki kırılmayı yarışan iki milliyetçilik tasarımı olarak nitelendirerek, “Her iki taraf da gerçek ulusu kendisinin temsil ettiğine inanıyor ve karşı tarafın meşruiyetini reddediyor. Kitabımda bunu meşruiyetin parçalanması olarak kavramsallaştırdım. ABD’de yaşanan durum içsel bir medeniyetler çatışması, daha doğru bir tanımla yarışan milliyetçiliklerin iç çatışmasıdır. Sıcak kültür savaşlarına sürüklenmemizin nedeni demografik dönüşümün eşik noktasına ulaşması ve Biden döneminde sınırların neredeyse tamamen kontrolsüz bırakılmasıdır” görüşünü paylaştı.

Tarihsel örneklere atıfta bulunan Diesen’ın 1870’lerdeki küreselleşme krizini hatırlatması üzerine Pape, dönemin sanayicileri John Rockefeller, Andrew Carnegie ve Henry Clay Frick’in toplumsal infiali önlemek adına kütüphaneler, müzeler ve üniversiteler kurduğunu, ancak asıl dengeleyici unsurun 1913 yılında yürürlüğe giren gelir vergisi olduğunu kaydetti.

Gelir dağılımındaki dengelenmenin 1980’lerin ortasından itibaren tersine döndüğünü ifade eden Pape, “Toplum artık sıfır toplamlı dahi değil, eksi toplamlı bir düzende yaşıyor. İnsanların sürekli kaybettiği bir vasatta akaryakıt fiyatlarının yükselmesi öfkeyi daha da büyütüyor” dedi.

Krizlerin aşılması için somut öneriler sunduğunu belirten Pape, göç alanında Barack Obama dönemindeki politikalara dönülebileceğini, suç işleyenlerin derhal sınır dışı edildiği fakat belirli yasal düzenlemelerin de korunduğu bir denge kurulabileceğini bildirdi.

Vergi sisteminde tek oranlı vergi modelini savunan Pape, yıllık geliri 30 bin doların altında olanlardan hiçbir gelir vergisi alınmamasını, bu eşiğin üzerindeki tüm gelirlerden ise hiçbir kesinti ve muafiyete izin verilmeksizin yüzde 15 ila 18 bandında sabit bir vergi tahsil edilmesini önerdi.

“Toplum artık sıfır toplamlı dahi değil, eksi toplamlı bir düzende yaşıyor”

Söyleşide İran ile yaşanan krize geniş yer ayıran Pape, bölgedeki dengelerin Washington’ın tek taraflı hamleleriyle yönetilemeyeceğini söyledi.

Pape, haziran ayında yayımladığı analizleri hatırlatarak, “Birçok uzman sadece Trump’ın adımlarına odaklanırken İran’ın stratejik manevralarını gözden kaçırdı. Tahran yönetimi taktiksel kazanımların ötesine geçerek ABD güçlerini bölgeden çıkarmayı ve Basra Körfezi’nin bölgesel hegemonu haline gelmeyi hedefliyor. Kızıldeniz cephesinin açılması da bu planın bir parçasıydı. İran sadece misilleme yapmıyor, inisiyatif alarak güç peşinde koşuyor” değerlendirmesinde bulundu.

İran’ın bölgedeki petrol ticaretinde para birimleri ve ulusal varlık fonları üzerinde söz sahibi olmak istediğini kaydeden Pape, Tahran’ın Trump’a prestij kazandıracak bir uzlaşıya yanaşmayacağını dile getirdi.

Pape, İran’ın kriz yönetimini klasik bir realist perspektifle yürüttüğünü vurgulayarak, “İran bir veya iki yıl içinde nükleer silaha ulaşma potansiyeline sahip ve dünyanın dördüncü büyük güç merkezine dönüşme yolunda ilerliyor. Trump yönetiminin önündeki tek seçenek gerilimi tırmandırmak gibi görünse de aslında üçüncü bir çıkış yolu bulunuyor. Bu stratejiyi bölgesel dengeleme olarak adlandırıyorum. Bu yaklaşım bölgeyi tamamen terk etmek ya da askeri rejim değişikliğine girişmek anlamına gelmiyor. Amerikan birliklerinin doğrudan ön saflarda yer almadığı, Körfez ülkelerinin güvenlik yükünü kademeli olarak üstlendiği klasik bir çevreleme politikasıdır” ifadelerini kullandı.

Önerdiği güç mimarisinde Basra Körfezi’nde İran’ın yüzde 40, Körfez ülkelerinin yüzde 40 ve ABD’nin ise yüzde 20 ağırlığa sahip olması gerektiğini belirten Pape, hedefin mutlak Amerikan hegemonyası kurmak veya tecrit politikasına kaçmak değil, bölgesel istikrarı tesis etmek olduğunu kaydetti.

Pape, Körfez bölgesinin ABD açısından kara savaşı verilecek hayati bir alan olmasa da küresel ve ulusal ekonomi üzerindeki doğrudan etkileri sebebiyle stratejik bir çıkar alanı teşkil ettiğini söyledi.

Kendi bölgesel dengeleme yaklaşımı ile diğer realist akademisyenlerin kıyı aşırı dengeleme modelleri arasındaki farklara işaret eden Pape, hedefin Asya’ya kayarken kritik bölgeleri tamamen sahipsiz bırakmak değil, sürdürülebilir bir bölgesel istikrar mimarisi kurmak olduğunu ifade etti.

“İran Basra Körfezi’nin bölgesel hegemonu haline gelmeyi hedefliyor”

Ukrayna savaşı ve Avrupa’nın geleceğine ilişkin başlıkta ise Pape, eylül ayında Avrupa Parlamentosu üyeleriyle gerçekleştirdiği iki saatlik özel oturumu aktardı.

Pape, Avrupa’nın güvenlik hesaplarında gerçekçi olması gerektiğini belirterek, “ABD’nin Ukrayna’yı veya Avrupa’yı askeri olarak kurtarmaya dönmeyeceğini açıkça dile getirdim. Bu artık bir siyasi irade meselesi değil, doğrudan kapasite sorunudur. Avrupalı müttefiklerin mevcut şartlarda Washington’a güvenerek hareket etmesi büyük bir yanılgıdır. Avrupa’nın hedefi Rusya-Ukrayna savaşında bölgesel istikrarı sağlamak olmalıdır” dedi.

Ukrayna’nın tüm topraklarını askeri harekatla geri almasının ya da Rusya’nın tüm Ukrayna topraklarını ilhak etmesinin Avrupa’nın stratejik hedefi olamayacağını vurgulayan Pape, Kore Savaşı’nı fiilen durduran 1953 ateşkesine benzer bir modelin hayata geçirilmesi gerektiğini ifade etti.

Pape, kalıcı bir sınır düzenlemesi yerine temas hattında silahların susturulmasını önererek, “Ukrayna’ya ne Avrupa Birliği ne de NATO üyeliği vadedilmelidir. Pratik açıdan bakıldığında NATO fiilen ömrünü tamamlamıştır; çünkü NATO, ABD ile Avrupa’nın ortak bir güvenlik iradesi yürütmesi anlamına geliyordu ve bu zemin artık ortadan kalktı. Ukrayna’nın Batı kurumlarına entegre edilmesi yönündeki ısrarlar Vladimir Putin ve Sergey Lavrov nezdinde doğrudan tehdit olarak algılanacaktır. NATO’nun doğuya doğru genişlemesinin bu savaşı kışkırttığını kabul etmek gerekir” diye konuştu.

Avrupa’nın tarafgir refleksleri bırakıp kendi çıkarlarına odaklanması gerektiğini belirten Pape, mevcut temas hattında bir ateşkesin esas alınmasını ve tarafların bu sınıra uyması şartıyla desteklenmesini savundu.

Pape, Kiev yönetiminin Moskova’yı bombalaması durumunda cezalandırılması, Rusya’nın ise Kiev’in elektrik şebekelerini tamamen çökertmeye kalkışması halinde dengelenmesi gerektiğini belirterek, “Avrupa ne Ukrayna ne de Rusya takımında yer almalıdır; Avrupa kendi takımında durmalıdır. Noel’e kadar 200 kilometrekarelik toprak parçasını ele geçirmek uğruna bu savaşı tırmandırmak hiç kimsenin çıkarına değildir” ifadelerini kullandı.

Diesen’ın Rus, Amerikan ve Ukraynalı yetkililerin Abu Dabi’de Avrupalılar olmaksızın yürüttüğü temasları hatırlatması üzerine Pape, diplomatik sıralamanın baştan yanlış kurulduğunu belirtti.

Pape, diplomasideki temel hataya işaret ederek, “İnsanlar önce bir anlaşma yapılacağını, ardından istikrarın geleceğini zannediyor. Bu sıralama tamamen ters kurgulanmıştır. Önce güç dengesine dayalı fiili istikrar tesis edilir, anlaşma ise ancak bundan sonra gelebilir veya hiç gelmeyebilir. Nitekim 1953’ten bu yana Kore’de resmi bir barış anlaşması olmamasına rağmen istikrar korunmuştur. Güçler dengesini sahada kurarsınız ve bunu tavizsiz uygularsınız” dedi.