Avrupa
Varşova’da kumanda kavgası

30 Ekim’i 31 Ekim’e bağlayan gece saatlerinde, Polonya Cumhurbaşkanı Karol Nawrocki’nin Senegal seyahatini yarıda kesip havadayken dönmeye karar vermesi ve Varşova’daki Anayasa Mahkemesi (Trybunał Konstytucyjny) binasına kapıyı zorlayarak girmesine dair haberler görüldüyse meseleyi biraz izah etmek faydalı olabilir. Yargıç Maciej Berek’in paylaştığı görüntülerde, yanında Yüksek Mahkeme Birinci Başkanı Zbigniew Kapinski ile birlikte mahkeme koridorlarında ilerlemeye çalışan cumhurbaşkanının önünü polisler ve diğer yargıçlar kesmeye çalışıyordu. Sabah beşe kadar binada kalan Nawrocki, ertesi gün mahkeme önünde kendi adına okunan açıklamayla siyasi durumu istikrara kavuşturmak ve anayasal düzeni yeniden tesis etmek amacıyla parlamentodaki tüm partileri acil istişareye çağırdı.
Devletin zirvesinde gece yarısı yaşanan bu arbedeye eşlik eden dijital komedi ise iktidar mücadelesinin ciddiyetini azaltmıyor, bilakis tamamlıyor: Mahkemenin X hesabından internet sitesinin “yasadışı biçimde ele geçirildiği” duyuruluyor; mahkeme başkanının hâlâ Bogdan Swieczkowski, yardımcısının ise Bartlomiej Sochanski olduğu, karşı hamleyi yapan Anna Korwin-Piotrowska’nın yargıç bile sayılmadığı ve bu işe kalkışan herkesin “devlet darbesi” suçu işlediği ilan ediliyordu. Aynı dakikalarda mahkemenin resmi internet sitesi ise söz konusu X hesabının kurumla hiçbir ilgisi kalmadığını duyurmakla meşguldü. Bir devlet organının sosyal medya hesabıyla resmi sitesi birbirini darbecilikle suçlarken, kapıda polis kordonunu yarmaya çalışan muhalefet milletvekilleri ile içeride barikat kuran yargıçlar aslında aynı sorunun etrafında dönüyordu: Polonya devlet aygıtının kumanda koltuğunda kim oturacak?
Filmi sadece üç yıl geriye sardığımızda, 2023 sonundaki genel seçimlerden zaferle çıkan Donald Tusk, yeni Sivil Koalisyon’un (KO) başarısını “Avrupa’da bir umut ışığı” diye selamlamıştı. Sağ eğilimli Üçüncü Yol (Trzecia Droga) ve erimiş sosyal demokrat ittifak Sol (Lewica) ile kurulan koalisyon hükümeti, sekiz yıllık Hukuk ve Adalet Partisi (PiS) iktidarını devirirken, Batı başkentlerinde kuşatma altındaki liberal merkezin sağ “popülizmin” önlenemez görünen yükselişini nasıl durdurabileceğine dair bir ders kitabı örneği olarak alkışlanıyordu.
Yargının el değiştiren mülkiyeti
Varşova’da patlak veren bu son krizin kökleri, 2023 seçimlerinden çok daha geriye, PiS’in devlet mekanizmasını kendi suretinde yeniden biçimlendirmeye giriştiği yıllara uzanıyor. Brüksel ile Varşova arasındaki yargı kavgası, başlangıçta sosyalist Polonya döneminden beri görev yapan Anayasa Mahkemesi yargıçlarının değiştirilmesi tartışmasıyla alevlenmişti. Ne var ki PiS’in bu tasfiyeyi yürütme biçimi, liberal anayasalcılığın sınırlarını bile zorladı: Sosyalist dönemde göreve başlayan tüm yargıçların görev süreleri vaktinden önce sona erdirildi ve yerlerine PiS’e sadık isimler yerleştirildi. Ardından, Yüksek Mahkeme üyelerini görevden almaya kadar varan yaptırımlar uygulayabilecek bir Disiplin Dairesi kuruldu.
Avrupa Birliği kurumları bu hamleleri kendi hukuki ve siyasi hiyerarşisine doğrudan bir meydan okuma saydı. Temmuz 2021’de Avrupa Birliği Adalet Divanı (ABAD), yargıçların tarafsızlığını ve bağımsızlığını tehdit ettiği gerekçesiyle bu Disiplin Dairesi’nin faaliyetlerinin durdurulmasını istedi. Aynı yılın sonbaharında ABAD, yargı sistemi AB normlarına uyumlu hâle getirilene dek Polonya’yı günde 1 milyon avro para cezası ödemeye mahkûm etti; takip eden mayıs ayında bu cezanın faturası 160 milyon avroya ulaşmıştı. Varşova sonunda Disiplin Dairesi’ni lağveden bir yasa çıkarsa da Brüksel bu adımı yeterli bulmadı. Çünkü kavga çoktan teknik bir mahkeme düzenlemesi olmaktan çıkıp egemenlik ve normlar hiyerarşisi meselesine dönüşmüştü: 2021 yılında dönemin PiS’li Başbakanı Mateusz Morawiecki’nin başvurusu üzerine Polonya Anayasa Mahkemesi, yerel hukukun AB hukukuna üstünlüğünü tanıyan bir karar aldı. Avrupa Komisyonu’nun yanıtı ise ideolojik değil, doğrudan mali oldu; Polonya’nın pandemi sonrası toparlanma fonundaki payı donduruldu ve toplamda yaklaşık 35 milyar avroluk (diğer uyum fonlarıyla birlikte 137 milyar avroyu bulan) kaynak bloke edildi.
Ekim 2023 seçimlerinde sandıktan hiçbir partinin tek başına çoğunluk çıkaramaması, bu kurumsal düğümü çözmek yerine daha da sıktı. PiS oyların yüzde 35,38’ini alarak 460 sandalyeli Sejm’de 194 milletvekilinde kaldı. Tusk’ın Sivil Koalisyon’u yüzde 30,7, Üçüncü Yol yüzde 14,4, Sol yüzde 8,61 ve aşırı sağcı Konfederasyon yüzde 7,16 oy aldı. PiS’in müttefiki olan dönemin Cumhurbaşkanı Andrzej Duda, hükümeti kurma görevini önce Morawiecki’ye verse de PiS mecliste güvenoyu bulamadı. Kasım ayında Sivil Koalisyon, Üçüncü Yol ve Sol toplam 248 sandalyeyle koalisyon anlaşmasını imzalayıp Tusk’ı başbakanlığa taşıdı.
Ancak hükümeti almak, devleti almak anlamına gelmiyordu. Duda hâlâ cumhurbaşkanlığı koltuğunda oturuyordu ve PiS, üç yol arkadaşını daha Anayasa Mahkemesi’ne atamak için oldukça kaba taktikler kullanmıştı. Tusk ise PiS’in devletin farklı kolları üzerindeki nüfuzunu kırmak için en başından itibaren kendi cephesinden bir “olağanüstü hâl” pratiğine başvurdu. Devlet televizyonu TVP’nin kendi siyasi gündemine hizalanması için kaba kuvvetle ele geçirilmesi, anayasanın açık bir ihlali olarak kınandı. Bizzat Tusk, PiS etkisini geriletmek amacıyla hükümetinin “yasalarla tam olarak uyumlu olmayan” adımlar atmak zorunda kalabileceğini açıkça ilan etti. Gücün hesap vermez bir yürütmede merkezileşmesi süreci, böylece “demokrasiyi kurtarma” sancağı altında kesintisiz devam etti.
İşte Brüksel’in “hukukun üstünlüğü” hassasiyetinin gerçek mahiyeti bu dönüşüm anında açığa çıktı. PiS’in hukuk devleti ilkelerini hiçe saydığı gerekçesiyle Polonya’nın 137 milyar avroluk fonunu donduran Avrupa Birliği, Tusk’ın anayasayı dolanan yöntemlerini hiç dert etmedi ve kasanın kilidini hızla açtı. Brüksel için “hukukun üstünlüğü”, soyut bir normatif ilke ya da kuvvetler ayrılığı güvencesi değil, merkezdeki siyasi uyumluluğun ödüllendirilip çevredekilerin terbiye edildiği bir mali disiplin aracıydı.
Tusk’ın budanan vaatleri, yargıdaki çifte iktidar
Tusk’ın hukuku esnetirken yaslandığı toplumsal meşruiyet ise hızla aşındı. Sivil Koalisyon liderliğindeki hükümet, büyük ölçüde PiS’in gerici muhafazakârlığının -kürtaj kısıtlamalarının, kasaba ve şehirleri kendilerini “LGBT’den arındırılmış bölgeler” ilan etmeye teşvik eden azınlık baskılarının ve göçmenlere karşı yürütülen İslamofobik savaşın- yükünü çeken kadınların ve genç seçmenlerin seferberliğiyle seçilmişti. Tusk bu kültür savaşı programına karşı çıkanları, Polonya’yı Avrupa Birliği’nin kalbindeki hak ettiği yere döndürme sözüyle ve iktidarının ilk yüz gününde hayata geçireceği tam yüz vaatle kazanmıştı: Eşcinsel sivil ortaklıkların tanınması, gebeliğin ilk on iki haftasında kürtajın yasal hâle getirilmesi, kamu sektörü çalışanlarının maaşlarına yüzde 20 zam yapılması ve dini kuruluşlara verilen devlet sübvansiyonlarının kaldırılması bu listenin başındaydı.
Bir yıl içinde bu vaatlerin kahir ekseriyeti terk edildi. Hükümet kürtaj yasalarını gevşetmeye yönelik adımlar getirdiğinde, kendi koalisyon ortaklarından biri -Üçüncü Yol’un parçası olan Polonya Halk Partisi (PSL)- tasarıyı engellemek için PiS ile birleşti; üstelik bu tablo gelecekteki her liberal reform girişiminde tekrarlanacağa benziyor. Sol ittifak ise bu sağcı hükümete katılma kararının karşılığında seçmenine gösterebileceği hiçbir kazanım elde edemedi; siyasi sahnede giderek marjinalleşen ve önemsizleşen bir oyuncuya dönüştü. İttifakın en solundaki Razem (Birlikte) partisinin üyeleri, hükümetin gidişatını protesto etmek için milletvekillerinin Sol meclis grubundan ayrılması yönünde oy kullandı ve dört milletvekili ile bir senatör gruptan çıktı.
Toplumsal reform vaatlerini meclis aritmetiğine kurban eden Tusk, asıl enerjisini devlet aygıtı içindeki mevzi savaşına sakladı. Ne var ki Haziran 2025’teki cumhurbaşkanlığı seçimlerini PiS’e yakın Karol Nawrocki’nin kazanması, bu tasfiye planını duvara çarptırdı. Tusk, cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki bu yenilginin ardından erken parlamento seçimleri yapılacağına dair söylentileri bastırmak için Haziran 2025’te Sejm’de bir güven oylaması talep etti ve 210’a karşı 243 oyla meclis desteğini tazeledi. Fakat Ağustos 2025’te göreve başlayan Nawrocki, cumhurbaşkanlığı veto hakkını ve yargıç atamalarını engelleme yetkisini Tusk hükümetinin girişimlerini felç etmek için bir silah olarak kullanmaya başladı. Kasım 2025’te devlet başkanı, ülkenin anayasal ve hukuki düzenini sorguladıkları gerekçesiyle 46 yargıcın atamasını reddettiğini açıkladı.
Bu kilitlenmeyi kırmak için Tusk’ın imdadına yine Brüksel yetişti. Aralık 2025’te ABAD, Polonya Anayasa Mahkemesi’nin AB hukukunun temel ilkelerini ihlal ettiğine ve bağımsız ya da tarafsız sayılamayacağına hükmetti. Tusk bu kararı, önceki hükümet dönemindeki yıllarca süren yargı sarsıntılarından sonra mahkemeyi “düzeltmeye çalışmak” için hükümetine verilmiş bir “yeşil ışık” ilan etti.
Bu yılın baharından sonbaharına uzanan süreç, bu “yeşil ışığın” adım adım fiziki bir çatışmaya dönüşmesinin kronolojisini oluşturuyor. Mart ayında parlamento, aralarında Tusk’a yakın Anna Korwin-Piotrowska’nın da bulunduğu altı yeni Anayasa Mahkemesi yargıcı seçti. Ancak Nawrocki, seçim prosedüründeki ihlalleri gerekçe göstererek bunlardan yalnızca ikisini (Magdalena Bentkowska ve Dariusz Szostek) yemin töreni için davet etti, diğer dördünü kabul etmeyi reddetti. Bunun üzerine nisan ayında bu dört yargıç, parlamentonun iki kanadının başkanlarının huzurunda Sejm binasında yemin etti ve imzalı belgeleri cumhurbaşkanlığı kançılaryasına gönderdi. Nawrocki bu prosedürü tanımadı; PiS hükümeti döneminde atanmış olan Mahkeme Başkanı Bogdan Swieczkowski de cumhurbaşkanının safında yer alarak, göreve başlamadıkları iddiasıyla dört yargıcı davalara sokmadı.
Ekim ortasında seçilmiş bir diğer yargıç Maciej Berek de Sejm’de yemin edip işe başlatılmayınca gerilim bir kademe daha tırmandı. Nawrocki, “Kimin önünde yemin ettiğini bilmiyorum ama elbette cumhurbaşkanının önünde etmedi. Bu apaçık formaliteyi tamamlamadıysa elbette Anayasa Mahkemesi yargıcı olamaz.” diyerek meclisin hamlesini boşa çıkardı; Varşova sokaklarında PiS milletvekillerinin katıldığı protestolar düzenlendi.
Ve nihayet 30 Ekim akşamı Korwin-Piotrowska, Sejm tarafından seçilen tüm yargıçların katılımıyla mahkeme genel kurulunun toplanmasını engelledikleri gerekçesiyle Başkan Swieczkowski ve yardımcısı Sochanski’nin yetkilerini bir aylığına askıya aldığını duyurdu. PiS lideri Jaroslaw Kaczynski bunu “Mahkemenin ele geçirilmesi”, Sochanski ise “darbe girişimi” olarak niteledi. Tusk ise o gece X hesabından yaptığı tek paylaşımda topa doğrudan girdi: Hukukun üstünlüğünü yeniden tesis etmenin görevleri olduğunu, PiS’in yarattığı yıllarca süren hukuksuzluğun ardından bunun kararlı eylemler gerektiren zor ve bazen acı verici bir süreç olduğunu belirterek “Başka çare yok.” yazdı.
İroniye bakın ki, Tusk cephesinin “hukukun üstünlüğünü yeniden tesis etme” hamlesinin hukuki dayanaktan yoksun olduğunu söyleyenler yalnızca PiS kadroları olmadı. Korwin-Piotrowska kararını, Anayasa Mahkemesi Yargıçlarının Statüsü Hakkında Kanun’un 19. maddesine -bu kanunda düzenlenmeyen hususlarda Yüksek Mahkeme yargıçlarının hak ve yükümlülüklerine ilişkin hükümlerin uygulanacağına- dayandırmış, oradan da Yüksek Mahkeme Kanunu’nun, adaletin otoritesini sarsacak davranışlarda bulunan genel mahkeme yargıçlarının görevden uzaklaştırılmasına izin veren 130. maddesine atıf yapmıştı. Varşova Üniversitesi hukuk profesörü ve anayasa hukuku uzmanı Marcin Matczak bile X hesabından şu itirafta bulundu: “Swieczkowski’yi bir gün savunacağımı hiç düşünmezdim ama [görevden alınmasının] hukuki dayanağı milyonlarca nedenden ötürü mevcut değil.” Matczak’ın işaret ettiği üzere, Anayasa Mahkemesi yargıçlarının disiplin sorumluluğu kendi yasasında ayrıntılı biçimde düzenlenmişti, dolayısıyla 19. madde buraya uygulanamazdı; üstelik Anayasa Mahkemesi’nin Teşkilatı Hakkında Kanun’un 11. maddesinin 2. fıkrası, yönetim yetkilerinin kıdemce en yaşlı yargıca devredilmesini yalnızca başkanın görevini fiilen yerine getirememesi durumunda öngörüyordu. Swieczkowski’nin mahkemede yaşananların “bu kurumu ve hukukun üstünlüğü meselesini on yıllar boyunca gömdüğü” yönündeki değerlendirmesi, bizzat liberal hukukçuların tespitiyle kesişiyordu. Olağan parlamento seçimlerinin 2027 sonbaharında yapılması planlanırken ve Atlas Polityczny portalının ekim ayında hesapladığı anket ortalamalarında Sivil Koalisyon yüzde 32,9 ile yüzde 23’te kalan PiS’in yaklaşık 10 puan önünde giderken, iki taraf da hukuku kendi siyasi tahkimatının aracına indirgemiş durumda.
Kışla mutabakatı
Polonya egemen sınıfının bu iki kanadı, Anayasa Mahkemesi’nin kapılarını gece yarısı omuzlayacak kadar şiddetli bir kavgaya tutuşmuşken, devletin esas yönelimlerinde neden birbirinin kopyası gibi hareket ediyor? Tusk’ın “yasalarla tam uyumlu olmayan” bu şahinliğinin arkasında hangi maddi öncelikler yatıyor?
Cevap için Tusk hükümetinin Avrupalı kimliğini demokrasiyi ya da kadın haklarını koruyarak değil, sığınmacı düşmanı kampanyasına ve ülkeyi kıtanın en büyük askeri harcama merkezine dönüştürmesine bakmak yararlı olabilir. 2021 yılında Belarus ile Polonya arasındaki ilişkiler bozulup Minsk yönetimi göçmenlerin sınırı geçmesini engellememeye karar verdiğinde, PiS yasadışı geri itmelerle yanıt vermiş; sınıra yüzlerce asker yığmış, yeni bir duvar örmüş ve bölgede “olağanüstü hâl” ilan etmişti. Kamuoyu bu gaddarlık karşısında ikiye bölünmüşken, Avrupa Konseyi Başkanlığı görevini kısa süre önce tamamlayan Tusk, PiS hükümetine sağdan saldırmış ve onları ülkeye rekor sayıda “kaçak” sokmakla suçlamıştı.
İktidara geldiğinde Tusk’ın partisi geri itme politikasını aynen sürdürdü ve “Batı medeniyetinin bekasının kontrolsüz göçü durdurmaya bağlı olduğunu” ilan etti. Ekim sonunda ise hükümet sığınma hakkını geçici olarak askıya alacağını duyurdu. PiS’i sağdan kuşatmaya çalışan Tusk, Fransa’dan Almanya’ya, Danimarka’dan Hollanda’ya kadar Avrupa’nın sözde liberal siyasi kastı arasında giderek yaygınlaşan o tanıdık stratejiyi benimsedi: Aşırı sağı, onun siyasetini ana akıma taşıyarak “yenmek”.
Göçmenlere karşı örülen bu duvar, doğrudan doğruya Amerikan savaş ekonomisine akıtılan milyarlarca dolarlık silahlanma bütçesiyle birleşiyor. PiS hükümeti silahlanma bütçesini gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYİH) yüzde 4,1’ine çıkarmıştı; Tusk’ın Sivil Koalisyon’u ise bunu ertesi yıl yüzde 4,7’ye -yaklaşık 44,23 milyar avroya- yükselterek tüm diğer NATO üyelerini geride bırakmaya soyundu. Tusk ve o dönemki Cumhurbaşkanı Duda, Mart 2024’te Washington’ı ziyaret ettiklerinde, Polonya’nın 2022-23 yıllarında ABD savaş ekonomisine akıttığı 31 milyar dolara ek olarak, geniş çaplı bir silah alımı için 2 milyar dolarlık yeni bir kredi vaadiyle döndüler. Hedef, Polonya ordusunun büyüklüğünü iki katına çıkarıp 300 bin askere ulaştırarak kıtanın en büyük ordularından biri hâline gelmek ve 2035 yılına kadar savunmaya mevcut GSYİH’nin yüzde 20’sine denk düşen bir kaynak harcamak ki böylece Varşova, ABD hegemonyasının gözüne girmeyi ve kendi bölgesel nüfuzunu artırmayı umuyor.
Ukrayna’daki savaş beşinci yılına girerken Polonya’nın Kiev yönetimine silah sevkiyatında hem tedarikçi hem de geçiş güzergahı olduğunu söylemeye gerek yoktur. Fakat bu savaş şahinliği, Ukrayna ile kurulan ilişkinin son derece çıkarcı ve şovenist yüzünü örtmüyor. Savaş uzadıkça Zelensky ile ilişkiler gerildi. 2022’de Polonyalı çiftçilerin Ukrayna tarım ürünlerinin ithalatını protesto etmesinin ardından Polonya hükümeti Ukrayna ile sınırlarını tek taraflı olarak kapatmıştı. Varşova ile Kiev, 1943 ile 1945 yılları arasında Ukrayna İsyan Ordusu (UPA) tarafından Volin ve Doğu Galiçya’da yüz binlerce Polonyalının katledildiği tarihsel kırımlar üzerinden de çatışmaya başladı; Polonya, Ukrayna’nın cinayetlerin sorumluluğunu üstlenmemesi ve kurbanların yeniden defnedilmesine izin vermemesi hâlinde ülkenin olası AB üyeliğini engellemekle tehdit ediyor. Dahası, Polonya Dışişleri Bakanı Radoslaw Sikorski, AB hükümetlerinin askerlik çağındaki Ukraynalı erkeklerin sosyal yardımlarını kesmesini önerdi; onlara göre bu, göçü azaltmanın, yani o insanları evlerine dönüp siperlerde ölmeye zorlamanın kullanışlı bir yolu olacaktı.
“Hem silah hem tereyağı” ne kadar mümkün?
Sınırda göçmene, cephede Ukraynalı mülteciye, mahkemede rakip hizbe karşı sergilenen bu cevvallik, içerde derinleşen iktisadi sıkışmanın üzerini örtmeye yetmiyor. Ekonomi de PiS ile KO arasındaki sürekliliğin bir diğer halkasını oluşturuyor. PiS’in başlattığı evrensel çocuk yardımları ve ek emeklilik ödemeleri gibi sosyal refah programları ile ücret artışlarını Tusk hükümeti korudu, hatta bazı durumlarda genişletti. GSYİH büyümesi son dört çeyrekte ortalama yüzde 1 seviyesinde kaldı; AB fonlarının girişi kamu yatırımlarını desteklemeye hazırlanırken, başta Ukraynalılar olmak üzere çok sayıda göçmen Polonya işgücü piyasasını ayakta tutuyor.
Ancak enflasyondaki büyük artışlar yaşam standartlarını hızla aşındırıyor. Konut fiyatları 2023 yılında yüzde 18 artarak Avrupa Birliği’ndeki en yüksek seviyeye ulaştı; milyonlarca insan konut piyasasının dışına itilmiş ve güvencesiz işlere hapsolmuş durumda. Temel ihtiyaçlarını karşılayamayan Polonyalıların sayısı 2022’de 1,7 milyon iken 2023’te yaklaşık 2,5 milyona çıktı; çok daha fazlası ise asgari geçim sınırında hayata tutunmaya çalışıyor.
Bu tablo içinde hem “silahları hem tereyağını” aynı anda finanse etme çabası sürdürülemez bir hâl alıyor. Hükümet, büyük ölçüde önceki yönetimin imzaladığı uzun vadeli askeri sözleşmelerin yükü nedeniyle bütçede 10 milyar dolarlık bir açık öngörüyor. Avrupa Birliği mevcut bütçedeki uyum fonlarının üçte birinin askeri yatırımlar için kullanılabileceğini açıklamış olsa da bu açığın daha da büyümesi kaçınılmaz görünüyor. Bunun doğrudan sonucu, başta büyük şirketler ve uluslararası finans çevreleri olmak üzere sermayenin kemer sıkma yönündeki baskısının artması. Koalisyonda sağcıların baskın oluşunu protesto ederek Sol gruptan ayrılan Razem partisi bile Tusk’ın askeri harcamaları artırma politikasına meydan okumaya cesaret edemiyor.
Üstelik bu devasa silahlanma faturasının Polonya iç ekonomisinde bir canlanma yaratacağı beklentisi de koca bir yanılsamadan ibaret. Polonya’nın askeri teçhizatının yalnızca yüzde 20’si yurt içinde üretiliyor; yani daha fazla silah alımı iç ekonomide herhangi bir çarpan etkisi yaratmıyor. Ana tedarikçiler ABD’de; bizzat Dışişleri Bakanı Sikorski’nin ifadesiyle devletin bu alandaki harcamalarının yüzde 90’a varan kısmı “doğrudan Amerikan topraklarında Amerikan istihdamı yaratmaya gidiyor.” Dolayısıyla bir “Polonya askeri Keynesçiliği” umudu tamamen yersiz: Varşova kemer sıkmaya hazırlanırken, sözde Keynesçiliğin sefasını Teksas ve Kaliforniya’daki silah tekelleri sürüyor.
30 Ekim gecesi Anayasa Mahkemesi koridorlarında yaşanan arbedeye buradan tekrar baktığımızda, kavganın ne hakkında olmadığı netleşiyor. Ne Tusk’ın gece yarısı bildirisinde savunduğu “hukukun üstünlüğü” ne de Nawrocki’nin Senegal’den dönüp kapıları zorlayarak koruduğu “anayasal düzen”, Polonya toplumunun refahı, özgürlükleri ya da demokratik katılımıyla ilgili. Kadınlara ve gençlere verilen sözler çoktan rafa kaldırıldı; sığınma hakkı “Batı medeniyetini koruma” adına askıya alındı; Ukraynalı işçiler ucuz emek gücü olarak piyasayı tutarken askerlik çağındakilere siper yolu gösterildi; kamu kaynakları ise Amerikan silah sanayisine ipotek edildi. Polonya, artık Avrupa Birliği içinde hırçın bir asi olarak değil, bizzat Brüksel’in siyasi mutabakatının sadık bir savunucusu ki Tusk bunu yaparken düşmanı PiS’le aynı yolları yürüdü. Yani yaşanan, “liberal merkez” ile “sağ popülizm” arasındaki farkın silindiği o büyük kışla mutabakatının koltuk kavgasından başka bir anlam taşımıyor.
Avrupa
AB ile İngiltere arasında “ilişkileri resetleme” anlaşması sağlandı

AB ve İngiltere gıda ve içecek, emisyon ticareti ve yeni bir gençlik hareketliliği programı konularında bir yeniden başlama anlaşmasına vardı.
İngiltere Başbakanı Andy Burnham’ın Brüksel’deki zirve mekanına varmasından ve burada Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ile Avrupa Konseyi Başkanı António Costa tarafından karşılanmasından bir saatten az bir süre sonra, 10 Numara (Başbakanlık) sözcüsü “Anlaşma sağlandı – müzakereler sonuçlandı,” dedi.
Sözcü şöyle devam etti:
“Şimdi, her iki taraf da gençlik hareketliliği programı, SPS [Hijyen ve Bitki Sağlığı] anlaşması ve emisyon ticareti programının uygulanması için çalışacak. Her iki taraf da bunların ne zaman yürürlüğe gireceği konusunda mutabık kaldı. Bu tarihler, zamanı geldiğinde yayınlanacak olan ortak bildiride belirtilmiştir. Tüm uluslararası anlaşmalarda olduğu gibi, her bir ülkede şimdi yürürlüğe girecek olan yasal süreçler bulunmaktadır. Bazı konularda görüşmeler devam edecek; bunlar daha sonra ortak bildiride belirtilecek.”
Heyetler arasındaki toplantı sırasında, Burnham bu anlaşmanın “Birleşik Krallık’taki her bir kişiye fayda sağlayacağını” söylerken, AB için de “dönüm noktası niteliğinde bir anlaşma” olacağını söyledi.
Burnham şunları söyledi:
“Yaşam maliyetiyle mücadele eden insanlar için bu anlaşma, haftalık market alışverişinin maliyetinin düşmeye başlayacağına dair gerçek bir umut sunuyor ve İngiltere’nin büyük süpermarket zincirleri de bunu söylüyor.
İşletme maliyetleriyle mücadele eden işletmeler için ise bu anlaşma, bürokratik engelleri azaltmaya başlayacak ve iş yapmayı ve ihracat yapmayı kolaylaştıracak; bu da onlar için iyi bir haber.
Yasadışı göç konusunda endişeli olanlar için –ki bu konuda son derece meşru endişeleri olan pek çok kişi var– İngiltere’nin Manş Eylem Planı’na katıldığını duymaktan memnun olacaklarına eminim; bu, o çok önemli konuda aramızda daha fazla veri paylaşımı sağlanması açısından çok önemli bir adım.”
Bu arada, Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, anlaşmanın Brexit sonrası AB ile Birleşik Krallık arasındaki ilişkilerde bir “dönüm noktası” olduğunu ve bunun “arkadaşlıklarını yeniden canlandıran eski dostların” bir işareti olduğunu belirtti.
Zirve başlamadan önce AB kaynakları, öğrenim ücretleri konusunda bir anlaşmaya varılana kadar hiçbir anlaşma sağlanamayacağına dair endişeleri yatıştırmaya çalıştı.
Bir diplomatın ifadesiyle, asıl mesele “Birleşik Krallık’ın ücretleri düşürmeyi kabul etmiş olması” olarak görüldü.
Hem SPS anlaşmasının (1 Mart 2028) hem de gençlik hareketliliğinin (2028 ile 2030 arasında) uygulamaya geçirilmesinin bir yıldan fazla süreceği söyleniyordu.
2020 yılında AB ve Birleşik Krallık, İngiltere’nin Horizon Europe programına ortak üye olabileceği konusunda anlaşmaya varmıştı.
Bu, zorlu müzakereler sonucunda varılan bir anlaşmaydı. Birleşik Krallık, kendi katkısı kadar değerde araştırma hibesi almaması durumunda Londra’ya ödenmesi gereken iade tutarı konusundaki bir anlaşmazlık nedeniyle neredeyse anlaşmadan çekilmek üzereydi.
AB, Birleşik Krallık ve bilim camiasının büyük şaşkınlığına, Birleşik Krallık’ın Kuzey İrlanda Protokolü’nü tam olarak uygulamaması konusundaki daha geniş kapsamlı bir anlaşmazlık nedeniyle, bu ortak üyeliği 2023’ün sonlarına kadar askıya aldı.
Birleşik Krallık’ın temel taleplerinden biri, AB’nin özellikle otomobil sektörü için bloğun “Made in Europe” kuralları kapsamında kendisine özel bir statü tanıması.
AB, bunu kabul etmeye hazır olduğunu belirtmiş fakat bunun tek şartının Birleşik Krallık’ın Çin menşeli elektrikli araçların ithalatını kısıtlayan AB politikalarına uyum sağlaması olduğunu ifade etmişti.
Reuters‘a göre ortak bildiri taslağı, koordinasyonun kapsamı konusunda Birleşik Krallık ve AB arasında çelişkili ifadeler içeriyor.
Üzerinde mutabık kalınan nihai metinde, işbirliğinin kararlaştırıldığı sektörlerde Birleşik Krallık’ın, sektörleri korumak ve kuralların atlatılmasını önlemek için “ilgili AB tedbirleriyle tutarlı sonuçlar sağlayacağı” belirtiliyor.
Bu ifade, Birleşik Krallık’ın AB’nin ticaret koruma tedbirleriyle dinamik uyum sağlamayı kabul etmesi halinde, kamu alımları veya sübvansiyonlar yoluyla AB’nin kamu kaynaklarının İngiliz otomobillerine harcanabileceğini öngören Fransız-Alman önerisine atıfta bulunuyor gibi görünüyor.
Bu, İngiltere’nin, AB’nin Çin menşeli hibrit ve batarya ile çalışan elektrikli araçların ithalatını kısıtlamak için aldığı önlemleri benimsemesi anlamına gelebilir. Fakat Londra bugüne kadar bunu yapmakta isteksiz davranmıştı.
Avrupa
Polonya, Eastern Sentry operasyonu için NATO’dan ek kuvvet isteyecek

Polonya Milli Savunma Bakanı Władysław Kosiniak-Kamysz, NATO’nun doğu kanadındaki “Doğu Nöbetçisi” (Eastern Sentry) operasyonu için ittifaktan ek kuvvet ve imkan talep edeceklerini bildirdi. Kosiniak-Kamysz, aynı basın toplantısında Lublin ve Podkarpackie voyvodalıklarına iki füzenin düştüğünü, ön belirlemelere göre jet motorlu İHA tespit edildiğini ve olaylarda yaralanan olmadığını açıkladı.
Polonya, NATO’nun doğu kanadında yürüttüğü “Doğu Nöbetçisi” (Eastern Sentry) operasyonunu desteklemek amacıyla ittifaktan ek kuvvet ve imkan talep edecek.
PortalSamorządowy’nin aktardığına göre Polonya Milli Savunma Bakanı Władysław Kosiniak-Kamysz, “İttifaka ve Genel Sekretere de Eastern Sentry operasyonunu desteklemek üzere ek kuvvet ve imkan tahsis edilmesi talebiyle başvuracağım” dedi.
Füzelerin düştüğü bölgelerde yaralanan olmadı
Kosiniak-Kamysz, aynı basın toplantısında Polonya topraklarına iki füze ve büyük olasılıkla jet motorlu insansız hava aracının (İHA) düştüğünü bildirdi.
Bakanın açıklamasına göre füzeler, Lublin Voyvodalığı’ndaki Nowy Lipowiec yerleşim yerine ve Podkarpackie Voyvodalığı’ndaki Rudnik nad Sanem’e düştü.
Podkarpackie Voyvodalığı’ndaki Mołodycz yerleşim yerinde ise ön belirlemelere göre jet motorlu İHA tespit edildi.
Olaylarda yaralanan olmadı ve kritik altyapıda hasar oluştuğuna dair bilgi gelmedi.
Rusya, Polonya topraklarına saldırı planlamadığını açıkladı
NATO, doğu kanadını güçlendirmek için 12 Eylül 2025’te “Doğu Nöbetçisi” operasyonunu başlattı.
Operasyon, iki gün önce Polonya hava sahasında düşürülen İHA’larla ilgili olayın üzerine başlatıldı.
Polonya makamları söz konusu İHA’ların Rusya’ya ait olduğunu açıkladı.
Rusya Savunma Bakanlığı, Polonya topraklarına yönelik saldırı planlamadıklarını bildirdi.
Rusya’nın Varşova Büyükelçiliği ise Polonya tarafının İHA’ların Rusya’ya ait olduğuna dair kanıt sunmadığını kaydetti.
Polonya Başbakanı Donald Tusk, 20 Eylül 2025’te operasyona Fransa, İngiltere, ABD, Almanya, Hollanda, İsveç, Norveç, Çekya, Portekiz ve İtalya olmak üzere 10 ülkenin katıldığını duyurdu.
Rus makamları Avrupa ve NATO ülkelerine doğru füze ve İHA yönlendirmediklerini defalarca açıkladı.
Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov da bu tutumu Eylül 2025’te Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu’nda dile getirdi.
Avrupa
AB, Le Pen’in Ukrayna vetosundan kaygılı

Politico, Fransa’da 2027’de yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Marine Le Pen veya Jean-Luc Mélenchon’un olası zaferinin Avrupa’nın Ukrayna’ya desteğini ve AB’deki konsolidasyonu zora sokabileceğini yazdı. Anketlerde yüzde 34 ile önde giden Le Pen, daha önce ikili yardımları durduracağını açıklamıştı.
Politico, Fransa’da 2027’de yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimlerinin Avrupa’nın Ukrayna’ya desteğini zorlaştırabileceğini yazdı.
Avrupa’da, Ulusal Birlik Partisi lideri Marine Le Pen veya Boyun Eğmeyen Fransa Partisi lideri Jean-Luc Mélenchon’un olası zaferinin, Avrupa Birliği’nin (AB) Kiev’e destek konusundaki birliğini zayıflatmasından ve Ukrayna’nın finansmanında uzlaşmayı güçleştirmesinden kaygı duyuluyor.
Politico’nun aktardığı kamuoyu yoklamalarına göre, 2027 baharında yapılacak seçimlerin ikinci turuna Ukrayna çatışmasındaki yaklaşımları Paris’in mevcut politikasıyla örtüşmeyen Marine Le Pen ve Jean-Luc Mélenchon kalabilir.
Her iki siyasetçi de NATO’yu eleştiriyor ve Kiev’e sağlanan desteğin belirli başlıklarının gözden geçirilmesini savunuyor.
Kasım ayında yapılan anketlerde Marine Le Pen, kararlı seçmenlerin yaklaşık yüzde 34’ünün desteğiyle ilk turda önde gidiyor.
İkinci sırada ise yaklaşık yüzde 17-18 destek oranıyla Jean-Luc Mélenchon yer alıyor.
Avrupa’da yaptırım vetosu ve uzlaşı kaygısı büyüyor
Paris’in izleyeceği olası politika değişikliği, Avrupalı diplomatlar ve Ukraynalı yetkililer arasında endişe yaratıyor.
Fransa, diğer ülkelerle birlikte gönüllüler koalisyonuna liderlik ediyor, Ukrayna için güvenlik garantilerinin hazırlanmasına katılıyor ve barış müzakerelerinde Avrupa’nın ortak tutumunun belirlenmesinde ağırlıklı bir yer tutuyor.
Politico’ya konuşan Ukraynalı bir yetkili, temel risklerin Fransa’nın gönüllüler koalisyonu içindeki taahhütleri, güvenlik garantileri ve Kiev’in gelecekteki finansmanıyla bağlantılı olduğunu söyledi.
Yetkili, Paris’in Ukrayna’ya en fazla bağış yapan ülkeler arasında olmadığını ancak Fransa’nın ortak tutumdan uzaklaşmasının Avrupa’da uzlaşı sağlanmasını zorlaştırabileceğini kaydetti.
Batı Avrupalı bir diplomat ise diplomatik çevrelerin bir kesiminin, İtalya Başbakanı Giorgia Meloni’nin yaptığı gibi Le Pen’in de iktidara gelmesi halinde Ukrayna konusundaki tutumunu yumuşatacağını düşündüğünü aktardı.
Diplomat, Ulusal Birlik Partisi’nin, AB ülkelerinin düzenli olarak oybirliğiyle uzatmak zorunda olduğu Moskova yaptırımlarının gevşetilmesini talep etme ihtimalini de dışlamadı.
Haberde, tek bir Fransız vetosunun yaptırım mekanizmasını tamamen bozmaya yetebileceği vurgulandı.
Moskova yönetimi ise Batı yaptırımlarını kınıyor, etkisiz ve gayrimeşru olarak nitelendiriyor.
Politico’nun görüştüğü tüm kaynaklar, Le Pen veya Mélenchon’un iktidara gelmesinin ani bir politika değişikliğine yol açacağı görüşünü paylaşmıyor.
Bazı kaynaklar, siyasetçilerin seçilmelerinin ardından Kiev’e destek konusunda ortak Avrupa yaklaşımına bağlı kalacağını öngörüyor.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy de Kiev’in, Fransızların seçeceği her adayla çalışacağını açıkladı.
Fransa’da cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ilk turu 18 Nisan 2027’de, gerekmesi halinde ikinci turu ise 2 Mayıs 2027’de yapılacak.
Le Pen ikili yardımları durduracağını açıklamıştı
Marine Le Pen, ekim ayında yaptığı açıklamada, 2027 seçimlerini kazanması halinde maliyeti Fransa’ya yüklenecekse AB üzerinden Ukrayna’ya finansman sağlanmasını sorgulayacağını duyurdu.
Ulusal Birlik Partisi lideri, AB’nin Kiev’e sağladığı 90 milyar euro tutarındaki kredinin 18 milyar euroluk kısmının Fransa’ya düştüğünü belirtti.
Le Pen, yalnızca belirli operasyonel destek türlerini ve Ukraynalı askerlerin eğitimini sürdürerek Ukrayna’ya ikili yardımları durdurma sözü verdi.
Fransız siyasetçi, Paris’in artık bu tür harcamaları karşılayamayacağını savundu.
Zelenskiy ise Le Pen’in açıklamasının ardından Ukrayna’nın finansmanından vazgeçmesi halinde Fransa’nın kayba uğrayacağını söyledi.
Ukrayna lideri, ülkesindeki çatışmalarda edinilen deneyimin Fransız savunma şirketleri için taşıdığı öneme dikkati çekti.
Rusya, çatışmayı uzattığı gerekçesiyle Kiev’e yapılan doğrudan askeri veya mali her türlü yardıma karşı çıkıyor.
Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, AB ülkelerinin Kiev için silah satın alarak “savaşın devam etmesini daha da kışkırttığını” ifade etti.
Dünya Basını2 hafta önceŞam’da bir okul: Modern Suriye tarihi silinirken
Görüş2 hafta önceEl koy, sil, inkâr et: İsrail’in kendi kayıtlarıyla savaşı, Mavi Marmara’dan Gazze’ye – 2
Asya2 hafta önceBangladeş’te işçi temsilcileri asgari ücret teklifini sundu
Görüş4 gün önceAPEC Zirvesi: Çin, Trump’la ilişkilerinde “duygusal değer” sanatını nasıl kullanıyor?
Avrupa2 hafta önceBerlin Sol Parti, Vanessa Emde’nin istifasını istedi
Görüş1 hafta önceDoğu Akdeniz’de kablo krizi aşıldı mı?
Dünya Basını2 hafta önceProf. Lukyanov: Avrupa ile Rusya arasındaki diplomatik güven sıfıra indi
Ortadoğu1 hafta önceTom Barrack, KYB temsilcileriyle görüştü









