Trump-Zelenskiy çatışması Tayvan’ın korkularını körükledi

Cuma günü Volodimir Zelenskiy’e ABD arabuluculuğundaki barış görüşmelerinde “kartların kendisinde olmadığını” açıkça söyledikten sonra Ukrayna’ya askeri yardımı askıya alan Donald Trump’ın Kiev’i terk etmeye hazır görünmesi, Tayvanlı yetkilileri endişeye sevk etti.

Tayvan’da bazı kesimler, ülkenin hakim yarı iletken sektörünün Trump’ın gözüne girmesine yardımcı olabileceğini umuyor. Dünyanın en gelişmiş çiplerinin yüzde 90’ını üreten Taiwan Semiconductor Manufacturing Co (TSMC), pazartesi günü geç saatlerde Arizona’daki yatırımını 65 milyar dolardan 165 milyar dolara çıkarma sözü verdi.

Tayvan’ın iktidardaki Demokratik İlerici Parti’den eski bir milletvekili olan Lo Chih-cheng, “Pazarlık kozlarımızı masaya koymamız gerekiyor” dedi ve ekledi: “Tayvan’ın stratejik önemi Ukrayna’dan çok daha büyük ve küresel çip endüstrisi tedarik zincirinde merkezi bir role sahibiz.”

TSMC’nin açıklamasından önce pazartesi günü gazetecilere açıklamalarda bulunan Tayvan Savunma Bakanı Wellington Koo, “sadece değerlerden bahsedip ulusal çıkarları ihmal edemeyeceğinizi” kabul etti.

“Elbette ABD de kendi ulusal çıkarlarına öncelik vermek istiyor” dedi ve Tayvan kendisine “Hint-Pasifik bölgesinde barış ve istikrarı ve Tayvan Boğazı’ndaki statükoyu korumanın ABD’nin temel çıkarlarından biri olup olmadığını sormalıdır” diye ekledi.

Tayvan’da Çin düşmanı ayrılıkçılar için ABD’nin desteği en az Ukrayna için olduğu kadar hayati önem taşımakta. Tayvan’ın kendi topraklarının bir parçası olarak kabul Çin, gerekirse “zorla birleşmekle” tehdit ediyor. Bu arada Tayvan Birleşmiş Milletler tarafından da Çin’e bağlı olarak kabul ediliyor.

ABD on yıllardır Tayvan’ı silahlandırarak Çin’e karşı bir koz olarak kullanıyor. “Tayvan İlişkileri Yasası” uyarınca Washington, Tayvan’ın geleceğini “barışçıl olmayan yollarla belirleme girişimlerini” ABD için ciddi bir “endişe” konusu olarak görmektedir. Ayrıca Taipei’ye savunma silahları sağlamayı ve Tayvan’la birleşmeyi zorlamaya karşı kendi kapasitesini korumayı taahhüt ediyor. Pentagon adayı bölgede Çin’le olası bir çatışmaya karşı hayati önemde bir üs olarak görüyor.

Ancak Trump Tayvan’a kişisel olarak pek ilgi beslemedi, adayı defalarca ABD’nin yarı iletken işlerini “çalmakla” ve güvenlik desteğini bedavaya getirmekle suçladı.

Tayvan yönetimi ise Trump’ın gözüne girebilmek için TSMC’nin ABD’de fazladan 100 milyar dolar yatırım yapma sözü verdi.

Bunun üzerine pazartesi günü “dostane” bir ortak görünümde, muzaffer Trump TSMC başkanı CC Wei’ye çip üreticisinin “oyunun ilerisinde” olduğunu çünkü ABD yapımı çiplerinin ithal yarı iletkenlere yönelik yaklaşan gümrük vergilerinden kaçınacağını söyledi.

Wei’nin kendisine bu “fırsat” için defalarca teşekkür etmesi Trump’ı daha da memnun etmiş görünüyordu, ki bu durum, minnettarlığını yeterince gösteremediği için uyarılan Zelenskiy ile yaşanan çatışmanın üzerine geldi.

Tayvan teknolojisini tamamen ABD’ye transfer etmek istemiyor

Ancak anlaşmanın Washington’u ne kadar tatmin edeceği konusunda soru işaretleri var. Konuya aşina olan kişilerin Financial Times’a aktardığına göre, Trump yönetimi yetkilileri daha önce TSMC’ye, son teknoloji üretimde geride kalan Intel için üretim tesislerinin işletilmesine yardımcı olması, Intel’e sermaye yatırımı yapması ya da ABD’deki operasyonlarını ABD hükümetinin hissesi olan bir şirkete dönüştürmesi için baskı yaptı.

Tayvan’ın güvenliği uzun zamandır çip üretim gücüyle iç içe geçmiş durumda.

“Tayvan dikkatli olmalı: Eğer ‘silikon kalkan’ gerçekten varsa, en gelişmiş teknolojiyi ABD’ye vermek onu kırılgan hale getirmez mi?” diyor Taipei’deki Ulusal ChengChi Üniversitesi’nde diplomasi profesörü olan Huang Kwei-bo Financial Times’a verdiği demeçte.

TSMC anlaşması bu endişeleri doğrular nitelikteydi. Şirket yeni yatırımının Arizona’da bir araştırma ve geliştirme merkezi içereceğini söyledi. Daha önce TSMC, hükümetin de çok önemli gördüğü Ar-Ge’ nin Tayvan’da yoğunlaşması konusunda ısrar etmişti.

Başkan Lai Ching-te’nin ofisi salı günü yaptığı açıklamada, yatırımı onaylaması gereken hükümetin TSMC’ye yardımcı olacağını ancak en ileri teknolojinin ülkede kalmasını sağlamak için “kapı bekçiliği” de yapacağını söyledi.

Trump, yatırımın “[TSMC’nin çip üretiminin] büyük bir kısmını ABD’ye” koyacağını ve şirketin “çok güvenli bir yere çeşitlenmesine” izin vereceğini, bunun da Tayvan ile “bir şey olması durumunda büyük bir etkisi olacağını” söylediğinde bu korkuları daha da körükledi.

Huang’ın başında bulunduğu muhalefet destekli bir vakıf tarafından geçen hafta yayınlanan bir ankete göre, katılımcıların yüzde 85’i TSMC’nin 2 nanometre üretim teknolojisini ABD’ye transfer etmesine karşı çıktı. Katılımcıların yüzde 60’ından fazlası ABD’nin Tayvan ile müzakerelerde üstünlüğü elinde tuttuğuna inanıyor.

Bunun için sebepleri var. Tayvan’ın ABD ile ticaret fazlası geçen yıl 26.1 milyar dolar artarak 73.9 milyar dolara ulaştı – kısmen yapay zeka çipi ihracatındaki patlama nedeniyle – ABD başkanının planladığı “karşılıklı” tarifelere bir başka kanat daha açıyor.

Lai, savunma harcamalarını GSYH’nin yüzde 3’üne çıkarmanın yanı sıra ABD’den yatırım ve tedariki artırma sözü verdi.

Konuyla ilgili bilgi sahibi kişilere göre Tayvan petrol şirketi CPC, ABD’den sıvılaştırılmış doğal gaz spot piyasa alımlarını artırarak ABD’den yaptığı toplam ithalat oranını %9,5’ten %25’e çıkarabilir.

Tayvanlı ve ABD’li yetkililer ayrıca Himars roketatarları, komuta, kontrol ve istihbarat sistemleri ve yedek kuvvetleri güçlendirmeye yönelik teçhizat da dahil olmak üzere 10 milyar dolar değerinde bir silah tedarik paketi üzerinde çalışıyor. Taipei bu yıl içinde paket için özel bir bütçe taslağı sunmayı hedefliyor – alışılmadık derecede kısa bir zaman çizelgesi.

Taipei ayrıca, ABD yatırımlarını artırmak için teknoloji üretim sektörünü teşvik etme sözü verdi. Bazı ABD’li yetkililer de zor durumdaki ABD savunma tedarik zincirinin güçlendirilmesine yardımcı olmak üzere Tayvanlı hassas parça ve takım tezgahı üreticilerinin öz sermaye yatırımları için potansiyel görüyor.

Ekonomik teşviklerin yanı sıra Tayvan, Çin kıyılarında Japonya ve Filipinler ile birlikte bir ada zincirinde yer alan stratejik konumunun Washington’un bağlılığını sağlayacağını umuyor.

Savunma Bakanı Koo, Hint-Pasifik bölgesinin ABD’nin temel ilgi alanlarından biri olmaya devam ettiğini söyledi. Tayvan Boğazı’ndaki statükoyu korumanın Taipei ve Washington için “ortak bir hedef” olduğunu da sözlerine ekleyen Koo, Trump’ın iki ülkenin ortaklaşa “güç yoluyla barış” peşinde olduğu yönündeki sözlerini yineledi.

Ancak pek çok Tayvanlı temkinli davranmaya devam ediyor.

Adının açıklanmasını istemeyen Tayvanlı büyük bir teknoloji şirketinin genel müdürü “Trump’ın [Çin lideri] Xi Jinping ile görüştükten sonra ne yapacağını kim bilebilir?” diye sordu ve ekledi: “Şöyle diyebilir: ‘295 milyar dolarlık ticaret açığımızı dengelerseniz, size Tayvan’ı veririz.”