Doğu Akdeniz’de kablo krizi aşıldı mı?

Antalya’da BM COP31 zirvesi yapılırken, yaklaşık 200 deniz mili güneybatıda Türkiye ile Yunanistan arasında yeni bir krizin eşiğinden dönüldü. Kısaca “GSI” olarak bilinen Great Sea Interconnector (Büyük Deniz Bağlantısı) 1,9 milyar Euro’luk deniz altı elektrik kablosu projesi için Fransız bayraklı Abeille Marengo isimli araştırma gemisi 27 Ekim’de Girit’in Kandiye (Heraklion) Limanı’na geldi. Gemi, Yunanistan’ı Kıbrıs’a (ve ileride İsrail’e) bağlayacak kablo için deniz tabanını incelemek üzere hazır bekletiliyordu. Geminin faaliyet göstereceği sahanın bir kısmı Türkiye’nin 18 Mart 2020’de BM’ye bildirdiği kıta sahanlığı sınırları içinde yer almasına karşın projenin iki önemli ayağından biri olan Yunanistan, Türkiye’ye bilgi verme yükümlüğü dahi olmadığını iddia etti. Ankara ise kendi kıta sahanlığında çalışma yapılabilmesi için Türk makamlarına yazılı ve resmî başvuruda bulunulması gerektiğini, bu başvurunun uygun görülmesi neticesinde muvafakat verilebileceğini bildirdi. GSI projesinin %66’lık hisseyle büyük ortağı olan Meridiam firmasıyla gemiyi kiralayan kablo üreticisi Nexans firmasının Fransız menşeli olduğunu ve geminin de Fransız bayraklı olduğunu belirtmekte fayda var.

6 Kasım 2026 Cuma akşamı, yani haftanın son günü, muhtemelen piyasaların sakin olduğu bir zaman dilimi seçilerek, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) geminin görev tanımını da içeren 4 ay süreli birer NAVTEX (denizcilere yönelik seyir duyurusu) yayımladı. 24 saat içinde hareketle geminin Kaşot-Kerpe adaları hattından uluslararası sulara çıkması beklenirken aynı gece Türk Deniz Kuvvetleri Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı’nca (SHODB) Yunan-Rum NAVTEX’lerini geçersiz kılan bir duyuru yayımlanarak “yetkisiz seyir ikaz duyuruları ülkemizce iptal edilmiştir” denildi. Müteakiben Türk Dışişleri Bakanlığı’nca aynı gece yapılan yazılı açıklamada “Fransız bayraklı bir geminin kıta sahanlığımız dahilinde izinsiz kablo döşenmesine matuf gayrihukuki bir deniz bilimsel araştırma faaliyeti gerçekleştirme niyetinde olduğu görülmektedir…ülkemizden alınması gereken muvafakatle ilgili süreç ise henüz tamamlanmamıştır” denildi. “Bilgilendirme”, “başvuru”, “koordinasyon”, “onay”, “muvafakat” gibi kelimelerin ve bunların İngilizce tercümelerinin uluslararası hukuk bağlamında muğlak kaldığı, bazen de yanlış anlamalara yol açtığı bir ortamda iki tarafın da iletişimde kullandığı dilin ve altında yatan mananın önemi izahtan varestedir.

NAVTEX Savaşları: 6 Kasım (Yunanistan) bildirisi ve 10 Kasım (Türkiye) bildirisi

Kaynak: T.C. Deniz Kuvvetleri Komutanlığı SHODB, Greek Navy Hydrographic Service

Bu sert açıklamalar ve Türkiye’nin kararlı tutumu Atina’da bir anda ortalığı karıştırdı. Ankara’nın Fransa aracılığıyla resmi elden aldığı ilk bilgiyle yetineceğini varsayan Yunan yönetimi çıkış yolu aramaya başladı. Aynı gece Türkiye İHA/SİHAlarla tüm Ege’de ve Kerpe adası güneyinde yoğun bir faaliyet göstererek Yunanistan’a sahada kararlılık mesajı verdi. Neticede dört gün boyunca Türkiye, Fransa ve hatta iddialara göre ABD’yle yapılan diplomatik temasların ardından 11 Kasım akşamı Abeille Marengo Kandiye’den hareket etti. Hemen akabinde SHODB yeni bir NAVTEX yayımlayarak “yetkili Türk makamlarınca koordine edilmiş ve Türk makamlarının muvafakati alınmış hatlar boyunca denizde bilimsel araştırma çalışmaları yapılacağını” bildirdi ve geminin izleyeceği güzergahın koordinatlarını paylaştı.

Harita dikkatle incelendiğinde Türkiye’nin yayımladığı güzergahın Yunan NAVTEX’indekine yakın ancak farklı olduğu ve tek değil iki çizgi içerdiği görülmektedir. Yunanistan’ın günlük maliyeti 35-55bin Euro civarında olan bir gemiyi dört gün boyunca limanda bekletmesini, maliyeti bir yana, neticede Türkiye’nin tepkisini hesaba katmak zorunda kalmasında aramak gerekir. Yine aynı gece Yunanistan ve GKRY birer NAVTEX daha yayımlayarak Türkiye’nin bahsi geçen alanda yetkisiz olduğunu ve 6 Kasım tarihli kendi NAVTEX mesajlarının halen geçerli olduğunu bildirdiler. NAVTEX esasen bir seyir duyurusu olarak devlet uygulamasına örnek teşkil etse de bu tip karşılıklı ilanlar bir deniz sınırı ihtilafını çözemez, usulüne uygun yapılmadığı takdirde de tek başlarına izin belgesi yerine geçmez.

Girit’ten Kaşot’a, bu noktaya nasıl gelindi?

GSI projesinin deniz tabanı araştırma kısmı aslında 2024’te de benzer bir krize sebep olmuştu. O yıl İtalyan bayraklı Ievoli Relume araştırma gemisi Türk makamlarının izni olmadan Kaşot adası güneyinden kıta sahanlığımıza girmek istemiş, Türk savaş gemilerinin bölgeye intikal edip zorlayıcı diplomasi uygulaması neticesinde faaliyetlerini yarıda keserek Girit’e dönmüştü. Keza 2018’de Kıbrıs’ın doğusunda Rumların direktifiyle sondaj yapmaya giden Saipem 12000 isimli İtalyan ENI şirketine tahsisli geminin, 2021’de ise kablo güzergâhını inceleyen Nautical Geo’nun faaliyetleri Türkiye’nin itirazı ve müdahalesiyle karşılaşmıştı. 2023’te Türk Deniz Kuvvetleri tarafından önceki yıllarda 35 yabancı geminin engellediği açıklandı. Daha bu geçtiğimiz Eylül ayında Meis adası çevresindeki TÜBİTAK Marmara gemisinin araştırması için Antalya ve Heraklion istasyonlarınca karşılıklı duyurular yayımlandı, hatta gemiyi bir Yunan Sahil Güvenlik botu takibe aldı. Benzer şekilde Ekim ayı sonunda Asya-Avrupa fiberoptik kablo projesi “East to Med Data Koridor” (EMC) vesilesiyle çalışma yapacak olan Kobi Ruegg isimli Bahamalar bayraklı bir gemi için de Türkiye, Yunanistan ve GKRY arasında karşılıklı bir NAVTEX gerilimi yaşandı.

Dolayısıyla, ülkemizle KKTC ve Yunanistan-GKRY arasında vuku bulan deniz yetki alanları uyuşmazlığında bu ay yaşanan kriz de ne ilk ne de son olacağa benziyor. Daha 2000’li yılların ortalarında, GKRY’nin Annan Planı öncesinde başlattığı münhasır ekonomik bölge (MEB) girişimleri ve 2007–2008’den itibaren Atina’nın meşhur “Sevilla Haritası”yla özdeşleşen iddiaları gündeme gelmişti. Bu faaliyetler ve tek taraflı girişimler Ankara’nın 2019’da Libya-Trablus’daki BM tarafından tanınan resmi hükümetle imzaladığı deniz yetki alanları mutabakatından çok önceye uzanıyordu.

Türkiye, 2011’de KKTC’yle ve 2019’da Libya’yla yaptığı deniz yetki alanları anlaşmalarını baz alarak ve 15 Temmuz 2016 hain darbe girişimi sonrası Mavi Vatan kavramının çok daha büyük önem kazanması neticesinde 18 Mart 2020’de kıta sahanlığının dış sınırlarını BM’ye bildirdi. Yunanistan ise aynı yıl 6 Ağustos’ta Mısır’la kısmi MEB sınırlandırma anlaşması imzaladı. Türkiye Petrolleri’ne (TPAO) ait Oruç Reis sismik araştırma gemisinin 2020’de Doğu Akdeniz’deki faaliyetleri sırasında Kıbrıs’ın batısında TCG Kemalreis (F-247) isimli bir Türk firkateyniyle HS Limnos (F-451) isimli bir Yunan firkateyninin çarpışması, iki ülkenin 1996 Kardak Krizi’nden bu yana savaşa en çok yaklaştıkları andı. O dönem Almanya Başbakanı olan Angela Merkel’in siyasi baskısı ve Avrupa Birliği’nin ekonomik yaptırım tehdidi altında Ankara geri adım atarak sismik faaliyetlerini sonlandırdı. Türkiye 2020 sonundan beri Doğu Akdeniz’de kimilerince “tartışmalı” diye nitelenen alanlarda sondaj/sismik arama faaliyeti göstermiyor.

Buna karşın 20 Ekim 2026’da Bingazi merkezli Libya Temsilciler Meclisinin 2019’da Türkiye’yle yapılan deniz yetki alanları mutabakat zaptını onaylaması ise başlangıçta Atina’ya yakın duran Halifa Hafter liderliğindeki doğu Libya’dan Ankara’ya çok önemli bir siyasi destek olarak yansıdı. Libya’nın mutabakata verdiği nihai onay Yunanistan–Mısır MEB anlaşmasını geçersiz kılmasa da son dönemde Kahire’nin Ankara’yla yakınlaşması, Mısır’ın bundan sonraki tutumunu daha da önemli kılıyor.

Türkiye’nin 18 Mart 2020’de BM’ye deklare ettiği kıta sahanlığı dış sınırları

Kaynak: BM, https://digitallibrary.un.org/record/3856643

Bu gelişmeler ışında bakıldığında GSI’ın aslında sıradan bir deniz altı kablosu projesinden çok ötede bir girişim olduğu açıkça görülebilir. İlk aşamada Girit’ten Kıbrıs’a uzanacak ve temelinde Avrupa’nın fosil yakıtlara bağımlılığını azaltıp temiz enerjiyi teşvik edecek, yaklaşık 900 kilometre uzunluğunda, 1000 Megawatt’lık bir elektrik kablo bağlantısı projesi diyebiliriz GSI için. AB’den 657 milyon Euro hibe alan projenin sonraki ayağında İsrail var. ABD’de Biden yönetiminin desteğini çekmesi neticesinde eski ivmesini kaybeden EastMed doğal gaz boru hattı projesinden sonra GSI, aynı zamanda Doğu Akdeniz’de enerji hatlarının, ticaret yollarının hangi güzergâhta ve kimlerin katılımıyla kurulacağına dair de politik bir tercihin yansıması. Yunanistan, GKRY ve İsrail’in ABD’yle geliştirdiği “3+1” formatı Ankara’da Türkiye’yi devre dışı bırakacak bir bölgesel düzenin, hatta bir komplonun parçası olarak okunuyor.

7 Ekim 2023 Gazze savaşı neticesinde ilişkilerin dibe vurduğu İsrail açısından Türkiye’nin Libya hamlesi ve Mısır’la yakınlaşması, hatta Suudi Arabistan, Pakistan ve Endonezya gibi farklı coğrafyalardan ülkelerle iş birliğine yönelmesi AB ve ABD destekli Tel Aviv yönetimince bir tehdit olarak algılanıyor. Atina açısındansa İsrail’le yakınlık, Kıbrıs ve deniz yetki alanları konusunda siyasi, askeri ve ekonomik destek sağlıyor, Türkiye’ye karşı elini güçlendiriyor. Yunanistan’ın “Sevilla Haritası” bazlı tezleriyle örtüşen bu yakınlaşma, bir yandan da stratejik derinlikten yoksun olan İsrail’in Türkiye’yi coğrafi olarak dengelemesine olanak sağlıyor. Öte yandan Atina hükümetinin GSI projesi için Fransa kanalıyla Ankara’yla dolaylı olarak temas kurmayı kabul etmesi, 2024’te Kaşot’ta yaşananların tekrarlanmasını göze almak istemediğini gösteriyor.

Gemi Girit’te neden dört gün bekledi?

27 Ekim’de Girit-Kandiye’ye gelen Abeille Marengo 6 Kasım’da yayımlanan Yunan NAVTEX’ine karşın 10 Kasım akşamına kadar limanda bekledi. Fransa her ne kadar “iki ülke arasındaki deniz yetki alanları uyuşmazlığına taraf olmadığını” belirten bir mesaj verse de gemiye Türkiye’nin müdahale etmeyeceğine dair Ankara’nın güvence vermesini talep etti, şirketlerinin işini garanti altına almak istedi. Yüklenici tarafın Türkiye’deki yatırımları nedeniyle de Ankara’yla ilişkilerini riske atmak istemedi. Öte yandan, Yunanistan’la 2021’de NATO’nun 5. Maddesi benzeri karşılıklı savunma ve güvenlik iş birliği anlaşması yapan, milyarca Euro’luk savaş ekipmanı satan, ancak 2027 seçimleri öncesi iç siyasi ve ekonomik bir buhranla boğuşan Fransa’nın Türk-Yunan uyuşmazlıklarda “taraf olmadığını” belirtmesi Atina’da, özellikle muhalif çevrelerde öfke yarattı; aslında AB içindeki sözde savunma iş birliği taahhütlerinin de ne kadar konjonktürel ve kırılgan olduğunu gösterdi.

Atina yönetimi, BM Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin (BMDHS) 79. maddesine dayanarak Ankara’dan kablo projesi için bırakalım izin almayı bildirim yükümlülüğü dahi bulunmadığını savunuyor. 79. madde, güzergâh için kıyı devletinin rızasını yalnızca boru hatları bakımından düzenlemekle birlikte, sözleşmeye taraf olmayan Türkiye kablo döşeme serbestisi ile kıta sahanlığındaki ön araştırmanın ayrı değerlendirilmesini ve önceden yazılı koordinasyon yapılmasını istiyor. Ayrıca bu maddenin 4. ve 5. fıkralarına dayanarak kablo döşeme serbestisinin belirli koşullara tabi olduğunu savunuyor. Buna göre 4. fıkra, kıyı devletinin kıta sahanlığındaki kaynakların işletilmesiyle bağlantılı altyapı üzerindeki yetkisini saklı tutuyor. 5. fıkra ise yeni kablo döşeyen devletlerin mevcut altyapıyı gözetmesini öngörüyor.

BMDHS’nin hazırlık çalışmaları da Ankara’nın yorumuna bir ölçüde dayanak sağlıyor. Bu çalışmalar, 3. fıkrada deniz altı kablolarından bahsedilmemiş olsa da kıyı devletinin 2. fıkra uyarınca makul bir tedbir olarak kablo güzergâhını belirleyebileceğine işaret ediyor. Önceden koordinasyon, Ankara’ya güzergâh üzerinde veto yetkisi ileri sürmeden, çalışmanın kendi kıta sahanlığı üzerindeki haklarının kullanımını veya mevcut altyapıyı etkileyip etkilemeyeceğini değerlendirme imkânı veriyor. Buradan hareketle Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Ekim ayında Brüksel’de katıldığı bir toplantı çıkışında “önceden yazılı bildirim gelirse” Türkiye’nin araştırmaya itiraz etmeyeceğini söylemişti.

Abeille Marengo gemisi Girit ve Kaşot adaları arasından Doğu Akdeniz’e çıkarken

Kaynak: Marine Traffic, https://www.marinetraffic.com/en/ais/home/shipid:155615/zoom:10

Yunan basını dört gün boyunca geminin hareketindeki gecikmeyi hava koşullarına ya da teknik sebeplere bağladı. Daha sonra Fransa’yla Türkiye arasında, bir iddiaya göre ABD’nin de dahil olduğu diplomatik temasların da sürdüğünü ve geminin 11 Kasım Çarşamba sabahı hareket etmesinin beklendiğini yazdı. Gemi 10 Kasım akşamı limandan ayrıldı ve Kandiye’nin 12 deniz mili açığında konumunu muhafaza etti. Bu ilk aşamada geminin batimetrik cihaz kalibrasyonu yaptığı ve kablolar yardımıyla uzaktan kumanda edilen bir insansız sualtı aracı (ROV) ile deniz tabanı araştırması ya da buna hazırlık yaptığı belirtildi. 12 Kasım sabahı gemi Girit adasının en doğusundaki Sidero Burnu’nu geçerek Kerpe-Kaşot hattından açık denize çıktı.

GSI projesinin zamanlaması manidar

Peki bu kriz neden şimdi çıktı, niye iki sene bekledi? Atina muhtemelen COP31 sırasında, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın da katıldığı 11–12 Kasım liderler zirvesi öncesinde Türkiye’nin AB destekli bir temiz enerji projesi üzerinden gerilim yaratan taraf olarak görülmek istemeyeceğini hesapladı. 3 Kasım ABD ara seçimlerinden Demokratların büyük bir kazanımla çıkmasının, özellikle küreselci neoliberal isimlerin yanında Cumhuriyetçi muhafazakâr kanattan da Yunan asıllı ya da onlara yakın isimlerin yükselmesinin Atina’yı cesaretlendirmiş olması da mümkün. Yanısıra ABD Dışişleri Bakanı, neoconlara yakın Cumhuriyetçi merkez siyasetçi Marco Rubio’nun Ekim ayında Atina’da Batı medeniyetine ve Avrupa’nın enerji güvenliğine yaptığı vurgu da Yunanistan’ın kendisini Batı’nın Doğu Akdeniz’deki enerji ve güvenlik düzeni içinde konumlandırmasını kolaylaştırdı. Washington’da her iki partinin de merkez kanatlarının desteklediği İsrail’in güvenliği ajandasıyla Brüksel’in temiz enerji gündemi bu GSI projesinde kesişti.

Nihai olarak Fransa’nın Türk makamlarına ilettiği iddia edilen yazılı notanın (note verbale) içeriğini bilmiyoruz. Bakan Fidan’ın temaslar sürerken Yunan basınına verdiği “her şey yolunda” mesajı, üzerinde anlaşılan ifade metninin içeriği hakkında bir ipucu vermiyor. Metnin bahse söz konusu NAVTEX koordinatlarını içerip içermediği ve Ankara’nın duyurduğu muvafakatin hangi talebe karşılık geldiği, kim tarafından yapıldığı da meçhul. Projenin sahibi GSI firması 10 Kasım günü yaptığı basın duyurusunda Yunan-Rum tarafının tek yetkili merci olduğunu söyledi. Nexans’ın da resmî başvurularını yalnızca Yunanistan ve GKRY’ye ilettiği vurgulandı. Dolayısıyla “Türkiye’den izni kim aldı?” sorusunun doğrulanmış bir cevabı henüz yok, ama bizzat Ankara’daki Fransa Büyükelçiliği olabileceği ihtimali ağır basıyor. Atina hükümetiyse Fransa’nın verdiği notayı, izin talebi ve yetki tanıma anlamı taşımayan bir seyir güvenliği bildirimi olarak tanımlıyor.

Bu süreçte taraflar arasında bir orta yol bulabilmek için gizli görüşmeler ve arka kapı diplomasisi yapıldığı düşünülebilir. Yaşanan gelişmelere baktığımızda Atina, Fransız bayrağının ve AB desteğinin Ankara’dan gelebilecek itirazın Türkiye’ye krizin maliyetini artıracağını, bir müdahale halinde meseleyi AB ve NATO gündemine taşıyabileceğini düşünmüş olabilir. Türkiye’yi Fransa’yla karşı karşıya getirecek bir oldu-bitti’nin, Libya mutabakatının onaylanması sonrası Atina’da hükümete yönelen kamuoyu baskısını hafifletebileceği ve 2027 seçimleri öncesi Mitsotakis gibi siyasi-ekonomik olarak her anlamda Batı’nın desteğiyle hayat bulan bir hükümete nefes aldırabileceği düşünülmüş olabilir. Yunanistan’ın zaman, mekân ve senaryo olarak Türkiye’ye böyle bir tuzak kurmuş olduğunu düşünsek bile Fransa’nın krizi aşmak için son bir haftadır yürüttüğü temaslar, Paris’in Atina’ya verdiği ekonomik ve siyasi desteğin jeopolitik olarak her zaman askerî güvenceye dönüşmeyebileceğini göstermesi bakımından çok önemli.

Oyun teorisi bu kriz için bize ne söyler?

Tüm bu yaşananlara bir de meşhur “oyun teorisi” açından bakalım. Türkiye ve Yunanistan arasında 1973’te başlayan kıta sahanlığı ihtilafı, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı, 1987 Ege, 1995 12 mil/TBMM bildirisi, 1996 Kardak, 1998 Kıbrıs S-300 ve 2020 Doğu Akdeniz krizleri, iki komşu arasındaki “oyunun” yıllardır tekrarlandığını gösteriyor. Yunanistan’da mevcut iktidarın galip çıktığı 2023 seçim sonuçları için daha önceki bir değerlendirmemde belirttiğim gibi, Türkiye “meselesinin” Yunan medyası ve iç siyasetindeki ağırlığı Atina’daki karar alıcılara olası bir tavizin maliyetini artırıyor. Ankara ise sessizliğinin, kriz çıkarmama ve diyalog kurma iradesinin Yunan tezlerinin zımnen kabulü olarak sayılmasından çekiniyor. Her iki taraf da statükoyu koruduğunu söylerken savunma amacıyla edindiği taarruzi kabiliyetler diğerinde tehdit algısı yaratıyor. Kıbrıs da işin içine girince silahlanma yarışı ve güvenlik ikilemi içinden çıkılması daha da zor bir hale dönüşüyor. Bir taraf anlaşma imzaladığında, NAVTEX yayımladığında ya da uluslararası sulara araştırma gemisi gönderdiğinde diğer tarafın hareketsiz kalmayı kayıp sayması, oyun teorisindeki “mahkûm ikileminin” mantığına benziyor. Karşılıklı yapılan harcamalar ve alınan güvelik tedbirleri sonucunda iki tarafta da paradoksal olarak tehdit algısı güçleniyor.

Abeille Marengo gemisinin hareketi ise oyuncuların sırayla hamle yaptığı bir restleşme aslında. Birbirine doğru hızla gelen iki araba düşünelim. Hangisi diğerine yol verir? Atina NAVTEX ilan ederken Ankara’nın tepkisini, Ankara cevabını verirken Paris’in gemiyi gönderip göndermeyeceğini, karşı NAVTEX yayımlarken Yunanistan’ın yapacağı bir sonraki hamleyi hesaplamış olmalı. 2024’te Kaşot adası civarında yaşanan kablo krizi, Türkiye’nin önleme tehdidini Atina-Paris nezdinde inandırıcı kıldı ki 6-10 Kasım tarihlerinde gemi limandan ayrılmadı, Ankara’nın resmi muvafakatnamesi beklendi. Yazılı bildirim karşılığında Türkiye’nin araştırmaya engel olmayacağı taahhüdü de inandırıcı olmuştur, keza geçmiş örnekler bunu destekler nitelikte. Bildirim geldikten sonra gemiyi durdurmak, Ankara’ya ek bir kazanım sağlamadan Fransa’yla gerilim yaratabilirdi. Ankara’ya bildirim yapılmadan gemiyi ileri hareket ettirmek de Yunanistan’ı Türkiye’yle savaşın eşiğine getirirdi. “Nash dengesi” olarak tabir ettiğimiz, taraflardan birinin diğer tüm oyuncuların stratejisi sabitken tek taraflı olarak hamle yapıp mevcut durumundan daha iyi bir konuma erişemeyeceği, kazancını arttıramayacağı nokta işte burada ortaya çıkıyor. Eğer bir taraf yol verir, diğeri devam ederse yol veren taraf kaybetmiş olur. İki tarafın da geri adım atmayı reddettiği durumda çarpışma olur. Savaş bu sonucun en ağır biçimidir. Tabloyu yanlış okuma ve kaza riski, tarafların istemediği bir sonuca yol açabilir. Doğu Akdeniz’deki bu kablo krizinde de benzer bir dinamiğin yaşandığını söyleyebiliriz.

Bu kriz neticesinde ortaya çıkan geçici “denge”, her iki başkentin de yetki iddiasını kamuoyu önünde koruyabildiği ve geminin yola çıkabildiği bir düzenlemeydi. Aksi takdirde 2024’teki örnekte olduğu gibi deniz dibi çalışması yeniden askıya alınabilir veya Fransa gemiye yönelen bir müdahale karşısında taraf olmaya zorlanabilirdi. Fransa’nın üçüncü taraf olarak rolü tam da bu seçeneklerin maliyetini, gemi uluslararası sulara ulaşmadan her iki tarafa da göstermekti. Atina tek taraflı hareket etse yeniden Türkiye tarafından engellenme ve Fransa’dan aradığı desteği bulamama, Ankara yazılı mutabakat sağlandıktan sonra gemiyi engellese Fransa’yla gerginlik ve Yunanistan’la çatışma riski alacaktı. Paris (ve belki de ABD) üzerinden iletilen mesajlar, tarafların ayrı ayrı bildiği bir hususu karşılıklı beklentiye çevirdi. Her ikisi de bir diğerinin deniz yetki alanları iddiasına fiilen müdahale etmeden kendi itirazını kayda geçirebileceğini gördü. Masadaki bu uzlaşma Türkiye’den doğrudan ve açık bir “izin” şartına bağlansaydı Atina için, Ankara’nın bildiriminin Yunanistan lehine “geri çekilmesi” şartına bağlansaydı da Ankara için kabulü zorlaşacak hatta imkânsız olacaktı. 1996 Kardak Krizi’ndeki karşılıklı geri çekilme gibi, burada da egemenlik meselesini açık bırakan ama sahada projenin ilerlemesine olanak tanıyan bir çıkış yolu bulundu.

Türkiye ne yaptı? Ne yapmalıydı?

Ankara açısından başından beri en makul yol, diyalog kanallarını açık tutup yazılı temas ve muvafakatname talebinde ısrarcı olarak denizde yeni bir çatışmayı önlemekti. Bu tutum, Türkiye’nin sahadaki Yunan oldu-bitti’sine itirazını muhafaza etmesini sağladı. Ancak bahse konu resmî izin talebi kamuya açıklanmadığı için bu aşamada daha ileri bir hukuki kazanım ya da argüman çıkarmak zor. Türkiye için daha avantajlı bir yol ise GSI veya Nexans firmalarının araştırma kapsamını, koordinatlarını ve takvimini baştan Ankara’ya bildirmesi olurdu. Bir diğer yol Fransa’nın en azından Atina ve GKRY’ye yaptığı bildirimle eşzamanlı olarak Ankara’yla da koordine olması, “ihtilaflı” bölgede teknik muvafakati Türkiye’yle en baştan yazılı kayda bağlaması olurdu. Türkiye’nin deniz yetki alanı tezlerinin saklı olduğunu Fransız hükümeti açıkça söyleyebilirdi. Ancak bırakalım Türkiye’den en başta izin istemeyi, Fransa’nın üç başkentten aynı araştırma için paralel izinler istemesine bile Atina ve GKRY şiddetle karşı çıkardı. Ankara da böyle bir tepki vereceklerini bildiği için Fransa’nın doğrudan ve sadece Atina’dan izin almasına itiraz etti. Yunanistan ve GKRY’ye kendilerinde olmayan bir yetkiyi ileri sürme imkânı vermeyi kabul etmedi. Yine de resmî açıklamalardan bildiğimiz üzere Türkiye’den usulüne uygun olarak “muvafakatname” alınması Ankara için fiilî kazanım sayılabilir. Ancak Yunanistan’ın karşı-NAVTEX’inde iddia edildiği üzere, Fransız tarafının aynı araştırma faaliyetleri için Rum-Yunan makamlarından da izin almış olması, Türkiye’nin kıta sahanlığı hakları açısından ciddi bir çelişki yaratacaktır.

Türkiye 2020’den beri Doğu Akdeniz’deki ihtilaflı bölgelerde genellikle diğer ülkelerin inisiyatif almasına alan açan daha reaktif bir tavır takınmış durumda. “Oyunu” kuran taraf olmaktansa başkalarının kurduğu “oyuna” sonradan dahil olan bir konumda. Bu son kablo meselesi örneğinde de görüldüğü üzere krizin yeri, zamanı ve yöntemini karşı taraf belirliyor, inisiyatif alıyor. Girit’in güneyinde Yunanistan’ın ABD’li Chevron’a tahsis ettiği parseller, Atina’nın sahayı ekonomik projelerle nasıl fiilen kullandığına bir diğer örnek. Anadolu–Kıbrıs doğal gaz hattı fikri ve Ankara’nın adaya elektrik sağlama teklifi, Türkiye’nin kendi projelerini de gündeme koyabileceğini gösterse de Mısır ve Libya’yla ilişkilerini derinleştiren Ankara’nın artık Doğu Akdeniz’de konferans çağrılarının ötesine geçen, sermaye ve yatırımcı çekebilen, ekonomi odaklı bir gündeme ihtiyacı var. Bu çerçevede 28° Doğu boylamının batısında TPAO’ya ruhsat verilmesi, Libya Ulusal Petrol Şirketiyle Girit’in güneyinde ortak faaliyet ve Suriye’yle KKTC’nin hak ve çıkarlarını gözeten bir yan sınır ve MEB düzenlemesi masadaki seçenekler olabilir, olmalıdır. Ancak bunların her biri ciddi düzeyde diplomatik hazırlık, en önemlisi hükümet nezdinde güçlü bir irade ve yakın denizlere yönelik daha tutarlı, aktif bir politika gerektirir.

Neticede “oyun” sürüyor. Ankara’da “Mavi Vatan Yasası” olarak bilinen deniz yetki alanları yasasının gündeme gelmesine Atina’nın sert karşılık vereceği yönünde Yunan basınında çıkan açıklamalar, Girit’in batısı ve güneyinde, hatta On İki Adalar’ın doğusunda bile artık açıkça 12 mil ihtimalini gündeme taşıyor. Ankara’nın 1995 tarihli TBMM bildirisiyle verdiği caydırıcılık mesajı geçerliliğini sürdürse de Atina kendi ajandasını agresif biçimde sürdürmekte kararlı görünüyor. Yunanistan, Mısır’la yaptığı MEB sınırlandırma anlaşmasını 28° Doğu boylamının ötesine, Meis’e de deniz yetki alanı etkisi tanıyacak biçimde genişletmeyi deneyebilir. Türkiye ise bir yandan deniz mekânsal planlama haritasına uygun bicinde Kuzey Ege de Doğu Akdeniz’de deniz parkları ilan ederken, Ankara’nın Libya ile Mısır arasında da bir sınırlandırmayı teşvik ettiğini görüyoruz. Türkiye’nin Mısır’la yürüttüğü yakınlaşma, Kahire’ye Yunanistan hilafına yeni bir karşı anlaşma seçeneği sunması bakımından önemli olsa da Mısır’ın içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik açmazlar nedeniyle yakın zamanda bir ilerleme olması beklenmemeli.

Bu “oyun”daki hamlelerin nihayetinde bizi çıkaracağı yol savaşı kaçınılmaz kılmaz. Ancak her iki taraf da kendi yetkilerini sahada fiilen uygulama noktasına gelir ve Türkiye bir dayatmayla karşılaşır, geri dönüşü olmayacak kayıpları telafi etme noktasında bir seçim yapmak zorunda bırakılırsa, karşı taraf da Türkiye’nin uzlaşma arayan tavrını yanlış okur ve hareket alanını daraltırsa risk büyür, savaşa kadar gidebilir. Türkiye için öncelik, Doğu Akdeniz gibi çetrefilli bir coğrafyada jeoekonomik girişimlerde inisiyatifi eline almak, kendi takvimine bağlamak ve bir sonraki restleşmeden önce doğrudan temas, yazılı bildirim ve şeffaflık usulü üzerinde anlaşmak olmalıdır. Bugün muallakta bırakılan her nokta, taviz verilen her hak, göz ardı edilen her risk ileride Türkiye’nin tekrar ve daha sert biçimde karşısına çıkacaktır.

Dr. Serhat Süha Çubukçuoğlu, TRENDS Araştırma Türkiye Programı Direktörü