İran, İsrail ve Amerika Üçgenindeki Nükleer Oyun ve Çıkmaz

Amerikan medya kaynaklarına göre, ABD’nin Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ile gelecek hafta Norveç’in başkenti Oslo’da İran’ın nükleer meselesini görüşmek üzere bir araya gelecek. İran, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile iş birliğini askıya alma kararını onaylamasına rağmen, 3 Temmuz’da Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması (NPT) ve Güvenlik Tedbirleri Anlaşmasına bağlılığını ifade etti. Yine aynı gün, ABD Hazine Bakanlığı İran’ın petrol ticaretine yardım eden çeşitli ticari ağlara yaptırım uygulandığını açıkladı. İsrail cephesindeyse, İran’ın nükleer eşiği aşma teşebbüsüne karşı her an saldırıya geçilebileceği önceden ilan edilmişti.

“On İki Günlük Savaş”ın dumanı henüz dağılmamışken, sanki Orta Doğu’da daha yeni kıyamet kopmamış gibi, İran, ABD ve İsrail arasındaki üçlü nükleer oyun yeniden başladı; uluslararası toplumun aşina olduğu uzun soluklu jeopolitik satranç tahtasına geri dönüldü. Temelde, üç ülke de İran’ın nükleer meselesine aynı eski mantıkla yaklaşmaya devam ediyor, bu da tehlikeli jeopolitik oyunu bir çıkmazdan kurtaramıyor.

İran’ın nükleer kriz çıkmazındaki temel sorun, nükleer silah sahibi olma fırsatını kaçırması ve bu nedenle nükleer eşiği geçemeyen bir “stratejik mahkûmiyet” içinde kalmasıdır. 17 Haziran’da ünlü Amerikan realizm teorisyeni John Mearsheimer, “Eğer ben İran’ın ulusal güvenlik danışmanı olsaydım, onların çoktan nükleer silahları olurdu” dedi. Mearsheimer, Kuzey Kore ve İsrail’in nükleer silahla ulusal güvenlik sağladığını, Libya ve Irak’ın ise nükleer silaha sahip olmadığı için ABD gibi güçlerce rejimlerinin yıkıldığını örnek göstererek İran’ı “aşırı derecede aptal” olarak nitelendirdi.

Objektif olarak bakıldığında, İran 1950’li yıllarda Pehlevi Hanedanı döneminde ABD’nin yardımıyla nükleer araştırmalara başlamıştı, ancak yarı-müttefiki İsrail ile birlikte nükleer kulübe girmenin en iyi fırsatını kaçırdı. 1979’da İslam Cumhuriyeti sisteminin kurulmasından sonra İran benzeri görülmemiş bir uluslararası yalnızlığa düştü ve Irak ile sekiz yıl süren bir savaşa girdi; kimyasal silah saldırılarına maruz kalmasına rağmen nükleer araştırmalarını ilerletme ve silahlanmayı hızlandırma imkânı bulamadı.

Sübjektif açıdan ise, yeni İran yönetimi birçok kez İslam inancının kitle imha silahlarını yasakladığını vurgulayarak, kendisini Orta Doğu’daki karmaşık güç oyununda sözde prosedürel ya da ahlaki adalet saplantısına kaptırdı ve Çin’in eski hükümdarı Song Xiang Dükü’nün “düşman nehri geçerken saldırmama” hatasına benzer bir yenilgiyi tekrar etti. Sonuç olarak, İslam Devrimi’ni ihraç ederek Orta Doğu’da Fars milliyetçiliği ile hegemonya kurmayı hedefleyen İran, nükleer silahların “yoksul bir ulusun sopa gücü” olarak taşıdığı stratejik değeri hafife aldı ve Soğuk Savaş’ın sona erdiği dönemde nükleer eşiği geçme şansını yine kaçırdı. Hatta 1998’de Hindistan ve Pakistan gibi orta ölçekli iki ülke nükleer silah sahibi olduğunda bile İran hâlâ nükleer kulübün kapısında tereddüt içindeydi. 2002’de George W. Bush “Şer Ekseni” teorisini ortaya attı, İran rejimini devireceğini açıkça ilan etti ve aynı dönemde Afganistan ve Irak savaşlarını başlattı. İran’ın nükleer arzusu ifşa oldu ve nükleer kriz patlak verdi. Ancak zaman, mekân ve uluslararası destek artık İran’dan yana değildi; pişmanlık için çok geçti.

Elbette, Doğu Asya’daki eş zamanlı Kuzey Kore nükleer krizi ve onun tetiklediği gerginlikler, İran’ın stratejik kararsızlık içinde kalmasına katkıda bulundu. İran hâlâ muğlak bir nükleer politika izliyor; ne bu hayati adımı atmak istiyor ne de Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın denetimlerine tam olarak izin veriyor. Bu kararsız tavır, İran’a uluslararası toplumun toplu yaptırımlarını ve ABD’nin tek taraflı baskılarını getirdiği gibi, nükleer silah sahibi İsrail’in de İran’ın stratejik çekingenliğini açıkça görmesine neden oldu. Bu durum İsrail’in “nükleere sıfır tolerans” sinyallerini daha da sıklaştırdı. Aynı zamanda Arap ülkelerinin İran’ın olası nükleerleşmesine yönelik kolektif stratejik kaygısını artırdı ve İran’ın nükleer programını bölgenin en sıcak gündemlerinden biri haline getirdi.

2015 yılında Obama yönetimi, İran’ın Irak, Suriye ve Lübnan’daki nüfuz alanlarını fiilen kabul etme karşılığında, İran’ı Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) olarak bilinen nükleer anlaşmayı imzalamaya ikna etti. Hukuki bağlayıcılığı zayıf olan bu belge sadece İran’ın nükleerleşmesini geciktirdi veya zorlaştırdı. Ancak İran, nükleer silahın ulusal güvenlik için taşıdığı stratejik anlamı yine fark edemedi ve İsrail hatta ABD ile olan yapısal çelişkilerini değiştirmek istemedi. Bu da İran’ın hem İsrail hem de ABD’nin askeri saldırılarına açık hale gelerek trajik sonunu kendi elleriyle hazırlamasına yol açtı.

Altıncı Orta Doğu Savaşı’nın patlak vermesinden sonra, İran ile İsrail arasındaki uzun süreli asimetrik çatışma veya vekâlet savaşı giderek doğrudan karşılıklı saldırıya dönüştü. Geçen yıl Nisan ve Ekim aylarında İsrail ile yaşanan iki karşılaşmada, İran, krizi tırmandırmak istemediği için “gösteri amaçlı misillemeler” yaptı ve bu da onun “kağıttan kaplan” doğasını tamamen açığa çıkardı. Bu durum, İsrail’in maceracı doğasını daha da kamçıladı ve “On İki Günlük Savaş”ın patlak vermesine yol açtı. İsrail Doğu Akdeniz’deki hava üstünlüğünü İran topraklarına kadar genişlettiğinde, aslında Orta Doğu savaşına karışmak istemeyen Trump yönetimi de fırsattan istifade ederek İran’a yönelik askeri saldırıya katıldı. İran’ın ABD askeri hedeflerine yönelik “müzakere edilmiş misillemesi” ise, İran’ın genelde blöf yapıp, iş ciddiye bindiğinde geri adım atan karar alma tarzını bir kez daha gözler önüne serdi.

Eğer Mearsheimer’ın uyarıları ve alaycı yorumları teori düzeyinde kalsa da, “On İki Günlük Savaş”tan hemen önce Hindistan ile Pakistan arasında patlak veren çatışmanın hızlıca başlayıp yine hızlıca kontrol altına alınması, nükleer silahların bir ülkenin güvenliğini sağlamadaki temel rolünü ve çatışmaların tırmanmasını önlemedeki etkisini tüm dünyaya açıkça gösterdi. Eğer İran, İsrail’le eşdeğer caydırıcılığa ve yıkıcı güce sahip bir nükleer kapasiteye sahip olsaydı, İsrail büyük ölçekli bir saldırının ağır bedelini dikkate almak zorunda kalabilirdi; ABD de böyle bir durumu fırsat bilip harekete geçmeye cesaret edemeyebilirdi.

İran, nükleer silah sahibi olma fırsatlarını defalarca kaçırdı. Nükleer süreçteki yarı şeffaf politikası, İsrail, ABD ve hatta İran’ın kendisinin bu nükleer krizden savaş eşiği diplomasisi yoluyla çeşitli çıkarlar elde etmesine olanak sağladı. Bu da İran nükleer krizini, üç tarafın da kendi hesabını yaptığı, kendi kazancını sağladığı ve kendi anlatısını oluşturduğu tuhaf bir satranç oyununa dönüştürdü.

İsrail, çevresindeki hiçbir ülkenin, özellikle de İsrail’in varlığını tanımayan, bölgesel hegemonyayı hedefleyen ve Filistin meselesini sürekli baskı unsuru olarak kullanan İran’ın nükleer silah sahibi olmasına kesinlikle izin vermemeye kararlı. İran’ın nükleer silah sahibi olması durumunda, İsrail’in Orta Doğu’daki nükleer tekel üstünlüğü bozulacak, iki ülke karşılıklı nükleer caydırıcılığa sürüklenecek; bu da İsrail için tam bir kâbus olur. Daha da kötüsü, İran’ın nükleerleşmesi, bu güçlü komşudan zaten korkan Arap ülkelerini de aynı yola itebilir; böylece İsrail kendisini nükleer silahlarla çevrili halde bulur ve daha büyük, daha uzun süreli bir kâbus başlar.

Bu, “0 ya da 1” gibi hayati bir tercih; yaşamla ölüm arasındaki bir eşiği temsil eder. Bu yüzden İsrail, İran’ı nükleer kulübün kapısında durdurmak için gerekirse savaşmayı göze alıyor; nasılsa arkasında ABD var ve yangını söndürme işini de o üstleniyor. İsrail, hem ABD’nin ulusal güvenliğini ve Orta Doğu diplomasisini adeta rehin almış, hem de İran’ın Arap ülkeleriyle olan etnik, mezhepsel ve statü rekabetini akıllıca kullanarak, İran nükleer krizini ve tehdidini sürekli gündemde tutmuş, sonunda İran’ın nükleerleşmesini önlemeye yönelik ortak bir cephe oluşturmuş durumda. Bu süreç,  “İbrahim Anlaşmaları”nın imzalanmasıyla sonuçlandı; İran, Orta Doğu’daki güç mücadelesinde daha da yalnızlaştı ve yalnızca birkaç devlet dışı aktörle işbirliği yapabilir hale geldi.

Amerika Birleşik Devletleri ise, İsrail’in stratejik güvenliğini koruma isteği, Basra Körfezi’nin petrol hatlarını kontrol etme arzusu, Arap ülkelerinde deniz ve hava üsleri kurma gereksinimi ve petrol zengini Arap ülkelerini bir “nakit makinesi” gibi görme yaklaşımıyla, zaman zaman İran’ın “nükleere çok yakın olduğu” veya “henüz nükleer olmadığı” yönünde çelişkili sinyaller vererek, ABD-İran ilişkilerini sıkılaştırıp gevşetmekte esnek davranıyor. Bu sayede İran, nükleer belirsizlik içinde adeta uykuda yürürken, ABD’nin geçici gevşemelerini büyük bir kazanım gibi görüyor; elde ettiği petrol dolarlarını ise bölgesel genişleme ve vekil savaşlara yatırıyor. Sonuçta da, kendi ördüğü ama artık içinden çıkamadığı dev bir nükleer kriz ağına dolanmış durumda.

İran açıkça, İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri’nin uzun süreli baskılarının bir “kurbanıdır”; ancak, 40 yılı aşkın dış politika mücadelesinde İran, nükleer belirsizlik politikasından da görünüşe göre çeşitli çıkarlar sağlamıştır: nükleer enerjiyi barışçıl şekilde kullanma hakkını bir egemenlik göstergesi olarak öne çıkarması, ulusal ve etnik onuru savunan güçlü bir imaj çizmesi, Fars milleti ve Şii “çifte azınlık” kimliğinin trajik bilincini ve şehitlik duygusunu uyandırması, rejimin meşruiyetini devlet davranışlarının rasyonelliğiyle ustaca bağdaştırması, halkın yabancı baskı ve müdahaleye olan öfkesini saldırgan dış politikayla bütünleştirmesi… Tüm bu yollarla İran, uzun süredir yürüttüğü nükleer belirsizlik ve savaş eşiği politikası sayesinde, dış baskı ve düşmanlığı yalnızca İslami rejimin siyasi temellerini ve meşruiyetini korumak için kullanmakla kalmamış; aynı zamanda iç reform, dışa açılım, yaşam standartlarının iyileştirilmesi ve uluslararası imajın düzeltilmesi yönündeki halk taleplerini de ustalıkla savuşturmuştur. Hatta içeride giderek büyüyen siyasi ve toplumsal çelişkileri hafifletmek ve yön değiştirmek için bu politikayı adeta bir “buhar tahliye vanası” olarak değerlendirmiştir.

Bugün gelinen noktada, İran nükleer krizi; İran, İsrail ve ABD’nin hepsinin ihtiyaç duyduğu bir koz hâline gelmiştir. Herkesin kendi lehine kullanabileceği ya da lehine duruma göre kaçınabileceği jeopolitik bir pazarlık aracına, kimsenin kısa vadede çıkış yolu bulamadığı bir kısır döngüye dönüşmüştür.

İsrail ve ABD açısından, İran nükleer krizi ile mevcut İran rejimi, aynı madalyonun iki yüzü gibidir. Bu durum, hem eski hem yeni şu soruyu gündeme getirir: İran’daki mevcut rejimin değişmesi, gerçekten de İsrail ve Amerika’nın arzuladığı bir gelişme midir? Mevcut ideolojik kalıplarını, siyasi sistemini ve dünya görüşünü koruyan, göreli olarak izole bir İran; İsrail’in Orta Doğu’da rahat manevra yapması, ABD’nin bölgedeki nüfuzunu sürdürmesi ve görünürde güçlü bir İran “korkuluğunun” Arap dünyasındaki çok sayıda “küçük serçeyi” sindirmek için kullanılması açısından çok daha işlevsel değil midir?

Tersinden bir senaryo hayal edelim: İran, İslami Devrim’i ihraç etmekten vazgeçse, Filistin kartını bırakıp İsrail’le barışsa, “Şii Hilali”ni ve “Direniş Ekseni”ni dağıtsa, ABD ile ilişkilerini normalleştirip komşu Arap monarşilerinin siyasi sistemlerine ve dış politikalarına saygı gösterse — bu durumda İsrail’in hâlâ Filistin, Lübnan ve Suriye topraklarını işgal etme gerekçesi olur mu? Aşırı genişlemeci “Büyük İsrail politikası”nı sürdürebilir mi? Çevresindeki ülkelerin hava sahasını sınırsızca ihlal edebilir mi? ABD, Arap ülkelerini çok sayıda askerî üs kurmaya, Amerikan silahlarını cömertçe satın almaya ve kendi koruma şemsiyesi altına sığınmaya ikna etmeye devam edebilir mi?

Prof. Ma, Zhejiang Uluslararası Çalışmalar Üniversitesi (Hangzhou) Akdeniz Çalışmaları Enstitüsü (ISMR ) Dekanıdır. Uluslararası politika, özellikle de İslam ve Orta Doğu siyaseti üzerine yoğunlaşmaktadır. Uzun yıllar Kuveyt, Filistin ve Irak’ta kıdemli Xinhua muhabiri olarak çalışmıştır.