Bizi Takip Edin

Görüş

Normalleşme yolundaki Hindistan-Çin ilişkilerine dair

Avatar photo

Yayınlanma

Önceki yazımda, son bir aydır Hindistan’ın Amerika ile ilişkisi son yirmi yıldır görmediği dibi görüyor, demiştim. Bu yazıya da böyle başlamış olayım. Hindistan’ın Amerika tarafından 20 yıl boyunca desteklenmesi, kendisini aşırı değerli görmek gibi bir illüzyona itti, bunu da önceki yazımda ifade etmiştim. Ancak ağustos başından bu yana somut olarak görülen ama esasında nisandan itibaren baş gösteren Amerika’nın Hindistan’a yönelik gösterdiği “ayrıcalıklı” yaklaşımından adeta u dönüşü yapması nedeni ile Hindistan ciddi anlamda Amerika tarafından ihanete uğradığını hissediyor. Ve bu nedenle de Çin ile bir yakınlaşma arayışına girdi. Hayır, öyle olmadı.

Hindistan-Çin yakınlaşmasını öncelikle Amerika’nın/Trump’ın davranışlarına bir tepki olarak görmek yanlış olur. Evet, Amerika’nın Hindistan’a karşı son zamanlardaki “cezalandırıcı” tavrı Hindistan’da Amerika’nın Hindistan’dan vazgeçtiği algısını doğurmuş ve bu durum da Hindistan’ın Çin (ve Rusya’ya) yönelmesine yol açmış olabilir. Bu yanlış değil, ancak eksik. Amerika-Hindistan çekişmeleri ve daha açığı Trump’ın ülkeyi ve liderliğini alenen aşağılaması bu yöndeki motivasyonu artırdı. Burada bir gazetecinin “Hindistan’a uygulanan tarifeleri kaldıracak mısınız?” sorusuna Trump’ın yanıtını bırakmak istiyorum: “Hindistan ile çok iyi anlaşıyoruz. Ancak uzun yıllar boyunca bu tek taraflı bir ilişkiydi.”

Trump’ın eylemleri Hindistan-Çin yakınlaşmasını hızlandırmış olsa da bu ihtiyatlı normalleşme süreci, Hindistan ve Çin’in tartışmalı Himalaya sınırındaki gerilimi azaltmak amacı ile ekimde devriye düzenlemeleri konusunda anlaşmaya vardığı günden bu yana devam ediyor. Kİ Eğer burada Trump gerçekten bir etkense marjinal bir etkendir.

Hindistan, 2020 çatışmalarından bu yana, Çin’in sınırın kendi tarafına çadırlar ve gözlem kuleleri inşa ederek statükoyu tek taraflı olarak değiştirdiğini savunuyordu. Çin geçen yıl geri çekilmeyi kabul ettiğinde bu, krizin aslında Çin’in eylemleri ile ortaya çıktığının örtük bir kabulüydü. Sonuç olarak Hindistan, Çin ile siyasi bağlarını yeniden kurmak için harekete geçti. O zamandan beri, ilişkilerin normalleşmesi yönünde birçok adım atıldı. Ekim 2024’te Hindistan ve Çin, devriyelerin yeniden başlatılmasını öngören bir sınır anlaşması imzaladı. Ocak ayında iki taraf, direkt uçuşların yeniden başlatılması için çalışmayı kabul etti ve mart ayında —Amerika-Hindistan ilişkileri bozulmadan önce— Modi, sınırın normale döndüğünü açıklayarak daha geniş kapsamlı bir işbirliği çağrısında bulundu. Ve Çin, bu yıl Hint hacıların Tibet Özerk Bölgesi’ndeki önemli dini mekanları ziyaret etmelerine izin verdi. Buna karşılık Hindistan, Çinli turistler için vize hizmetlerini yeniden başlattı ve belirlenmiş geçiş noktaları aracılığı ile sınır ticaretinin yeniden açılması için görüşmeleri yeniden başlatmayı kabul etti.

Yani Modi’nin 7 yıl aradan sonra Çin’de bulunmasını sağlayan son ŞİÖ liderler zirvesinde tanık olduğumuz “yapay samimiyet”, Hindistan’ın Çin ile gerilimi azaltmak için yaklaşık 1 yıldır sürdürdüğü çabaların doruk noktasıydı. Dolayısıyla bu ilişki uzun süredir müzakere aşamasında ve acil jeopolitik veya ekonomik kaygılardan kaynaklanmıyor. Son dönemdeki kaygılar bu normalleşmeye kesinlikle ivme kazandırdı, bu doğru ve ayrıca Hindistan-Çin ilişkisi jeopolitik ve jeoekonomiden de bağımsız değil, kuşkusuz..

Ancak her halükarda Hindistan-Çin ilişkilerinin yeniden yapılandırılması fikri fazla abartılmamalı. ŞİÖ’de tanık olduğumuz ve pek çoklarını aniden heyecanlandıran “abartılı” yakınlaşma aslında bir illüzyon. Anlaşmazlık konusu sınırlarının büyük bir bölümünde gerginlik hala sürüyor ve bu da büyük bir güvensizlik kaynağı. Her iki ülkeden on binlerce asker, tartışmalı sınırlarında hala konuşlandırılmış durumda. (Ancak durumu hafifletmek için sivil ve askeri liderler arasında görüşmeler devam ediyor.) Çin, Pakistan ile derin bir ittifak sürdürüyor ve Hindistan’ın Çin ile ilişkileri, Pakistan’ın Çin yapımı silahlar konuşlandırması ile mayıs ayında yaşanan çatışmanın ardından en düşük düzeyi gördü. Hindistan ve Çin arasında ayrıca temel anlaşmazlıklar da var: Tibet’in ruhani lideri Dalai Lama’nın Hindistan’da uzun süredir varlığı, Hindistan’ın Tayvan ile büyüyen bağları ve Çin’in ortak nehirler üzerinde baraj inşa etmesi, gibi.. Ayrıca ekonomik açıdan da sorunlar mevcut. Hindistan açısından Çin ile 99 milyar doları aşan büyüyen bir ticaret açığı sorunu var. Her iki ülke arasında birçok sektörde birbirlerine karşı hala yüksek tarifeler ve vergiler bulunuyor. Çin 1.4 milyarlık Hint pazarını Çin ürünlerine açmasını isterken Hindistan açığı kapatmadan bunu yapma niyetinde değil.

Hindistan-Çin ilişkisinde geçmişte çok fazla yanlış başlangıç yaşandı. Amerika ile ya da Amerika’sız, Hindistan, ilişkinin temelleri rekabetçi olmaya devam ederken ve Delhi, 2020 benzeri bir durumun tekrar ortaya çıkmaması için bir caydırıcılık çerçevesi oluşturma konusunda yoğun istek gösterirken, Çin’in niyetleri konusunda temkinli olmaya devam edecektir.

Son gelişmelerin Hindistan’ın uluslararası ilişkileri için veya Hindistan dış politikası için topyekun bir yeniden ayarlama anlamına geldiği yönündeki yorumlar son derece asılsız.

Modi’nin Çin ziyareti, Çin’e kucak açmaktan çok yalnızca Amerika yörüngesinden biraz olsun uzaklaşmanın bir yoluydu, örneğin. Ancak bu aynı zamanda Hindistan’ın Amerika’dan veya ikisinin birbirlerinden vazgeçeceği anlamına gelmiyor Kİ birbirlerinden vazgeçemezler ve ikisi de bunu gayet iyi biliyor. Ki burada, Modi’nin ŞİÖ zirvesine katılırken yani Çin ziyaretindeyken birkaç gün sonra Xi’nin Çin’deki askeri geçit törenine katılmadığının altını çizeyim. Ve Modi’nin, Çin ziyareti öncesinde de Amerika’nın önemli bir müttefiki olan Japonya’da da mola verdiğini yeniden anımsatayım.

Çin söz konusu olduğunda Hindistan, Çin ile temkinli bir yumuşama politikası izliyor, ancak ikisi hala rakip. Siyasi, diplomatik veya askeri olsun, her üç yönetim düzeyinde de Çin’e karşı sistematik bir güvensizlik var. Bu bağlamda, direkt uçuşlar gibi halklar arası temasların yeniden canlandırılması, sınır ve ticaret müzakerelerine kıyasla sonuçlandırılması nispeten daha kolay olduğu için önceliklendiriliyor. Bu önlemler ve liderlerin kamuoyundaki sıcak söylemleri, ilişkinin sıcaklığını düşürmeyi ve anlamlı müzakereler için elverişli bir siyasi atmosfer yaratmayı amaçlıyor. Yani stratejik kaygıdan hatta zorunluluktan gelen bir ilişkiyi yönetme durumu veya çabası söz konusu. Yani bir arada yaşamak zorundasınız. Yani bu taktiksel önlemler ve ilk adımlar, medya ve kamuoyunda heyecan yaratan samimi görsel ve retorikler, Hindistan-Çin tangosu veya fil-ejderha (+ ayı, veya Putin’e göre -Amur kaplanı) dansı ya da troika gibi daha geniş hedefler ile karıştırılmamalı.

Amerika, Çin ve Rusya üçlüsünün ötesinde çok şey oluyor. Ve sistem sarsılırken doğrusu Hindistan her alanda etkileşim kuruyor ve etkileşimde kalıyor. Söylendiği gibi Hindistan Çin’in kampına girmiyor. Ve Hindistan hiçbir zaman tam olarak Amerika kampında da olmadı. Ve sanıyorum Amerika’nın da artık dünyayı ikili sistemlerin ötesinde görmeyi de öğrenmesi gerekiyor. Artık ülkeler daha çok kutuplu bir dünyada manevra kabiliyeti ve esneklik arıyorlar ki bu da bir kampa katılmak veya diğerinden ayrılmakla aynı şey değil..

Gerçek şu ki Hindistan-Çin ilişkilerinin gelecekteki seyri, Çin’in ortak yükselen bir güç olarak Hindistan’ın çıkarlarını, kaygılarını ve beklentilerini kabul etme isteğine bağlı… Çünkü her ikisi de Asya’nın ağır topları olsa da ikili ilişkide, daha doğrusu ikisi arasında daha ağır olan o… Yönlendirici daha çok o olacak, doğal olarak. Bu arada Çin de Hindistan’ın geleneksel tarafsız duruşundan Amerika ile daha yakın ilişkilere doğru kaymasından uzun süredir kaygı duyuyordu. Stratejik sabrı ile bilinen Çinliler, ortaya çıkan fırsatlardan yararlanacak şekilde konumlanarak, olayların gelişmesine izin verdiler. Hindistan’ın Amerika ile ilişkilerinde çekinceler göstermesi ile birlikte muhtemelen “işte zamanı geldi” diyen Çin, Hindistan kartını kendi lehine ustaca kullanabilir.. Ki bu da aynı zamanda Hindistan’ın elini biraz rahatlatabilir.. Amerika’nın tarife “cezalandırması” Hint pazarını zorlayabilir ve belki de burada Çin devreye girebilir, örneğin. Bu arada Çin, ticaret ilişkilerini stratejik olarak düzenliyor ve temel malzemeler üzerindeki ihracat kısıtlamalarını da hafifletiyor. Hindistan için bu, çıkarların örtüştüğü yerlerde işbirliği yapma, farklılıkları dikkatli bir şekilde yönetme ve sabırlı olma fırsatı sunuyor.

AMA Hindistan’ın stratejik özerkliğini nasıl kullanacağı da Hindistan-Çin ilişkilerinin gidişatını büyük ölçüde etkileyecek. Hindistan, Çin (ve Rusya) karşıtı olarak algılanan çok taraflı forumların da bir parçası. Ve bu yılın ilerleyen dönemlerinde Amerika, Japonya ve Avustralya’yı da kapsayan Quad zirvesine ev sahipliği yapacak. Forum, büyük ölçüde Çin’in Hint-Pasifik bölgesindeki hakimiyetine bir meydan okuma olarak görülüyordu. Trump’ın katılıp katılmayacağı henüz belli değil, ancak katılırsa ve Çin aleyhine bir şey söylerse, bu durum Hindistan ve Çin arasındaki yenilenen sinerjiyi hemen sınar..

VE Hindistan açısından değinilmesi gereken bir nokta daha var: Hindistan’ın Çin ile ilişkisinde “resmi sessizlik döngüsünü” kırması gerek. Modi’nin ŞİÖ zirvesi için Çin ziyaretinde farkedildiyse eğer, Hindistan, Çin ile ilişkilerin tamamen normalleşmesi için bir ön koşul olarak önceki statükonun yeniden sağlanması talebinden “yine sessizce” vazgeçti. Bunun yerine yeni bir dil kullandı ve artık sınır boyunca yalnızca “barış ve huzur” istediği duyuldu. Bu, Çin’in 2020’de Doğu Ladakh’taki toprak statükosunu değiştirmesinin —ki 1962 savaşından bu yana en önemli toprak değişiklikleri— örtbas edildiğinin yani fiilen bir oldubitti haline geldiğinin sinyalini veriyor gibiydi.. 2017’de Çin’in Doklam Platosu’nu ele geçirmesi de resmi sessizlik ile karşılanmıştı. Bu örüntü yeni değil: Çin’in Aksai Çin Platosu’nda bir otoyol inşa ettiği 1950’lerin ortalarından bu yana, ardışık Hint hükümetleri başlangıçta Çin’in toprak ihlallerine direnmiş, ancak sonunda ikili ilişkileri iyileştirmek için sahadaki değişen gerçekleri kabullenmişlerdir. Ve bu örüntü de tam olarak Çin’i Hindistan’ın sınır savunmalarındaki açıkları araştırmaya ve giderek artan ihlaller ile iddialarını ilerletmeye teşvik eden şey..

Son olarak şöyle noktalayayım:

Modi’nin ŞİÖ Zirvesi’ne katılımı yani 7 yıl aradan sonra Çin’e ilk ziyareti, Asya devlerinin 2020’deki ölümcül sınır çatışmasının ardından organik bir diplomatik yeniden yapılanmaya ne kadar bağlı olduklarını gösteriyor… Yani tünelin sonu tamamen karanlık değil. Kuşkusuz burada gösterge yine zaman…

Ve son bir söz de Hindistan özelinde gelsin: Genel anlamda Hindistan “aşırı” zorlanmayabilir, ancak kararlılık, denge ve özerklik gibi konularda iyi bir sınav vereceği neredeyse kesin…

Görüş

Çinli analist Harici için yazdı: Dünyanın alışması gereken Çin yaklaşımı

Avatar photo

Yayınlanma

Çin, Rusya ve ABD arasında gerçekleştirilen bu üçlü zirvenin en önemli anlamı, kaç somut sorunu çözdüğünde değil, toplantının bizzat kendisinin tarihî bir dönüm noktası olmasında yatıyor.

Son birkaç on yılın uluslararası diplomasi tarihine baktığımızda, ne G8 ne de G20 çerçevesinde Çin, Rusya ve ABD liderlerinin doğrudan katıldığı, üç ülke arasındaki ilişkilere odaklanan bu türden resmî bir diyalog gerçekleştiğini görüyoruz.

Rusya bir dönem G8 üyesiydi. Ancak bu yapı içinde diğer Batılı üyelerle arasındaki yapısal farklılıkları aşmakta her zaman zorlandı. Çoğu zaman onların baskısıyla karşı karşıya kaldı. G20’ye gelince, Çin, Rusya ve ABD liderleri bu grubun toplantılarına katılmış olsalar da üç ülke daha önce bu şekilde bir araya gelmedi.

Bu kez durum farklı. Dünyanın en belirleyici askerî kapasitesine, nükleer cephaneliklerine ve ekonomik nüfuzuna sahip üç ülke, birbirleriyle doğrudan iletişim kurmanın yeni bir yolunu keşfetmeye başlıyor.

Bu nedenle zirvenin değeri, kaç somut anlaşmazlığı çözdüğüne bakılarak ölçülmemeli. Karmaşık uluslararası sorunlar tek bir toplantıda çözülemez. Asıl önemli olan, üç büyük gücün birlikte çözüm aramaya istekli olduklarını dünyaya göstermiş olmaları. Belirli konulardaki görüş ayrılıkları devam etse bile üç ülke en azından meseleleri ele alabilecekleri, eşgüdüm sağlayabilecekleri ve ortak zemin arayabilecekleri bir platform oluşturdu.

Öte yandan zirvede, Uluslararası Ceza Mahkemesine açık bir uyarıda bulunulması da dahil olmak üzere somut meselelerin doğrudan ele alınması, bunun yalnızca sembolik önem taşıyan bir diplomatik gösteriden ibaret olmadığını ortaya koyuyor. Burada asıl mesele, büyük güçlerin somut uluslararası konularda ortak bir tutuma ulaşıp ulaşamayacakları ve bu tutumun pratikte bir etki yaratıp yaratamayacağı.

Tepkilerin arkasındaki siyasi hesaplar

Zirveye yönelik itirazların sayısı az değil. Ancak daha yakından bakıldığında, eleştirilerin çoğunun toplantının uluslararası topluma fayda sağlayıp sağlayamayacağından ziyade, eleştiriyi yöneltenlerin siyasi tutumları ve çıkarlarıyla ilgili olduğu görülüyor.

ABD’de Demokrat Parti’ye yakın bazı medya kuruluşlarının tek bir temel amacı varmış gibi görünüyor: Trump’ı eleştirmek. Trump ne yaparsa yapsın, attığı adımlar siyasi gösteriş, Putin’e verilmiş diplomatik bir taviz ya da Amerika’nın geleneksel müttefiklerine ihanet olarak sunulabiliyor.

Kendilerini dünya vatandaşı olarak tanımlayan bazı neoliberallere göre ise dünyanın geleceğinin kabul edilebilir tek bir biçimi var: Kendi ideallerine uygun olan biçim. Bu kişiler, ülkelerin gerçek çıkar çatışmaları içinde nasıl ortak zemin bulabilecekleriyle gerçekten ilgilenmiyor. Uluslararası düzenin kendi tasavvur ettiklerinden farklı bir yönde gelişebileceğini kabul etmeye ise daha da az istekliler.

Avrupa’nın tepkisi ise büyük ölçüde Ukrayna’nın geleceğine ilişkin kaygılarından ve Putin’in uluslararası diplomasinin merkezine geri dönmesini görmek istememesinden kaynaklanıyor.

Ancak burada bakış açısının temelden tersine çevrilmesi gerekiyor. Rusya, üyeleri Ukrayna’ya ekonomik destek, silah ve teknolojik yardım sağlamayı sürdüren NATO blokunun tamamıyla karşı karşıya. Bu dış desteğin büyüklüğüne rağmen Rusya, savaş alanında üstünlüğü ele geçirmeyi başardı. Bu durum tek başına bile Rusya’nın gücü ve uluslararası sistemdeki konumu hakkında çok şey söylüyor.

Rusya artık Sovyetler Birliği değil, kuşkusuz. Ancak Rusya’nın gücü hiçbir zaman yalnızca gayrisafi yurt içi hasılasıyla ölçülebilecek bir şey olmadı. Ekonomisi ABD ve Çin ekonomilerinden oldukça küçük olsa da savaş, Rus ekonomisinin dayanıklılığını ortaya koydu. Rusya ayrıca dünyanın en önemli askerî ve nükleer güçlerinden biri olmayı sürdürüyor. Hiçbir uluslararası güvenlik düzenlemesinin görmezden gelemeyeceği bir güç. ABD ve Avrupa’nın Rusya’yı yenilgiye uğratamamış olması da bunu zaten kanıtladı. Rusya’nın önemini göstermek için Putin’in kendisine özel bir diplomatik platform elde etmesine hiç gerek yok.

Ukrayna’nın geleceğine gelince, bu gelecek kaçınılmaz olarak hem Ukrayna’nın kendisinin hem de büyük güçlerin dahil olduğu bir eşgüdüm sürecinin ürünü olacak. Avrupa ülkeleri elbette Ukrayna’yı desteklemeyi sürdürebilir. Ancak yalnızca kesintisiz yardım sağlayarak savaşın sonucunu bütünüyle kendi istedikleri koşullarda belirleyebileceklerine inanıyorlarsa muhtemelen bir yanılsama içindeler. Ukrayna’nın egemenliğine ve güvenlik çıkarlarına saygı gösterilmesi gerekir. Fakat bu, Ukrayna’nın geleceğinin mevcut güç dengesi dikkate alınmadan tartışılabileceği anlamına gelmez.

Zirvenin bir temel gerçeği bir kez daha teyit etmiş olması özellikle önemli: Nükleer güçler arasında doğrudan askerî çatışma, bütün tarafların kaçınmaya kararlı olduğu bir durum. Nükleer caydırıcılık, yalnızca konvansiyonel askerî gücün büyütülmüş hâli değildir. Büyük güçler arasındaki çatışmaların risk yapısını kökten değiştirir. Bu da bütün tarafların rekabet sürerken kırmızı çizgilerini korumalarını ve görüş ayrılıklarına rağmen iletişim kanallarını açık tutmalarını gerektirir.

Tukidides Tuzağı teorisini benimseyenler, eski metinleri tarayıp sözde tarihsel örüntüler bulabilecek entelektüel kapasiteye sahip olabilirler. Ancak modern dünyada nükleer silahların gerçekte ne anlama geldiğini kavrayacak kadar güçlü bir sezgiden yoksunlar. Antik çağın şehir devletleri arasındaki güç değişimlerini mekanik biçimde günümüzün büyük güç rekabetine uyarlamak ya da yükselen bir güçle yerleşik bir gücün kaçınılmaz olarak savaşa gireceğini öngörmek, çağdaş uluslararası ilişkilerin kendine özgü koşullarını yeterince anlamadıklarını gösteriyor. Umarım bu zirve onları yeniden düşünmeye sevk eder: Gerçeklikten kopuk tarihsel benzetmelerin yarattığı gürültü azalsın, içinde yaşadığımız stratejik ortamın daha iyi anlaşılması öne çıksın.

Asya’da ise özellikle Japonya’nın tepkisi oldukça güçlü görünüyor.

Japonya dışarıda bırakılmaktan korkuyor. Ancak bu kaygının kaynağı kendi eylemlerinde yatıyor. Japonya, İkinci Dünya Savaşı’nın mağlup ülkelerinden biri. Savaş sonrası uluslararası konumu ve güvenlik düzenlemeleri, kendine özgü tarihsel koşullara dayanıyor. Bugün Japonya, güvenlik garantileri bakımından ABD’ye bağımlı kalmayı sürdürürken ABD öncülüğündeki düzen içinde daha fazla özerklik elde etmek istiyor. ABD-Çin rekabetinden yararlanmak istiyor ama aynı zamanda bölgesel güvenlik meselelerinde Çin ve Rusya’yı tekrar tekrar kışkırtıyor. Üstelik Japonya’da nükleer silah edinme olasılığını açıkça tartışan kişiler de var.

Hem bağımlı kalmak hem de bu bağımlılıktan kurtulmak istemek, büyük güçler arasındaki rekabetten faydalanmaya çalışırken bölgesel güvenlik ortamını yeniden şekillendirmeye yönelmek… Bu çelişki Japonya’yı giderek daha karmaşık bir konuma sürüklüyor.

Japonya, büyük güçler arasında oluşturulan yeni bir diyalog platformunun dışında bırakılmaktan endişe ediyorsa bunun açıklamasını öncelikle kendi politika tercihlerinde aramalı. Komşularıyla tekrar tekrar gerilim yaratma konusunda inisiyatifi ele alan bir ülkenin, diğer büyük güçlerden bölgesel güvenliği tartışırken kendi kaygılarına öncelik vermelerini beklemesi pek gerçekçi değil.

Dikkat çekmeye değer bir başka husus da üç ülkenin Orta Doğu’daki meselelere yaklaşım biçimi.

Orta Doğu bugün dünyanın en önemli jeopolitik gerilim merkezlerinden biri. Görüşmelere enerji meselelerinden başlama kararı ise özellikle isabetli bir hamle. Enerji, küresel ekonominin işleyişinin temelini oluşturuyor ve üç ülkenin de bu alanda doğrudan çıkarları bulunuyor. Enerji güvenliği, arz istikrarı ve bölgesel koşullar, müzakereler için ortak bir zemin sunarken bölgesel çatışmalar, deniz güvenliği ve uluslararası siyasi düzen gibi daha geniş meselelerin ele alınmasına da imkân tanıyor. Bu, üç ülkenin bölgeye ilişkin siyasi tutumlarının aynı olması gerektiği anlamına gelmiyor. Üç büyük gücün Orta Doğu’nun geleceğini kendi aralarında belirleme niyetinde oldukları anlamına da gelmiyor. Buradaki çıkış noktası, çıkarlarının kesiştiği ve ortak zemin bulunabilecek alanları tespit etmek.

Bu durum aynı zamanda üçlü zirvenin hiçbir şekilde dünyayı Yalta tarzı paylaşma girişimi olmadığını da gösteriyor.

Yalta Konferansı, askerî zafer ve işgalin yarattığı güç dengesi temelinde büyük güçlerin savaş sonrası dünyayı düzenlemesini temsil ediyordu. Bu zirve ise farklı bir şeyi temsil ediyor: Uluslararası alanda muazzam nüfuza sahip üç ülkenin, farklı çıkar ve tutumlarına rağmen birlikte hareket edebilecekleri alanları belirlemeye çalışmasını.

Bunlar, uluslararası ilişkilere ilişkin temelden farklı iki mantık.

Çin neden geleneksel büyük güçler gibi davranmıyor?

Çin dışında pek çok insan hâlâ şu soruyu anlamakta zorlanıyor gibi görünüyor: Çin artık büyük bir askerî ve ekonomik güç olduğuna göre neden geçmişin büyük güçleri gibi davranmıyor?

Çin neden nüfuz alanları oluşturmaya girişmekte acele etmiyor? Neden başka bölgeleri askerî varlığıyla kontrol altına almaya ya da kendi siyasi sistemini ve değerlerini başka ülkelere dayatmaya hevesli değil?

Bu soruların yanıtı, Çin’in kendi siyasi ve düşünsel geleneklerinde yatıyor.

Çin düşüncesindeki wangdao (ahlaki otoriteye dayalı yönetim) ve tianxia (gök kubbenin altındaki her şey) kavramları, komünist düşünceden kaynaklanan enternasyonalist ideallerle birlikte Çin’in uluslararası ilişkileri kavrayışının bir parçasını oluşturuyor. Çin, gücü kullanarak ülkeleri karşıt kamplara ayırmak yerine, görüş ayrılıklarının istişare yoluyla çözülmesine ve farklı tarafların çıkarlarının uzlaştırılmasına önem veriyor. Bu yaklaşımın izlerini Çin’in iç siyasi sisteminde bile görmek mümkün.

Örneğin Çin’in yasama sürecini ele alalım. Bu süreç, yalnızca oylama yapılıp basit çoğunlukla ya da üçte iki çoğunlukla bir yasanın kabul edilmesinden ibaret değil. Yasa tasarıları sunulmadan önce kapsamlı araştırmalar yapılıyor ve görüşler toplanıyor. Yasama sürecinde öneriler tekrar tekrar tartışılıyor ve değiştiriliyor. Resmî oylama öncesinde mümkün olan en geniş mutabakatın sağlanması için çaba gösteriliyor. Amaç yalnızca bir yasanın kabul edilmesi değil, nihai metnin Ulusal Halk Kongresi milletvekillerinin mümkün olduğunca büyük bir bölümünün onayını almasını sağlamak.

Bu, Çin’in yasama sisteminde görüş ayrılıklarının bulunmadığı ya da bütün yasaların oybirliğiyle kabul edildiği anlamına gelmiyor. Ancak çoğunluğu elde etmek için rekabete dayalı bir anlayıştan farklı bir siyasi yaklaşımı yansıtıyor. Burada amaç, oylamanın kendisini anlaşmazlıkları çözmenin tek yolu olarak görmek yerine, oylamadan önce görüş ayrılıklarını mümkün olduğunca gidermek.

Üçlü zirve de benzer bir düşünce biçimini yansıtıyor. Temel amaç, ülkelerden taraf seçmelerini istemek değil, ortak zemin aramak. Önce ülkeleri kamplara ayırıp ardından olası işbirliğini tartışmak yerine, ortak ilgi alanlarından yola çıkmak ve birlikte ilerleme kaydedilebilecek alanları belirlemek hedefleniyor.

Elbette Çin’in jeopolitik düşüncesi, son derece köklü bir tarihsel deneyim birikimine de dayanıyor.

Binlerce yıl boyunca Çin’in toprakları, etkili bir yönetimin nispeten mümkün olduğu coğrafi sınırlara ulaşıncaya kadar kademeli olarak genişledi. Bir bakıma Çin, kolaylıkla yönetebileceği alanın sınırlarına ulaştı. Geçmişteki Çin hanedanlarının daha fazla genişleme hırsı taşımadıkları ya da daha uzak bölgelere güçlerini yansıtmaya hiç girişmedikleri söylenemez. Ancak Çin’in tarihsel deneyimi, bir ülkenin gerçek yönetim kapasitesini ve lojistik destek imkânlarını aşan genişlemenin ağır bir yüke dönüşebileceğini defalarca gösterdi. Sınır bölgelerini yönetmek, uzak mesafelere askerî seferler düzenlemek ve yabancı topraklarda uzun süreli savaşlar yürütmek, muazzam ulusal kaynaklar tüketir. Bu maliyetler bir ülkenin taşıyabileceği düzeyi aştığında iç gerilimlerin birikmesini hızlandırabilir, hatta ülkeyi gerileme sürecine sokabilir.

Dünyayı paylaşmanın hayalini kurmak kolaydır. Ancak bu hayali gerçeğe dönüştürmek, söz konusu emellerle orantılı ölçekte güç yansıtabilme kapasitesi gerektirir. Üstelik güç yansıtma kapasitesi, genişlemeye yönelik yeni dürtüler de yaratabilir: Mevcut kontrolü sürdürmek daha fazla kaynak gerektirir; kazanılmış çıkarları korumak ek güvenlik yükümlülükleri doğurur; nüfuz kaybını önlemeye çalışmak ise müdahale alanının sürekli genişlemesine yol açabilir. Bu mantık kolaylıkla kontrolden çıkabilir ve genişleme hayalini, ülkenin kapasitesini aşan yüklerin yarattığı bir kâbusa dönüştürebilir.

Coğrafi Keşifler Çağı’ndan bu yana Avrupalı güçlerin yükseliş ve çöküşleri, bunun sayısız örneğini sunuyor. Çinliler de elbette bunlardan ders çıkardı.

Çin’in jeopolitik düşüncesinin bütünüyle realist hesaplarla açıklanabileceğine inanmıyorum. Yukarıda da belirttiğim gibi, bu düşüncenin çok daha derin tarihsel, siyasi ve entelektüel kökleri var. Ancak belki de mevcut aşamada, başkalarının Çin’in tutumunu anlaması için en yararlı bakış açısı realist yaklaşım.

Çin, uluslararası meselelere katılma kapasitesinden yoksun olmadığı gibi kendi çıkarlarını savunma kararlılığından da yoksun değil. Asıl mesele, Çin’in nüfuzunu genişletmenin mutlaka nüfuz alanları oluşturmayı gerektirdiğine ya da uluslararası sorunların yalnızca büyük güçler arasındaki güç rekabeti yoluyla çözülebileceğine inanmaması.

Üçlü mutabakattan bölgesel istişareye

Elbette büyük güçler arasında istişareyi vurgulamak, üç ülkenin dünyanın geri kalanı adına karar alabileceği anlamına gelmiyor.

Tam tersine, üç ülke belirli bölgesel meselelerde çabalarını eşgüdümlü hâle getirmeye çalıştığında, Çin’in ilgili ülkelerin de istişarelere dahil edilmesinde ısrar etmesi beklenebilir. Üç büyük güç, ortak ilgi alanlarına giren meselelerde genel ilkeler üzerinde mutabakata varabilir. Ancak yalnızca bu mutabakata dayanarak herhangi bir bölgesel düzenlemeyi dayatmamalılar. Bölge ülkelerinin egemenliklerine, çıkarlarına ve iradelerine saygı gösterilmeye devam edilmeli.

Çin, Orta Doğu’da hâlihazırda çeşitli diplomatik müzakere süreçlerine kolaylaştırıcılık yaptı. Bu girişimlerin sonuçları farklılık gösterse de bazı somut değişimler sağlandı. Çin’in arabuluculuğunda Suudi Arabistan ile İran arasındaki diplomatik ilişkilerin yeniden kurulması bunun dikkat çekici örneklerinden biri. Bu tür diplomatik çabaların önemi, Çin’in ilgili ülkeler adına bölgenin geleceğini belirlemesinde değil. Zaten Çin’in kalıcı barışı kesin olarak güvence altına alması da mümkün değil. Önemli olan, geçmişte birbirleriyle iletişim kurmakta zorlanan ülkelere yeniden müzakere masasına dönme fırsatı sunması.

Bu anlamda Çin’in teşvik etmeyi amaçladığı şey, üç büyük gücün dünyayı birlikte yönettiği bir kulüp değil. Büyük güçler arasında eşgüdüme dayanan, bölge ülkelerinin de sürece katıldığı ve istişare yoluyla mutabakatın kademeli olarak genişletildiği bir uluslararası ilişkiler modeli.

Son bir noktaya daha realist bir perspektiften değinmek istiyorum. Çin’de yaygın olarak kullanılan bir ifade, Çin, Rusya ve ABD’yi Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin beş daimi üyesi arasındaki “ilk üç” olarak tanımlıyor.

Bu elbette resmî bir diplomatik terim değil. Ancak dünyadaki mevcut güç dengesine ilişkin sezgisel bir kavrayışı yansıtıyor. İngiltere ve Fransa, BM Güvenlik Konseyindeki daimi üyeliklerini koruyor. Bununla birlikte, bu ülkelerin toplam ulusal güçleri ve uluslararası nüfuzları, sömürge imparatorlukları dönemindekine kıyasla önemli ölçüde değişti.

Bir bakıma İngiltere ve Fransa’nın uluslararası konumları, sömürgecilik döneminden kalan bir miras. ABD ve Rusya’nın geleneksel jeopolitik düşünceleri ise sömürgeci güçlerin izlediği küresel genişleme mantığı ile İkinci Dünya Savaşı sonrasında şekillenen süper güç rekabetinin bir birleşimi. Çin’in yükselişi, uluslararası ilişkiler sahnesine farklı türden bir pratiği dahil etti.

Çin, ABD’nin, Rusya’nın ve diğer ülkelerin uzun zamandır yerleşmiş düşünce biçimlerini bir gecede değiştiremez. Ancak belki de gelecekte uluslararası toplum, Çin’in istişareye dayalı yaklaşımına giderek alışacak ve bu yaklaşımın daha fazla uluslararası meselede rol oynadığını görecek.

Bazıları bu tür bir üçlü zirvenin yeniden düzenlenip düzenlenemeyeceğini sorguluyor. Bana kalırsa mesele o kadar karmaşık değil. Artık böyle bir platform ortaya çıktığına ve üç büyük güce doğrudan iletişim kurma ve ortak zemin arama fırsatı sunduğuna göre, gelecekte hangi ABD başkanı, hangi partiden olursa olsun, böyle bir toplantıya katılma fırsatını kolayca geri çevirebilir?

Okumaya Devam Et

Görüş

APEC Zirvesi: Çin, Trump’la ilişkilerinde “duygusal değer” sanatını nasıl kullanıyor?

Avatar photo

Yayınlanma

2026 yılında Shenzhen’de düzenlenen APEC Zirvesi, çağdaş diplomasi tarihinde sembolik ancak önemli bir sayfa açmaya aday: Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Dışişleri Bakanlığı tarafından “çığır açıcı öneme sahip” olarak nitelendirilen üçlü bir görüşme gerçekleştirecek. Böyle bir tanımlamanın abartılı olmadığını savunmak için gerekçeler var: Bu, aslında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi arasındaki en güçlü üç ülkenin devlet başkanlarının tarihte ilk kez üçlü bir görüşme gerçekleştirmesi olacak.

Bu üç ülke arasında dikkat çekici üç ikili ilişki dinamiği bulunuyor: Çin ve ABD, dünyanın açık ara en büyük iki ekonomik süper gücünü oluşturuyor; Rusya ve ABD, dünyanın açık ara en büyük iki nükleer askeri süper gücünü oluşturuyor; Çin ve Rusya ise birlikte, Batı öncülüğündeki mevcut neoliberal dünya düzenine meydan okuyan en güçlü aktörler konumunda. Dolayısıyla bu üç ülkenin, bugün dünyanın güvenliğini ve ekonomik kalkınmasını etkileyen en büyük faktörler olduğunu söylemek abartı olmaz. Bu nedenle söz konusu üçlü görüşme, somut sonuçlarından çok sembolik nitelik taşısa bile, derin bir tarihsel öneme sahip olmaya aday. İnsanların bu üçlü görüşmeden bekleyebileceği önemli gelişmelerden biri, üç devletin liderleri arasında uzun vadeli ve düzenli bir üçlü görüşme mekanizması oluşturulup oluşturulamayacağıdır. Eğer bu görüşme böyle uzun vadeli bir mekanizmanın kurulmasını sağlayabilirse bu, Çin, Rusya ve ABD’nin en azından sembolik düzeyde, aralarındaki rekabetin şiddetini kontrol altında tutmak ve küresel çatışma ve krizleri birlikte çözmek konusunda işbirliği yapmakla ilgilendikleri anlamına gelir.

Bu üçlü görüşmenin son derece büyük bir sembolik öneme sahip olduğunu kabul etmekle birlikte, dünya düzeninde 1945 Yalta Konferansı’nın yarattığına yakın ölçekte somut değişiklikler yaratacağını düşünmüyorum. Çin açısından bu görüşmenin amacı, ABD ile yumuşama sağlamak için ciddi anlamda yeni bir platform oluşturmak değildir. Çünkü Çinliler, ABD’yi Çin’i stratejik rakibi olarak görmekten asla vazgeçiremeyeceklerinin tamamen farkındadır. Bana göre bu Xi-Putin-Trump görüşmesinin Çin açısından amacı, ABD ile uzun vadeli stratejik rekabetinde kendisine daha fazla zaman kazandırmak için “duygusal değeri” kullanmaktır.

“Duygusal değer”, Çin internetinde ortaya çıkmış ve popülerleşmiş bir kavramdır. Bir ilişkide veya sosyal etkileşimde başkalarına olumlu duygusal destek, rahatlık ya da mutluluk sunabilme becerisini ifade eder. Birine para veya başka kaynaklar gibi gerçek kullanım değeri sunamadığınızda ya da sunmak istemediğinizde, ona kaynak harcamaktan kaçınırken kendisini saygı görmüş hissettirmek için “duygusal değeri” kullanabilirsiniz. Trump’ın 2016’daki ilk başkanlık döneminden ve 2018’de Çin-ABD ticaret savaşının ilk turundan bu yana Çinliler, onun öngörülemez kişiliğinden ciddi biçimde rahatsız oldu. Çinli yetkililer, Trump’ın ticaret meseleleri hakkında yaptığı açıklamaları ne kadar ciddiye almak gerektiği konusunda sık sık kafa karışıklığı yaşadı. Ancak Putin’in performansı, Çin’e Trump’la nasıl başa çıkılacağı konusunda dikkat çekici bir ders verdi: Rusya-Ukrayna savaşı sırasında Putin, Trump’ı bu çatışmada arabulucu olarak kabul etmeye hazır olduğunu belirten çeşitli açıklamalar yaptı. Putin’in Trump’la saatlerce telefonda konuştuğu, böylece Trump’ın duygusal açıdan tatmin olmasını ve kendisine saygı gösterildiğini hissetmesini sağladığı çeşitli örnekler yaşandı. Ancak bu sırada Rus ordusu cephedeki operasyonlarını durdurmadı. Putin’in Trump’a uyguladığı duygusal “masaj”, aslında Rus ordusuna cephedeki topraklar üzerindeki kontrolünü genişletmek için daha fazla zaman kazandırdı.

Çin açısından Putin’in Trump’la ilişkilerindeki başarısı son derece yararlıydı ve Çinliler bunu hızla ondan öğrendi: Trump Mayıs 2026’da Pekin’i ziyaret ettiğinde Çinliler, daha önce Çin tarafından yaptırıma uğratılmış olan ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da dahil olmak üzere Trump’a ve beraberindekilere büyük bir misafirperverlik gösterdi. Çin medyasında “Rubio, Pekin’deki Büyük Halk Salonu’nun mimarisi karşısında hayran kaldı” gibi manşetler öne çıktı. Ancak önemli siyasi meseleler açısından bu ziyarette çok az sonuç elde edildi ve iki ülke ortak bir bildiri bile yayımlamadı. Trump’ın mayıs ayındaki Çin ziyareti, adeta yaşlı insanlardan oluşan bir turist grubunun gezisinden ibaret görünüyordu ve Çinliler bu ziyaretten Çin-ABD ilişkilerinde herhangi bir ilerleme beklemiyordu. Bununla birlikte Trump’ın bu turistik ziyareti Çinliler tarafından olumlu değerlendirildi. Çünkü en azından Trump’ın öngörülemez kişiliğini yatıştırdı ve Trump, o zamandan bugüne kadar en az altı ay boyunca Çin’e sorun çıkarmadı. En önemlisi, Çin hükümeti bu ziyaret sırasında Trump’a duygusal değer sunarken Çin’in somut ulusal çıkarları bakımından vermek istemediği neredeyse hiçbir tavizi vermedi: Örneğin Çin, devlet şirketlerine ve yapay zekâ sektörlerine sağladığı sübvansiyonlar, yuanla ilgili para politikası, Tayvan Boğazı ve Güney Çin Denizi’ndeki askeri tatbikatları ve Rusya ile İran’la ortaklıkları konusunda taviz vermedi. Çin’in bakış açısından bu, ulusal çıkarlar bakımından gerçek bir maliyet yaratmadan Trump’ın uzun bir süre boyunca Çin’e daha fazla sorun çıkarmasını önleyen diplomatik bir zaferdi.

Dolayısıyla yaklaşan üçlü görüşme, Çin’in bu uygulamayı tekrarlayacağı bir başka etkinlik olarak anlaşılabilir. Çin, iki nedenden dolayı bu görüşmede ABD’den somut bir şey bekleyecek kadar saf değil. Birincisi, Çin, ABD’de Çin’i başlıca stratejik rakip olarak gören iki partili bir uzlaşma bulunduğunun ve bunun öngörülebilir gelecekte değişmeyeceğinin tamamen farkında. İkincisi, ara seçimlerin ardından Demokratlar artık Senato’yu kontrol ediyor. Dolayısıyla Trump, Çin’le herhangi bir anlaşma imzalamaya istekli olsa bile bu anlaşmalar kısa süre içinde Demokratlar tarafından kolayca sabote edilebilir. Bu nedenle beklentileri bu kadar düşük olan Çin’in şu anda Trump’tan tek beklentisi, görev süresinin geri kalanında Çin’e sorun çıkarmamasıdır.

Çin ayrıca, ara seçimlerde yaşanan böylesine büyük bir yenilginin ardından Trump ve Cumhuriyetçi Parti’nin iki yıl sonraki başkanlık seçimleri konusunda büyük kaygı duyması gerektiğini ve Trump’ın iç kamuoyuna yönelik propagandasında kullanabileceği bazı başarılara umutsuzca ihtiyaç duyduğunu da anlıyor. Bu APEC toplantısı onun için büyük bir fırsat olabilir: Çinliler protokol açısından kendisine saygı gösterecek ve muhtemelen Çin’in temel çıkarlarıyla ilgili olmayan ticari meselelerde, örneğin daha fazla Amerikan tarım ürünü satın almayı kabul etmek gibi, olumlu ancak muğlak bazı mesajlar verecek. Trump bu unsurları, MAGA destekçilerini harekete geçirmeye devam etmek için iç kamuoyuna yönelik propagandasında kullanabilir. Bu arada Trump da muhtemelen bir süre Çin’le ilgili konularda sessiz kalacaktır. Duygusal değer sunarak kazanılan bu zaman sayesinde Çin, ABD ile uzun vadeli rekabetine ve Tayvan’ın yeniden birleşmesi gibi kendi hedeflerine hazırlanırken askeri, ekonomik ve yüksek teknoloji sektörlerinde kendisini daha da güçlendirmek için ek zaman kazanabilecektir.

Bu duygusal değerden yararlanan tek kişinin Trump olmadığını belirtmek önemli. Çin, yarı müttefiki Putin’in de iç kamuoyuna yönelik propaganda için bazı malzemelere ihtiyaç duyduğunun farkında. Dolayısıyla bu üçlü görüşme, Çin’in Rusya’nın hâlâ küresel bir güç olduğu statüsünü vurgulamak için elinden geleni yapacağı bir etkinlik de olacak. İlginç bir şekilde Çin Dışişleri Bakanlığı, yayımladığı resmî açıklamada, uluslararası medyanın büyük bölümünün kullandığı “Çin-ABD-Rusya üçlü görüşmesi” ifadesi yerine, Putin’e duygusal değer sunmak amacıyla bilinçli olarak “Çin-Rusya-ABD üçlü görüşmesi” ifadesini kullanıyor. Çin ile Rusya’nın, Çin’in neoliberal tek kutuplu dünyaya karşı ortak mücadelede hâlâ Rusya’nın yanında durduğunu dünyaya göstermek amacıyla bir dizi anlaşma ve belki de güncel meseleler hakkında ortak bir açıklama yayımlaması beklenebilir. Her iki ülke de Trump’ı sakin tutmak için ona kayda değer ölçüde duygusal değer sunacak olsa da çok kutuplu bir dünya inşa etme yönündeki ortak hedeflerini muhtemelen yeniden vurgulayacaktır.

Pek çok insan, uluslararası ilişkilerdeki değişimlerin çeşitli dönüm noktalarıyla belirlenen hızlı süreçler olmasını bekleme eğilimindedir. Ancak gerçekte siyaset hiçbir zaman böyle işlemez ve Çinliler bunun açıkça farkındadır. Çin, hedeflerini bir dönüm noktası niteliğindeki toplantıda sergilemeye çalışmıyor ve APEC’teki bu üçlü zirvenin yeni bir Yalta Konferansı olması hiçbir zaman amaçlanmadı. Bunun yerine APEC, Çin’in iki şeyi ilerletmek için kullanacağı bir platform olacak: Birincisi, Çin ABD ile istikrarlı ilişkisini yönetecek ve Çin’in gerçek temel ulusal çıkarlarının hiçbirinden taviz vermekten kaçınırken Trump’a duygusal değer sunarak kendisine daha fazla zaman kazandıracak. İkincisi, Çin bu platformu yalnızca yarı müttefiki Rusya ile değil, gelişmekte olan dünyadaki diğer dost devletlerle de ortaklığını güçlendirmek ve çok kutuplu bir dünyaya doğru ilerlemek için kullanacak.

Romalılar, “Roma bir günde inşa edilmedi” der. Çin’de ise iki bin yılı aşkın bir süre önce yaşamış siyaset düşünürü ve stratejist Han Feizi’nin de ünlü bir sözü vardır: “Büyük bir barajın çöküşü, karıncaların açtığı küçük deliklerle başlar.” Binlerce yıllık siyasi deneyime sahip Çinliler, diplomasi konusunda yeterince sabırlıdır ve ABD’nin hâkimiyetindeki mevcut neoliberal ve tek kutuplu dünyanın aşınmasının uzun bir süreç olacağını anlıyor. Bu APEC toplantısı, uluslararası ilişkilerde dramatik ve ani değişimlere işaret eden bir dönüm noktası değil; Çin’in kendisine daha fazla zaman kazandırmak, askeri ve ekonomik açıdan güçlenmek ve Batı’nın hâkimiyetinde olmayan çok kutuplu bir dünya düzeni için verilen ortak mücadelede dünyanın dört bir yanındaki ortaklarıyla bağlarını derinleştirmek amacıyla attığı çok sayıdaki küçük adımdan biridir.

*Zhang Sheng, hâlihazırda Johns Hopkins Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nde doktora adayıdır ve Koç Üniversitesi Asya Araştırmaları Merkezi’nde misafir araştırmacıdır. Harvard Üniversitesi’nden Orta Doğu Çalışmaları alanında yüksek lisans derecesine sahiptir. Zhang’ın araştırma alanları arasında Çin’in Orta Doğu ile ilişkilerinin tarihsel gelişimi ve dönüşümü, Çin-Türkiye ilişkileri ve 1949’da Çin Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşundan günümüze kadar Çin diplomasisi ve siyaseti yer almaktadır. Ancak araştırmaları bunlarla sınırlı değildir. Zhang ayrıca Çin ve Nepal’deki çeşitli düşünce kuruluşları ve araştırma enstitüleri bünyesinde araştırmacı olarak görev yapmaktadır. Akademik kariyerinin yanı sıra siyasi yorumcu ve köşe yazarı olan Zhang, Çin, Mısır, Rusya ve Nepal’deki çeşitli ana akım medya kuruluşlarına düzenli olarak görüş yazıları yazmakta ve televizyon programlarına konuk olmaktadır.

Okumaya Devam Et

Görüş

Doğu Akdeniz’de kablo krizi aşıldı mı?

Avatar photo

Yayınlanma

Antalya’da BM COP31 zirvesi yapılırken, yaklaşık 200 deniz mili güneybatıda Türkiye ile Yunanistan arasında yeni bir krizin eşiğinden dönüldü. Kısaca “GSI” olarak bilinen Great Sea Interconnector (Büyük Deniz Bağlantısı) 1,9 milyar Euro’luk deniz altı elektrik kablosu projesi için Fransız bayraklı Abeille Marengo isimli araştırma gemisi 27 Ekim’de Girit’in Kandiye (Heraklion) Limanı’na geldi. Gemi, Yunanistan’ı Kıbrıs’a (ve ileride İsrail’e) bağlayacak kablo için deniz tabanını incelemek üzere hazır bekletiliyordu. Geminin faaliyet göstereceği sahanın bir kısmı Türkiye’nin 18 Mart 2020’de BM’ye bildirdiği kıta sahanlığı sınırları içinde yer almasına karşın projenin iki önemli ayağından biri olan Yunanistan, Türkiye’ye bilgi verme yükümlüğü dahi olmadığını iddia etti. Ankara ise kendi kıta sahanlığında çalışma yapılabilmesi için Türk makamlarına yazılı ve resmî başvuruda bulunulması gerektiğini, bu başvurunun uygun görülmesi neticesinde muvafakat verilebileceğini bildirdi. GSI projesinin %66’lık hisseyle büyük ortağı olan Meridiam firmasıyla gemiyi kiralayan kablo üreticisi Nexans firmasının Fransız menşeli olduğunu ve geminin de Fransız bayraklı olduğunu belirtmekte fayda var.

6 Kasım 2026 Cuma akşamı, yani haftanın son günü, muhtemelen piyasaların sakin olduğu bir zaman dilimi seçilerek, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) geminin görev tanımını da içeren 4 ay süreli birer NAVTEX (denizcilere yönelik seyir duyurusu) yayımladı. 24 saat içinde hareketle geminin Kaşot-Kerpe adaları hattından uluslararası sulara çıkması beklenirken aynı gece Türk Deniz Kuvvetleri Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı’nca (SHODB) Yunan-Rum NAVTEX’lerini geçersiz kılan bir duyuru yayımlanarak “yetkisiz seyir ikaz duyuruları ülkemizce iptal edilmiştir” denildi. Müteakiben Türk Dışişleri Bakanlığı’nca aynı gece yapılan yazılı açıklamada “Fransız bayraklı bir geminin kıta sahanlığımız dahilinde izinsiz kablo döşenmesine matuf gayrihukuki bir deniz bilimsel araştırma faaliyeti gerçekleştirme niyetinde olduğu görülmektedir…ülkemizden alınması gereken muvafakatle ilgili süreç ise henüz tamamlanmamıştır” denildi. “Bilgilendirme”, “başvuru”, “koordinasyon”, “onay”, “muvafakat” gibi kelimelerin ve bunların İngilizce tercümelerinin uluslararası hukuk bağlamında muğlak kaldığı, bazen de yanlış anlamalara yol açtığı bir ortamda iki tarafın da iletişimde kullandığı dilin ve altında yatan mananın önemi izahtan varestedir.

NAVTEX Savaşları: 6 Kasım (Yunanistan) bildirisi ve 10 Kasım (Türkiye) bildirisi

Kaynak: T.C. Deniz Kuvvetleri Komutanlığı SHODB, Greek Navy Hydrographic Service

Bu sert açıklamalar ve Türkiye’nin kararlı tutumu Atina’da bir anda ortalığı karıştırdı. Ankara’nın Fransa aracılığıyla resmi elden aldığı ilk bilgiyle yetineceğini varsayan Yunan yönetimi çıkış yolu aramaya başladı. Aynı gece Türkiye İHA/SİHAlarla tüm Ege’de ve Kerpe adası güneyinde yoğun bir faaliyet göstererek Yunanistan’a sahada kararlılık mesajı verdi. Neticede dört gün boyunca Türkiye, Fransa ve hatta iddialara göre ABD’yle yapılan diplomatik temasların ardından 11 Kasım akşamı Abeille Marengo Kandiye’den hareket etti. Hemen akabinde SHODB yeni bir NAVTEX yayımlayarak “yetkili Türk makamlarınca koordine edilmiş ve Türk makamlarının muvafakati alınmış hatlar boyunca denizde bilimsel araştırma çalışmaları yapılacağını” bildirdi ve geminin izleyeceği güzergahın koordinatlarını paylaştı.

Harita dikkatle incelendiğinde Türkiye’nin yayımladığı güzergahın Yunan NAVTEX’indekine yakın ancak farklı olduğu ve tek değil iki çizgi içerdiği görülmektedir. Yunanistan’ın günlük maliyeti 35-55bin Euro civarında olan bir gemiyi dört gün boyunca limanda bekletmesini, maliyeti bir yana, neticede Türkiye’nin tepkisini hesaba katmak zorunda kalmasında aramak gerekir. Yine aynı gece Yunanistan ve GKRY birer NAVTEX daha yayımlayarak Türkiye’nin bahsi geçen alanda yetkisiz olduğunu ve 6 Kasım tarihli kendi NAVTEX mesajlarının halen geçerli olduğunu bildirdiler. NAVTEX esasen bir seyir duyurusu olarak devlet uygulamasına örnek teşkil etse de bu tip karşılıklı ilanlar bir deniz sınırı ihtilafını çözemez, usulüne uygun yapılmadığı takdirde de tek başlarına izin belgesi yerine geçmez.

Girit’ten Kaşot’a, bu noktaya nasıl gelindi?

GSI projesinin deniz tabanı araştırma kısmı aslında 2024’te de benzer bir krize sebep olmuştu. O yıl İtalyan bayraklı Ievoli Relume araştırma gemisi Türk makamlarının izni olmadan Kaşot adası güneyinden kıta sahanlığımıza girmek istemiş, Türk savaş gemilerinin bölgeye intikal edip zorlayıcı diplomasi uygulaması neticesinde faaliyetlerini yarıda keserek Girit’e dönmüştü. Keza 2018’de Kıbrıs’ın doğusunda Rumların direktifiyle sondaj yapmaya giden Saipem 12000 isimli İtalyan ENI şirketine tahsisli geminin, 2021’de ise kablo güzergâhını inceleyen Nautical Geo’nun faaliyetleri Türkiye’nin itirazı ve müdahalesiyle karşılaşmıştı. 2023’te Türk Deniz Kuvvetleri tarafından önceki yıllarda 35 yabancı geminin engellediği açıklandı. Daha bu geçtiğimiz Eylül ayında Meis adası çevresindeki TÜBİTAK Marmara gemisinin araştırması için Antalya ve Heraklion istasyonlarınca karşılıklı duyurular yayımlandı, hatta gemiyi bir Yunan Sahil Güvenlik botu takibe aldı. Benzer şekilde Ekim ayı sonunda Asya-Avrupa fiberoptik kablo projesi “East to Med Data Koridor” (EMC) vesilesiyle çalışma yapacak olan Kobi Ruegg isimli Bahamalar bayraklı bir gemi için de Türkiye, Yunanistan ve GKRY arasında karşılıklı bir NAVTEX gerilimi yaşandı.

Dolayısıyla, ülkemizle KKTC ve Yunanistan-GKRY arasında vuku bulan deniz yetki alanları uyuşmazlığında bu ay yaşanan kriz de ne ilk ne de son olacağa benziyor. Daha 2000’li yılların ortalarında, GKRY’nin Annan Planı öncesinde başlattığı münhasır ekonomik bölge (MEB) girişimleri ve 2007–2008’den itibaren Atina’nın meşhur “Sevilla Haritası”yla özdeşleşen iddiaları gündeme gelmişti. Bu faaliyetler ve tek taraflı girişimler Ankara’nın 2019’da Libya-Trablus’daki BM tarafından tanınan resmi hükümetle imzaladığı deniz yetki alanları mutabakatından çok önceye uzanıyordu.

Türkiye, 2011’de KKTC’yle ve 2019’da Libya’yla yaptığı deniz yetki alanları anlaşmalarını baz alarak ve 15 Temmuz 2016 hain darbe girişimi sonrası Mavi Vatan kavramının çok daha büyük önem kazanması neticesinde 18 Mart 2020’de kıta sahanlığının dış sınırlarını BM’ye bildirdi. Yunanistan ise aynı yıl 6 Ağustos’ta Mısır’la kısmi MEB sınırlandırma anlaşması imzaladı. Türkiye Petrolleri’ne (TPAO) ait Oruç Reis sismik araştırma gemisinin 2020’de Doğu Akdeniz’deki faaliyetleri sırasında Kıbrıs’ın batısında TCG Kemalreis (F-247) isimli bir Türk firkateyniyle HS Limnos (F-451) isimli bir Yunan firkateyninin çarpışması, iki ülkenin 1996 Kardak Krizi’nden bu yana savaşa en çok yaklaştıkları andı. O dönem Almanya Başbakanı olan Angela Merkel’in siyasi baskısı ve Avrupa Birliği’nin ekonomik yaptırım tehdidi altında Ankara geri adım atarak sismik faaliyetlerini sonlandırdı. Türkiye 2020 sonundan beri Doğu Akdeniz’de kimilerince “tartışmalı” diye nitelenen alanlarda sondaj/sismik arama faaliyeti göstermiyor.

Buna karşın 20 Ekim 2026’da Bingazi merkezli Libya Temsilciler Meclisinin 2019’da Türkiye’yle yapılan deniz yetki alanları mutabakat zaptını onaylaması ise başlangıçta Atina’ya yakın duran Halifa Hafter liderliğindeki doğu Libya’dan Ankara’ya çok önemli bir siyasi destek olarak yansıdı. Libya’nın mutabakata verdiği nihai onay Yunanistan–Mısır MEB anlaşmasını geçersiz kılmasa da son dönemde Kahire’nin Ankara’yla yakınlaşması, Mısır’ın bundan sonraki tutumunu daha da önemli kılıyor.

Türkiye’nin 18 Mart 2020’de BM’ye deklare ettiği kıta sahanlığı dış sınırları

Kaynak: BM, https://digitallibrary.un.org/record/3856643

Bu gelişmeler ışında bakıldığında GSI’ın aslında sıradan bir deniz altı kablosu projesinden çok ötede bir girişim olduğu açıkça görülebilir. İlk aşamada Girit’ten Kıbrıs’a uzanacak ve temelinde Avrupa’nın fosil yakıtlara bağımlılığını azaltıp temiz enerjiyi teşvik edecek, yaklaşık 900 kilometre uzunluğunda, 1000 Megawatt’lık bir elektrik kablo bağlantısı projesi diyebiliriz GSI için. AB’den 657 milyon Euro hibe alan projenin sonraki ayağında İsrail var. ABD’de Biden yönetiminin desteğini çekmesi neticesinde eski ivmesini kaybeden EastMed doğal gaz boru hattı projesinden sonra GSI, aynı zamanda Doğu Akdeniz’de enerji hatlarının, ticaret yollarının hangi güzergâhta ve kimlerin katılımıyla kurulacağına dair de politik bir tercihin yansıması. Yunanistan, GKRY ve İsrail’in ABD’yle geliştirdiği “3+1” formatı Ankara’da Türkiye’yi devre dışı bırakacak bir bölgesel düzenin, hatta bir komplonun parçası olarak okunuyor.

7 Ekim 2023 Gazze savaşı neticesinde ilişkilerin dibe vurduğu İsrail açısından Türkiye’nin Libya hamlesi ve Mısır’la yakınlaşması, hatta Suudi Arabistan, Pakistan ve Endonezya gibi farklı coğrafyalardan ülkelerle iş birliğine yönelmesi AB ve ABD destekli Tel Aviv yönetimince bir tehdit olarak algılanıyor. Atina açısındansa İsrail’le yakınlık, Kıbrıs ve deniz yetki alanları konusunda siyasi, askeri ve ekonomik destek sağlıyor, Türkiye’ye karşı elini güçlendiriyor. Yunanistan’ın “Sevilla Haritası” bazlı tezleriyle örtüşen bu yakınlaşma, bir yandan da stratejik derinlikten yoksun olan İsrail’in Türkiye’yi coğrafi olarak dengelemesine olanak sağlıyor. Öte yandan Atina hükümetinin GSI projesi için Fransa kanalıyla Ankara’yla dolaylı olarak temas kurmayı kabul etmesi, 2024’te Kaşot’ta yaşananların tekrarlanmasını göze almak istemediğini gösteriyor.

Gemi Girit’te neden dört gün bekledi?

27 Ekim’de Girit-Kandiye’ye gelen Abeille Marengo 6 Kasım’da yayımlanan Yunan NAVTEX’ine karşın 10 Kasım akşamına kadar limanda bekledi. Fransa her ne kadar “iki ülke arasındaki deniz yetki alanları uyuşmazlığına taraf olmadığını” belirten bir mesaj verse de gemiye Türkiye’nin müdahale etmeyeceğine dair Ankara’nın güvence vermesini talep etti, şirketlerinin işini garanti altına almak istedi. Yüklenici tarafın Türkiye’deki yatırımları nedeniyle de Ankara’yla ilişkilerini riske atmak istemedi. Öte yandan, Yunanistan’la 2021’de NATO’nun 5. Maddesi benzeri karşılıklı savunma ve güvenlik iş birliği anlaşması yapan, milyarca Euro’luk savaş ekipmanı satan, ancak 2027 seçimleri öncesi iç siyasi ve ekonomik bir buhranla boğuşan Fransa’nın Türk-Yunan uyuşmazlıklarda “taraf olmadığını” belirtmesi Atina’da, özellikle muhalif çevrelerde öfke yarattı; aslında AB içindeki sözde savunma iş birliği taahhütlerinin de ne kadar konjonktürel ve kırılgan olduğunu gösterdi.

Atina yönetimi, BM Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin (BMDHS) 79. maddesine dayanarak Ankara’dan kablo projesi için bırakalım izin almayı bildirim yükümlülüğü dahi bulunmadığını savunuyor. 79. madde, güzergâh için kıyı devletinin rızasını yalnızca boru hatları bakımından düzenlemekle birlikte, sözleşmeye taraf olmayan Türkiye kablo döşeme serbestisi ile kıta sahanlığındaki ön araştırmanın ayrı değerlendirilmesini ve önceden yazılı koordinasyon yapılmasını istiyor. Ayrıca bu maddenin 4. ve 5. fıkralarına dayanarak kablo döşeme serbestisinin belirli koşullara tabi olduğunu savunuyor. Buna göre 4. fıkra, kıyı devletinin kıta sahanlığındaki kaynakların işletilmesiyle bağlantılı altyapı üzerindeki yetkisini saklı tutuyor. 5. fıkra ise yeni kablo döşeyen devletlerin mevcut altyapıyı gözetmesini öngörüyor.

BMDHS’nin hazırlık çalışmaları da Ankara’nın yorumuna bir ölçüde dayanak sağlıyor. Bu çalışmalar, 3. fıkrada deniz altı kablolarından bahsedilmemiş olsa da kıyı devletinin 2. fıkra uyarınca makul bir tedbir olarak kablo güzergâhını belirleyebileceğine işaret ediyor. Önceden koordinasyon, Ankara’ya güzergâh üzerinde veto yetkisi ileri sürmeden, çalışmanın kendi kıta sahanlığı üzerindeki haklarının kullanımını veya mevcut altyapıyı etkileyip etkilemeyeceğini değerlendirme imkânı veriyor. Buradan hareketle Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Ekim ayında Brüksel’de katıldığı bir toplantı çıkışında “önceden yazılı bildirim gelirse” Türkiye’nin araştırmaya itiraz etmeyeceğini söylemişti.

Abeille Marengo gemisi Girit ve Kaşot adaları arasından Doğu Akdeniz’e çıkarken

Kaynak: Marine Traffic, https://www.marinetraffic.com/en/ais/home/shipid:155615/zoom:10

Yunan basını dört gün boyunca geminin hareketindeki gecikmeyi hava koşullarına ya da teknik sebeplere bağladı. Daha sonra Fransa’yla Türkiye arasında, bir iddiaya göre ABD’nin de dahil olduğu diplomatik temasların da sürdüğünü ve geminin 11 Kasım Çarşamba sabahı hareket etmesinin beklendiğini yazdı. Gemi 10 Kasım akşamı limandan ayrıldı ve Kandiye’nin 12 deniz mili açığında konumunu muhafaza etti. Bu ilk aşamada geminin batimetrik cihaz kalibrasyonu yaptığı ve kablolar yardımıyla uzaktan kumanda edilen bir insansız sualtı aracı (ROV) ile deniz tabanı araştırması ya da buna hazırlık yaptığı belirtildi. 12 Kasım sabahı gemi Girit adasının en doğusundaki Sidero Burnu’nu geçerek Kerpe-Kaşot hattından açık denize çıktı.

GSI projesinin zamanlaması manidar

Peki bu kriz neden şimdi çıktı, niye iki sene bekledi? Atina muhtemelen COP31 sırasında, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın da katıldığı 11–12 Kasım liderler zirvesi öncesinde Türkiye’nin AB destekli bir temiz enerji projesi üzerinden gerilim yaratan taraf olarak görülmek istemeyeceğini hesapladı. 3 Kasım ABD ara seçimlerinden Demokratların büyük bir kazanımla çıkmasının, özellikle küreselci neoliberal isimlerin yanında Cumhuriyetçi muhafazakâr kanattan da Yunan asıllı ya da onlara yakın isimlerin yükselmesinin Atina’yı cesaretlendirmiş olması da mümkün. Yanısıra ABD Dışişleri Bakanı, neoconlara yakın Cumhuriyetçi merkez siyasetçi Marco Rubio’nun Ekim ayında Atina’da Batı medeniyetine ve Avrupa’nın enerji güvenliğine yaptığı vurgu da Yunanistan’ın kendisini Batı’nın Doğu Akdeniz’deki enerji ve güvenlik düzeni içinde konumlandırmasını kolaylaştırdı. Washington’da her iki partinin de merkez kanatlarının desteklediği İsrail’in güvenliği ajandasıyla Brüksel’in temiz enerji gündemi bu GSI projesinde kesişti.

Nihai olarak Fransa’nın Türk makamlarına ilettiği iddia edilen yazılı notanın (note verbale) içeriğini bilmiyoruz. Bakan Fidan’ın temaslar sürerken Yunan basınına verdiği “her şey yolunda” mesajı, üzerinde anlaşılan ifade metninin içeriği hakkında bir ipucu vermiyor. Metnin bahse söz konusu NAVTEX koordinatlarını içerip içermediği ve Ankara’nın duyurduğu muvafakatin hangi talebe karşılık geldiği, kim tarafından yapıldığı da meçhul. Projenin sahibi GSI firması 10 Kasım günü yaptığı basın duyurusunda Yunan-Rum tarafının tek yetkili merci olduğunu söyledi. Nexans’ın da resmî başvurularını yalnızca Yunanistan ve GKRY’ye ilettiği vurgulandı. Dolayısıyla “Türkiye’den izni kim aldı?” sorusunun doğrulanmış bir cevabı henüz yok, ama bizzat Ankara’daki Fransa Büyükelçiliği olabileceği ihtimali ağır basıyor. Atina hükümetiyse Fransa’nın verdiği notayı, izin talebi ve yetki tanıma anlamı taşımayan bir seyir güvenliği bildirimi olarak tanımlıyor.

Bu süreçte taraflar arasında bir orta yol bulabilmek için gizli görüşmeler ve arka kapı diplomasisi yapıldığı düşünülebilir. Yaşanan gelişmelere baktığımızda Atina, Fransız bayrağının ve AB desteğinin Ankara’dan gelebilecek itirazın Türkiye’ye krizin maliyetini artıracağını, bir müdahale halinde meseleyi AB ve NATO gündemine taşıyabileceğini düşünmüş olabilir. Türkiye’yi Fransa’yla karşı karşıya getirecek bir oldu-bitti’nin, Libya mutabakatının onaylanması sonrası Atina’da hükümete yönelen kamuoyu baskısını hafifletebileceği ve 2027 seçimleri öncesi Mitsotakis gibi siyasi-ekonomik olarak her anlamda Batı’nın desteğiyle hayat bulan bir hükümete nefes aldırabileceği düşünülmüş olabilir. Yunanistan’ın zaman, mekân ve senaryo olarak Türkiye’ye böyle bir tuzak kurmuş olduğunu düşünsek bile Fransa’nın krizi aşmak için son bir haftadır yürüttüğü temaslar, Paris’in Atina’ya verdiği ekonomik ve siyasi desteğin jeopolitik olarak her zaman askerî güvenceye dönüşmeyebileceğini göstermesi bakımından çok önemli.

Oyun teorisi bu kriz için bize ne söyler?

Tüm bu yaşananlara bir de meşhur “oyun teorisi” açından bakalım. Türkiye ve Yunanistan arasında 1973’te başlayan kıta sahanlığı ihtilafı, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı, 1987 Ege, 1995 12 mil/TBMM bildirisi, 1996 Kardak, 1998 Kıbrıs S-300 ve 2020 Doğu Akdeniz krizleri, iki komşu arasındaki “oyunun” yıllardır tekrarlandığını gösteriyor. Yunanistan’da mevcut iktidarın galip çıktığı 2023 seçim sonuçları için daha önceki bir değerlendirmemde belirttiğim gibi, Türkiye “meselesinin” Yunan medyası ve iç siyasetindeki ağırlığı Atina’daki karar alıcılara olası bir tavizin maliyetini artırıyor. Ankara ise sessizliğinin, kriz çıkarmama ve diyalog kurma iradesinin Yunan tezlerinin zımnen kabulü olarak sayılmasından çekiniyor. Her iki taraf da statükoyu koruduğunu söylerken savunma amacıyla edindiği taarruzi kabiliyetler diğerinde tehdit algısı yaratıyor. Kıbrıs da işin içine girince silahlanma yarışı ve güvenlik ikilemi içinden çıkılması daha da zor bir hale dönüşüyor. Bir taraf anlaşma imzaladığında, NAVTEX yayımladığında ya da uluslararası sulara araştırma gemisi gönderdiğinde diğer tarafın hareketsiz kalmayı kayıp sayması, oyun teorisindeki “mahkûm ikileminin” mantığına benziyor. Karşılıklı yapılan harcamalar ve alınan güvelik tedbirleri sonucunda iki tarafta da paradoksal olarak tehdit algısı güçleniyor.

Abeille Marengo gemisinin hareketi ise oyuncuların sırayla hamle yaptığı bir restleşme aslında. Birbirine doğru hızla gelen iki araba düşünelim. Hangisi diğerine yol verir? Atina NAVTEX ilan ederken Ankara’nın tepkisini, Ankara cevabını verirken Paris’in gemiyi gönderip göndermeyeceğini, karşı NAVTEX yayımlarken Yunanistan’ın yapacağı bir sonraki hamleyi hesaplamış olmalı. 2024’te Kaşot adası civarında yaşanan kablo krizi, Türkiye’nin önleme tehdidini Atina-Paris nezdinde inandırıcı kıldı ki 6-10 Kasım tarihlerinde gemi limandan ayrılmadı, Ankara’nın resmi muvafakatnamesi beklendi. Yazılı bildirim karşılığında Türkiye’nin araştırmaya engel olmayacağı taahhüdü de inandırıcı olmuştur, keza geçmiş örnekler bunu destekler nitelikte. Bildirim geldikten sonra gemiyi durdurmak, Ankara’ya ek bir kazanım sağlamadan Fransa’yla gerilim yaratabilirdi. Ankara’ya bildirim yapılmadan gemiyi ileri hareket ettirmek de Yunanistan’ı Türkiye’yle savaşın eşiğine getirirdi. “Nash dengesi” olarak tabir ettiğimiz, taraflardan birinin diğer tüm oyuncuların stratejisi sabitken tek taraflı olarak hamle yapıp mevcut durumundan daha iyi bir konuma erişemeyeceği, kazancını arttıramayacağı nokta işte burada ortaya çıkıyor. Eğer bir taraf yol verir, diğeri devam ederse yol veren taraf kaybetmiş olur. İki tarafın da geri adım atmayı reddettiği durumda çarpışma olur. Savaş bu sonucun en ağır biçimidir. Tabloyu yanlış okuma ve kaza riski, tarafların istemediği bir sonuca yol açabilir. Doğu Akdeniz’deki bu kablo krizinde de benzer bir dinamiğin yaşandığını söyleyebiliriz.

Bu kriz neticesinde ortaya çıkan geçici “denge”, her iki başkentin de yetki iddiasını kamuoyu önünde koruyabildiği ve geminin yola çıkabildiği bir düzenlemeydi. Aksi takdirde 2024’teki örnekte olduğu gibi deniz dibi çalışması yeniden askıya alınabilir veya Fransa gemiye yönelen bir müdahale karşısında taraf olmaya zorlanabilirdi. Fransa’nın üçüncü taraf olarak rolü tam da bu seçeneklerin maliyetini, gemi uluslararası sulara ulaşmadan her iki tarafa da göstermekti. Atina tek taraflı hareket etse yeniden Türkiye tarafından engellenme ve Fransa’dan aradığı desteği bulamama, Ankara yazılı mutabakat sağlandıktan sonra gemiyi engellese Fransa’yla gerginlik ve Yunanistan’la çatışma riski alacaktı. Paris (ve belki de ABD) üzerinden iletilen mesajlar, tarafların ayrı ayrı bildiği bir hususu karşılıklı beklentiye çevirdi. Her ikisi de bir diğerinin deniz yetki alanları iddiasına fiilen müdahale etmeden kendi itirazını kayda geçirebileceğini gördü. Masadaki bu uzlaşma Türkiye’den doğrudan ve açık bir “izin” şartına bağlansaydı Atina için, Ankara’nın bildiriminin Yunanistan lehine “geri çekilmesi” şartına bağlansaydı da Ankara için kabulü zorlaşacak hatta imkânsız olacaktı. 1996 Kardak Krizi’ndeki karşılıklı geri çekilme gibi, burada da egemenlik meselesini açık bırakan ama sahada projenin ilerlemesine olanak tanıyan bir çıkış yolu bulundu.

Türkiye ne yaptı? Ne yapmalıydı?

Ankara açısından başından beri en makul yol, diyalog kanallarını açık tutup yazılı temas ve muvafakatname talebinde ısrarcı olarak denizde yeni bir çatışmayı önlemekti. Bu tutum, Türkiye’nin sahadaki Yunan oldu-bitti’sine itirazını muhafaza etmesini sağladı. Ancak bahse konu resmî izin talebi kamuya açıklanmadığı için bu aşamada daha ileri bir hukuki kazanım ya da argüman çıkarmak zor. Türkiye için daha avantajlı bir yol ise GSI veya Nexans firmalarının araştırma kapsamını, koordinatlarını ve takvimini baştan Ankara’ya bildirmesi olurdu. Bir diğer yol Fransa’nın en azından Atina ve GKRY’ye yaptığı bildirimle eşzamanlı olarak Ankara’yla da koordine olması, “ihtilaflı” bölgede teknik muvafakati Türkiye’yle en baştan yazılı kayda bağlaması olurdu. Türkiye’nin deniz yetki alanı tezlerinin saklı olduğunu Fransız hükümeti açıkça söyleyebilirdi. Ancak bırakalım Türkiye’den en başta izin istemeyi, Fransa’nın üç başkentten aynı araştırma için paralel izinler istemesine bile Atina ve GKRY şiddetle karşı çıkardı. Ankara da böyle bir tepki vereceklerini bildiği için Fransa’nın doğrudan ve sadece Atina’dan izin almasına itiraz etti. Yunanistan ve GKRY’ye kendilerinde olmayan bir yetkiyi ileri sürme imkânı vermeyi kabul etmedi. Yine de resmî açıklamalardan bildiğimiz üzere Türkiye’den usulüne uygun olarak “muvafakatname” alınması Ankara için fiilî kazanım sayılabilir. Ancak Yunanistan’ın karşı-NAVTEX’inde iddia edildiği üzere, Fransız tarafının aynı araştırma faaliyetleri için Rum-Yunan makamlarından da izin almış olması, Türkiye’nin kıta sahanlığı hakları açısından ciddi bir çelişki yaratacaktır.

Türkiye 2020’den beri Doğu Akdeniz’deki ihtilaflı bölgelerde genellikle diğer ülkelerin inisiyatif almasına alan açan daha reaktif bir tavır takınmış durumda. “Oyunu” kuran taraf olmaktansa başkalarının kurduğu “oyuna” sonradan dahil olan bir konumda. Bu son kablo meselesi örneğinde de görüldüğü üzere krizin yeri, zamanı ve yöntemini karşı taraf belirliyor, inisiyatif alıyor. Girit’in güneyinde Yunanistan’ın ABD’li Chevron’a tahsis ettiği parseller, Atina’nın sahayı ekonomik projelerle nasıl fiilen kullandığına bir diğer örnek. Anadolu–Kıbrıs doğal gaz hattı fikri ve Ankara’nın adaya elektrik sağlama teklifi, Türkiye’nin kendi projelerini de gündeme koyabileceğini gösterse de Mısır ve Libya’yla ilişkilerini derinleştiren Ankara’nın artık Doğu Akdeniz’de konferans çağrılarının ötesine geçen, sermaye ve yatırımcı çekebilen, ekonomi odaklı bir gündeme ihtiyacı var. Bu çerçevede 28° Doğu boylamının batısında TPAO’ya ruhsat verilmesi, Libya Ulusal Petrol Şirketiyle Girit’in güneyinde ortak faaliyet ve Suriye’yle KKTC’nin hak ve çıkarlarını gözeten bir yan sınır ve MEB düzenlemesi masadaki seçenekler olabilir, olmalıdır. Ancak bunların her biri ciddi düzeyde diplomatik hazırlık, en önemlisi hükümet nezdinde güçlü bir irade ve yakın denizlere yönelik daha tutarlı, aktif bir politika gerektirir.

Neticede “oyun” sürüyor. Ankara’da “Mavi Vatan Yasası” olarak bilinen deniz yetki alanları yasasının gündeme gelmesine Atina’nın sert karşılık vereceği yönünde Yunan basınında çıkan açıklamalar, Girit’in batısı ve güneyinde, hatta On İki Adalar’ın doğusunda bile artık açıkça 12 mil ihtimalini gündeme taşıyor. Ankara’nın 1995 tarihli TBMM bildirisiyle verdiği caydırıcılık mesajı geçerliliğini sürdürse de Atina kendi ajandasını agresif biçimde sürdürmekte kararlı görünüyor. Yunanistan, Mısır’la yaptığı MEB sınırlandırma anlaşmasını 28° Doğu boylamının ötesine, Meis’e de deniz yetki alanı etkisi tanıyacak biçimde genişletmeyi deneyebilir. Türkiye ise bir yandan deniz mekânsal planlama haritasına uygun bicinde Kuzey Ege de Doğu Akdeniz’de deniz parkları ilan ederken, Ankara’nın Libya ile Mısır arasında da bir sınırlandırmayı teşvik ettiğini görüyoruz. Türkiye’nin Mısır’la yürüttüğü yakınlaşma, Kahire’ye Yunanistan hilafına yeni bir karşı anlaşma seçeneği sunması bakımından önemli olsa da Mısır’ın içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik açmazlar nedeniyle yakın zamanda bir ilerleme olması beklenmemeli.

Bu “oyun”daki hamlelerin nihayetinde bizi çıkaracağı yol savaşı kaçınılmaz kılmaz. Ancak her iki taraf da kendi yetkilerini sahada fiilen uygulama noktasına gelir ve Türkiye bir dayatmayla karşılaşır, geri dönüşü olmayacak kayıpları telafi etme noktasında bir seçim yapmak zorunda bırakılırsa, karşı taraf da Türkiye’nin uzlaşma arayan tavrını yanlış okur ve hareket alanını daraltırsa risk büyür, savaşa kadar gidebilir. Türkiye için öncelik, Doğu Akdeniz gibi çetrefilli bir coğrafyada jeoekonomik girişimlerde inisiyatifi eline almak, kendi takvimine bağlamak ve bir sonraki restleşmeden önce doğrudan temas, yazılı bildirim ve şeffaflık usulü üzerinde anlaşmak olmalıdır. Bugün muallakta bırakılan her nokta, taviz verilen her hak, göz ardı edilen her risk ileride Türkiye’nin tekrar ve daha sert biçimde karşısına çıkacaktır.

Dr. Serhat Süha Çubukçuoğlu, TRENDS Araştırma Türkiye Programı Direktörü

Okumaya Devam Et

Çok Okunanlar

English