Kazakistan’da yeni dönem sinyali: Parlamento ve yürütme organları yeniden şekilleniyor

Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, ülkenin yönetim yapısını kökten değiştirecek kapsamlı anayasa reform paketini açıkladı. Çift kanatlı parlamento yapısının tek meclise indirilmesini ve başkan yardımcılığı makamının kurulmasını öngören değişikliklerin, 2027 yılında referanduma sunulması hedefleniyor.

Kazakistan makamları, Anayasa’nın 40’tan fazla maddesinde köklü değişiklikler yapmaya hazırlanıyor.

Ülkenin güneyindeki Kızılorda kentinde düzenlenen 5. Ulusal Kurultay toplantısında konuşan Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, “Fiilen yeni bir anayasa kabul etmeye eşdeğer bir adım atma niyetindeyiz” dedi.

Bu kapsamlı reform sürecini, başkanlığını Anayasa Mahkemesi Başkanı’nın yürüteceği ve 100 üyeden oluşan bir Anayasa Komisyonu yönetecek.

Cumhurbaşkanına bağlı bir istişare organı olan ve 2022 yılında kurulan Ulusal Kurultay (Halk Kongresi), toplumsal konsolidasyonun sağlanması amacıyla siyasetçiler, iş insanları ve akademisyenlerden oluşan 114 üyeyi bünyesinde barındırıyor.

Parlamenter yapıda radikal dönüşüm: Tek meclise geçiş

Yeni anayasa yolundaki sürecin başlangıç noktası, Tokayev’in Eylül 2025’te halka sesleniş konuşmasında duyurduğu parlamento reformu oldu.

Söz konusu reform, mevcut alt kanat (Meclis) ve üst kanadın (Senato) lağvedilerek ülkenin tek kamaralı bir parlamento yapısına, yani “Kurultay” sistemine geçmesini öngörüyor.

Hukukçular ve uzmanlardan oluşan çalışma grubuyla bir araya gelen Tokayev, yeni parlamentonun yapısına dair şu detayları paylaştı:

• Yeni Kurultay, üç meclis başkan vekili ve toplam 145 milletvekilinden oluşacak; komite sayısı sekizi geçmeyecek.
• Parlamento; Anayasa Mahkemesi, Yüksek Denetim Odası ve Merkez Seçim Komisyonu’nu oluşturma yetkisine sahip olacak. Mevcut sistemde bu yetkiler Meclis, Senato ve Cumhurbaşkanı arasında dağıtılmış durumda. Ayrıca milletvekilleri, Cumhurbaşkanının önerisiyle Yüksek Mahkeme yargıçlarını seçecek.
• Milletvekili seçimlerinde, sandalyelerin parti listelerine göre dağıtıldığı nispi temsil sistemi benimsenecek. Mevcut sistemde ise karma bir model uygulanıyor. Milletvekillerinin görev süresi beş yıl olacak.
• Yasama süreci üç aşamadan oluşacak: Yasa tasarısının kavramsal onayı, değişikliklerin onayı ve yasanın kabulü.

Tokayev, Eylül 2025’te açıkladığı bu reformun, “cumhurbaşkanlığı yetkilerine ilişkin düzenlemeler de dahil olmak üzere önceki tüm dönüşümlerin mantıksal bir devamı olacağını” vurguladı.

“Acele etmeyeceğiz: Referandum 2027’de olabilir”

Parlamento reformunun ülkede yirmi yıldır tartışıldığını hatırlatan Tokayev, Senato’nun 1995 yılında karmaşık ve istikrarsız siyasi koşullarda kurulduğunu, kendisinin de toplam on yıl bu kuruma başkanlık ettiğini belirtti.

Tokayev, “Bu nedenle parlamento reformu hakkında konuşmak benim için kolay değil” ifadelerini kullandı.

Konunun ciddiyetine dikkat çeken Tokayev, şu değerlendirmeyi yaptı:

“Bu çok ciddi bir mesele, çözümünde acele etmek tamamen yersiz olur. Bu reform sivil toplumda, uzman çevrelerinde ve elbette mevcut parlamentoda kapsamlı bir şekilde tartışılmalı.”

Tokayev’in öngörüsüne göre tartışma süreci en az bir yıl sürecek. 2027 yılında ise konuyla ilgili bir ulusal referandum düzenlenmesi ve ardından anayasal değişikliklerin yapılması planlanıyor.

Mevcut Meclis ve Senato’nun görev sürelerinin devam ettiğini hatırlatan Tokayev, mevcut milletvekillerinin görev süreleri dolana kadar yasama faaliyetlerini sürdüreceğini, Senato’nun ise referandum sonuçlanana ve yeni seçimler yapılana kadar işlevini koruyacağını belirtti.

Yönetim şemasında yeni bir aktör: Cumhurbaşkanı Yardımcılığı

Tokayev, reformların sadece parlamento ile sınırlı kalmayacağını, çalışma grubuna anayasal inşaya dair yaklaşık bin 500 öneri geldiğini açıkladı.

Cumhurbaşkanı, yasama organının ötesine geçen şu kritik değişiklikleri önerdi:

• Yeni Üst Kurul: Kazakistan Halkı Asamblesi ve Ulusal Kurultay lağvedilerek, yerine “Kazakistan Halk Konseyi” kurulacak. Ülkenin en yüksek danışma organı olacak bu yapıda etnik gruplar ve bölgeler temsil edilecek. Cumhurbaşkanı tarafından atanacak 126 üyenin 42’si etnik ve kültürel birliklerden, 42’si büyük sivil toplum kuruluşlarından, 42’si ise yerel meclislerden (Maslihat) seçilecek.
• Seçim Zorunluluğu: Cumhurbaşkanının görevini yapamaz hale gelmesi durumunda, yetkilerin Senato Başkanı’na devredilmesi uygulaması sona erecek. Böyle bir durumda, iki ay içinde erken cumhurbaşkanlığı seçimine gidilmesi zorunlu hale gelecek.
• Anayasal Değerler: Anayasa’nın giriş bölümünde ulusal değerler ve devletin laik niteliği daha güçlü bir şekilde vurgulanacak.
• Dijital Haklar: Vatandaşların dijital verilerinin korunması anayasal güvence altına alınacak.

Konuşmasının sonunda Tokayev, Anayasa’da yer alacak yeni bir “Başkan Yardımcılığı” makamının kurulmasını önerdi. Cumhurbaşkanının talimatıyla hareket edecek olan Başkan Yardımcısı’nın dört temel görevi olacak: Cumhuriyeti uluslararası forumlarda temsil etmek, Cumhurbaşkanını parlamentoda temsil etmek, sivil toplum ve akademi ile ilişkileri yürütmek ve Cumhurbaşkanının diğer talimatlarını yerine getirmek.

Bu değişiklikle bağlantılı olarak, 2022’de kurulan ve halen Yerlan Karin tarafından yürütülen “Devlet Danışmanı” makamı da dahil olmak üzere bazı idari pozisyonlar kaldırılacak.

Tokayev, “Bu anayasal yenilik, cumhurbaşkanlığı kurumunun zayıflaması anlamına gelmiyor. Aksine, cumhurbaşkanlığı makamı devlet sisteminin merkezi olmaya devam ediyor. Kazakistan’ın cumhurbaşkanlığı sisteminde başarıyla gelişeceğine inanıyorum” diye konuştu.

“Kanlı Ocak” sonrası reform süreci

Tokayev, Eylül 2022’de açıkladığı “Adil Kazakistan” vizyonunu, Haziran 2022 referandumuyla kabul edilen “Güçlü Cumhurbaşkanı, Etkili Parlamento, Hesap Verebilir Hükümet” formülü üzerine inşa ediyor. Yapılan değişikliklerle Cumhurbaşkanının yerel yöneticilerin (valiler) kararlarını iptal etme yetkisi kaldırılmış ve parlamentonun denetim yetkileri artırılmıştı.

Söz konusu reform süreci, Ocak 2022’de sıvılaştırılmış enerji fiyatlarına yapılan zamların ardından patlak veren ve “Kanlı Ocak” (Kandı Kantar) olarak bilinen kitlesel protestoların ardından hız kazandı.

Protestocuların ekonomik talepleri kısa sürede hükümetin istifası ve Kurucu Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev’in siyasetten çekilmesi taleplerine dönüşmüştü.

Olayların ardından Nazarbayev Güvenlik Konseyi başkanlığından ayrılmış, yakın çevresi devlet kademelerinden uzaklaştırılmış ve dönemin İstihbarat Teşkilatı (KNB) Başkanı Kerim Mesimov vatana ihanet suçlamasıyla tutuklanarak 18 yıl hapis cezasına çarptırılmıştı.