Pakistan-Çin-Hindistan üçgeninde Gwadar Limanı

Çin, Pakistan’ın Gwadar Limanı’nı Hindistan Donanması’na karşı koymak için kullanmak istiyordu. Belucistan’daki bu stratejik varlık artık Hindistan için bir kabustu. Ancak şimdi durum biraz karışık…

Pakistan’ın gözde liman kenti Gwadar bir zamanlar yalnızca küçük ve sakin bir balıkçı kasabasıydı. Çekiç şeklindeki balıkçı köyü bugün artık Pakistan’ın üçüncü büyük limanına ev sahipliği yapıyor. Ancak Pakistan’ın Belucistan eyaletinin Makran kıyısında yer alan Gwadar her zaman Pakistan ile birlikte değildi. 1950’lere kadar yaklaşık 200 yıl boyunca Umman Sultanlığı’na aitti. 1954 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde yapılan bir jeolojik araştırma, Gwadar’ın derin su limanı olarak kullanılmaya uygun olduğunu tespit etti. 1958 yılında Pakistan, onu Umman’dan 3 milyon dolara satın aldı.

Uzun süre herhangi bir gelişme yaşanmadı. Amerika’ya 1970’lerde Gwadar’ı geliştirme fırsatı da sunulmuştu. Ancak 1990’larda Hindistan Deniz Kuvvetleri’nin kapasitesi arttıkça işler değişti. Pakistan’ın Hindistan’ın giderek güçlenen donanması tarafından abluka altına alınabilecek Karachi gibi mevcut limanlara alternatiflere ihtiyacı vardı. Ve Çin’in devreye girmesi ile Gwadar için işler değişti. Çin, 2001 yılında Gwadar’ı geliştireceğini ve bunun için 198 milyon dolar sağlayacağını duyurdu. China Harbour Engineering Company, limanın geliştirilmesinin ilk aşamasını 2006 yılında tamamladı.

PEKİ ÇİN NEDEN GWADAR İLE İLGİLENİYORDU?

Birincisi, Pakistan tarafında, Çin’in Gwadar’ı bir sonraki Dubai olarak yeniden inşa edeceği beklentisi vardı. Gwadar için bu umutlu vizyon, onu 30 milyar dolarlık GSYİH ve 1,2 milyon yüksek ücretli işe sahip iki milyonluk canlı bir şehir haline getirmekti. Yani Pakistan, Shenzhen gibi şehirleri dönüştüren Çin’in “liman-endüstriyel park-şehir” modelini ithal etmeyi umuyordu.

İkincisi, Pakistanlı analistler Gwadar’ın Malakka ikilemini çözebileceğini iddia ediyordu. Çin, 2021’de petrol ihtiyacının yaklaşık yüzde 72’sini ithal etti. Bu ithalatın büyük bir kısmı Malakka Boğazı’ndan geçiyor. Bu, Çin’in enerji ticaretini dost olmayan güçlerin kesintilerine karşı savunmasız hale getiriyor. Orta Doğu ülkelerinden gelen petrolü taşıyan tankerler Gwadar’a yanaşabilir ve bu petrol Gwadar’dan Çin’e kadar boru hattı ile taşınabilirdi. Bu, Çin’in enerji ticaretini kesintiye karşı daha az savunmasız hale getirebilecekti.

Üçüncüsü, bazıları Gwadar’ın Çin için “çift kullanımlı” bir tesis olabileceğini ileri sürdü. Bunlar hem ticari hem de askeri amaçlar için kullanılabilen limanları ifade eder. Çin’in donanması güçlendikçe Gwadar, Hint Okyanusu’nda güç projeksiyonuna olanak tanıyabilirdi.

ANCAK ŞU AN DURUM NE?

Ancak Gwadar her açıdan hayal kırıklığı yarattı. Öncelikle ekonomik vaatlerini yerine getirmede başarısız oldu. Bunun en önemli nedenlerden biri, limanın ilk aşamanın 2006 yılında tamamlanmasından bu yana gelişiminin durması. Oysa ki Gwadar’ın daha da derinleştirilmesi gerekiyordu. Ayrıca bir petrol terminali, konteyner rıhtımları ve bir dökme yük terminali edinmesi planlanıyordu. Bu ikinci geliştirme aşamasının maliyetinin 600 milyon ile 1 milyar dolar arasında olacağı tahmin ediliyordu. Ancak ikinci aşama hiçbir zaman ele alınmadı. Ve bu geliştirme olmadan liman ticaret için dahi neredeyse hiç kullanılmıyordu.

Ki Gwadar, Belucistan eyaletinde yer alıyor ve sanayi merkezlerinden çok uzakta. Ve bırakın Çin’i, Pakistan’ın geri kalanına dahi altyapı bağlantıları çok az. Ayrıca Gwadar’da büyük bir su ve elektrik sıkıntısı var ve aslında İran’dan gelen enerji ithalatına bağımlı. Pakistan ayrıca eyaletlerde Beluç isyancılarından kaynaklanan ayaklanmalar ile de karşı karşıya. Beluç militanları tarafından yakın zamanda gerçekleştirilen tren kaçırma olayı bunun yaratabileceği kaosa yalnızca bir örnek. Silahlı isyancılar ayrıca son birkaç yıldır bir dizi saldırıda Çin vatandaşlarını da öldürdü.

Malakka ikilemi söz konusu olduğunda Gwadar’ın ayrıca Çin için o kadar da değerli olmadığı görüşü belirdi. Ki hem Gwadar’ın gelişimi durduğu için büyük petrol tankerlerini idare edebilecek kapasiteye sahip değil hem de petrolü Pakistan’dan Çin’e kara yolu ile göndermek zorlu arazilerde büyük altyapı yatırımları gerektirecekti.

Ve güç projeksiyonu açısından dikkate alınırsa doğrusu Gwadar, Çin’in ilk tercihi olmaktan çok uzak. Her ne kadar 2020 ABD Deniz Harp Okulu araştırması Gwadar’ın Çin donanması için bir lojistik merkezi olarak hizmet verebileceğini tespit etmiş olsa da. Ki bunun nedeni Çin donanmasının iyi gelişmiş Karachi Limanı’nı kullanma konusunda önemli deneyime sahip olmasıdır.

Sonuçta Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında stratejik bir varlık olarak öngörülen Gwadar Limanı, karışık sonuçlar ile karşı karşıya kaldı. Şu anda tam olarak faaliyette ve çeşitli kargo türlerini idare edebilecek şekilde donatılmış olsa da güvenlik kaygıları, sınırlı bağlantı, düşük ticari faaliyet ve yetersiz kullanım gibi birtakım zorluklar, bölgesel ticaret dinamiklerini dönüştürme potansiyelini engellemiş gözüküyor. Yine de tüm bu aksaklıklara karşın Gwadar, Pakistan’ın ekonomik hedefleri ve bölgesel bağlantı açısından önemli olmaya devam ediyor. Stratejik konumu, ticaret ve enerji tedarik zincirleri için uzun vadeli bir vaat sunuyor ama diğer yandan da tüm potansiyelini açığa çıkarmak, altyapı boşluklarını ve güvenlik sorunlarını ele almayı ve tutarlı ticari trafiği çekmeyi gerektiriyor.

GWADAR HİNDİSTAN’IN TARİHİ GAFI MI?

Bu arada, 1783 yılından bu yana Umman Sultanı’nın elinde bulunan Gwadar’ın, 1958 yılında Pakistan’ın eline geçmeden önce Hindistan’a teklif edildiği ancak Başbakan Jawahirlal Nehru yönetimindeki Hindistan hükümetinin bu teklifi reddettiği de söylenir. Ki bu, genel bilgi olmasa da ve Hindistan’ın politik söyleminin bir parçası haline gelmemiş olsa da bunu zaman zaman Delhi’nin “stratejik hatalarından biri” veya Hindistan’ın “hiç kimsenin bahsetmediği tarihi gafı” olarak duymanız mümkün.

Nehru Gwadar’ı kabul edip satın alsaydı, Pakistan’da kara erişimi olmayan bir Hint bölgesi olurdu. Durum, Pakistan’ın Doğu Pakistan (şimdi Bangladeş) ile lojistik olarak karşılaştığı duruma benzer olurdu. Gwadar’ın Pakistan’ın herhangi bir saldırısına karşı savunulamaz olduğu iddia ediliyordu. Nehru’nun hala Pakistan ile dostane bir ilişki kurmayı umduğu düşünüldüğünde, Gwadar gibi bir yerleşim birimine sahip olmak muhtemelen anlamsız bir provokasyon olarak görülüyordu. Dolayısıyla bugün Umman Sultanı’nın paha biçilmez hediyesinin göz ardı edilmesi diplomatik bir gaf gibi görünebilir, ancak bazıları o dönemde bunun nüanslı ve pragmatik bir şey olduğu düşüncesinde olabilir. Tartışmalar bir yana, Hindistan neyi göz ardı etti? Muhtemelen yalnızca balıkçıların çekiç biçimli köyü değildi.

GWADAR’IN STRATEJİK ÖNEMİ

Umman Körfezi’ne bakan stratejik liman Gwadar, uzun zamandır küresel güçlerin ilgisini çekiyor. Pakistan, Gwadar’ı derin su limanı olarak geliştirmek için uzun zamandır araştırma yapıyordu ama bu ancak 2008 yılında gerçeğe dönüştü. Gwadar’ın stratejik bir varlığa dönüşmesi, Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi’nin bir sonucuydu.

Çinliler, Çin’in enerji ithalatının yüzde 80’ini karşıladığı Malakka Boğazı’na alternatif umuyordu. Malakka’daki hassas boğazı aşmak için Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’nu ortaya attı. Böylece Gwadar’ın “Taç Mücevheri”, Gwadar’dan başlayıp Pakistan’ı kuzeye doğru kat ederek Çin’in Xingiang eyaletindeki Kaşgar’a ulaşan demir yolu ve otoyol hatları ile Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’nun temel taşı olarak ortaya çıktı. Koridor, Pakistan’ın yasadışı olarak işgal ettiği Hint topraklarından geçtiğini ileri süren Hindistan tarafından şiddetle karşı çıkılıyor.

Ancak 2015’ten bu yana 45,6 milyar dolarlık altyapı ve enerji projesi, tamamlanmamış projeler ve Beluçluların protestoları nedeni ile sekteye uğradı. Her iki ülkenin üst düzey liderlerinin işleri yolunda tutmak için çabalamasına karşın her şey yavaş ilerliyor gibi görünüyor. Gwadar’ın bulunduğu Belucistan halkı, Koridor’u, Çin’in de desteği ile Pakistan’ın en yoksul eyaletinin maden kaynaklarını geliştirmeden çıkarma girişimi olarak görüyor. Bu nedenle Gwadar ve Çin varlıkları yakın geçmişte Beluç isyancıları ve ayrılıkçılar tarafından yaygın saldırılara maruz kaldı. Ve Pakistan ve Çin varlıklarına yönelik şiddetli saldırılar son yıllarda artış gösterdi. Çin ve Pakistan bu eylemlerin dışarıdan CPEC’i engellemek için kışkırtıldığını düşünüyor.

Öte yandan Gwadar’ın batısında 200 km’den daha az bir mesafede bulunan İran’ın Chabahar limanı, Hindistan tarafından bölgedeki Çin varlığına karşı koymak amacı ile geliştirildi. Hindistan, Chabahar Limanı ve Zaranj-Delaram Otoyolu aracılığı ile kara ticaret yolunun üzerinde Pakistan, Çin ve görkemli Himalayalar bulunduğu için Afganistan ve Orta Asya Cumhuriyetleri’ne bağlanmayı amaçlıyordu.

YA NEHRU GWADAR TEKLİFİNİ REDDETMESEYDİ?

Bu bizi daha önemli bir soruya getiriyor. Eğer Jawaharlal Nehru yönetimindeki Hindistan bunu kabul etseydi, Gwadar Hindistan’ın stratejik ve ekonomik çıkarları için herhangi bir olumlu sonuç vermiş miydi?

Büyük olasılıkla Hindistan, Gwadar’ı Umman’dan satın almış olsaydı, savunulabilirdi ancak bu yalnızca kısa bir süre için geçerli olurdu. Gwadar’ın coğrafyası ve topografyası stratejik olduğu kadar aynı zamanda onun yumuşak karnıdır. Gwadar, anakaraya ince bir kıstakla (800 metre genişliğinde) bağlı, askeri erişimi engelleyen, çekiç biçiminde bir burun üzerinde yer alıyor. Ki şehre deniz veya hava yolu ile enerji sağlanması gerekecekti ki bu da o dönemde Hindistan için zor gözüküyordu. Ancak bölgenin, Keşmir gibi daha önemli bir anlaşmazlıkta diplomatik pazarlık kozu olarak daha kullanışlı olabileceği yönünde bir ihtimal de oluşabilirdi. Ancak o günün ve bugünün gerçeği şu ki Gwadar’ın Umman’a yaptığı teklifi reddetme kararı, o dönemin gerçekleri göz önünde bulundurularak alındı.

Bugün Hindistan için Gwadar, Tibet’in Çin’in bir parçası olarak kabul edilmesi (1953 ve 2003) ve Sri Lanka’ya devredilen Katchatheevu Adası (1974) gibi “Hindistan’ın stratejik hataları” başlıklı bir listede yer alıyor..