G7’den Haiti açıklaması: Şiddet sarmalı tehlikesi artıyor

G7 üyesi ülkelerin dışişleri bakanları, Haiti ile ilgili açıklama yaparak Birleşmiş Milletler tarafından yetkilendirilen Çete Bastırma Gücü’ne (GSF) destek verdiler.

Çarşamba günü Paris’teki toplantılarının sonunda yayınladıkları ortak açıklamada, G7 dışişleri bakanları, gücün görev süresinin Mart 2027’ye kadar altı ay daha uzatılmasını memnuniyetle karşıladılar ve bu uluslararası silahlı misyonun Haiti’nin güvenlik ve istikrarını yeniden tesis etmesine yardımcı olmak için hayati önem taşıdığını belirttiler.

Öte yandan Kanada, Fransa, Almanya, İtalya, Japonya, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri dışişleri bakanları da, güvenlik operasyonlarının sivilleri korumasını sağlarken çetelerin kontrolünü kırmanın gerekliliği konusunda net bir mesaj verdiler.

Bu açıklama, El Salvador Cumhurbaşkanı Nayib Bukele tarafından görevlendirilen yaklaşık 2.500 Salvadorlu askerin Haiti’deki silahlı gruplara karşı mücadeleye katılması ve ayrı bir insansız hava aracı görev gücünün bu grupların kalesi sayılan bölgelere yönelik saldırılarını yoğunlaştırması üzerine geldi.

Grup, “Haiti’deki barış, güvenlik ve istikrarı tehdit eden kişi ve kuruluşların hesap vermesini teşvik eden BM yaptırım rejiminin yenilenmesini” memnuniyetle karşılarken, yaptırım uygulanan kişilerin ülkedeki uzun süredir ertelenen seçim sürecine katılımının sürecin güvenilirliğini zedeleyebileceği konusunda da uyarıda bulundu.

Açıklamada şunlar kaydedildi:

“Haiti Ulusal Polisi ve Haiti Silahlı Kuvvetlerini güçlendirmek, hukukun üstünlüğünü korumak ve cezasızlıkla mücadele etmek için uluslararası destek çağrısında bulunduk. Ayrıca, Haiti’de faaliyet gösteren tüm güvenlik aktörlerine, tüm güvenlik operasyonlarında Haitili sivillerin korunmasına öncelik vermeleri çağrısında bulunduk.”

Haiti ile El Salvador arasındaki ikili anlaşma kapsamında Salvador askerlerinin Haiti’ye eşi görülmemiş bir şekilde konuşlandırılması ile birlikte, operasyonları kimin yönettiği, sahadaki beş farklı gücün kendi aralarında çatışmaları nasıl önlediği ve Salvador askerleri tarafından işlenebilecek olası ihlallerden kimin sorumlu tutulacağı konusunda soru işaretleri ve endişeler arttı.

Bukele, 18 Ekim’de bir çete pususu sonrasında GSF’ye atanan dört havacılık teknisyeninin ortadan kaybolmasının ardından bu operasyonu başlattı.

Her ne kadar bu güç artırımı bir arama-kurtarma görevi olarak tanımlasa da, kamuoyuna yönelik alaycı açıklamaları ve operasyonu tanıtmak için sosyal medyayı agresif bir şekilde kullanması, başkentin geniş bölgelerini kontrol eden çetelerden Haiti’nin kontrolü geri kazanmasına yönelik çabalardaki gerilimleri ortaya çıkardı.

2.500 Salvadorlu askerin büyük çoğunluğu, GSF’nin komuta yapısı dışında faaliyet gösteriyor ya da uluslararası misyona lojistik ve operasyonel destek sağlamak üzere kurulan BM Haiti Destek Ofisi’nin izleme mekanizmalarının dışında hareket ediyor.

Görevlerin birbiriyle çakışması ve Bukele’nin sosyal medyayı ustaca kullanması nedeniyle, hangi güçlerin hangi operasyonlardan sorumlu olduğunu belirlemek giderek zorlaşıyor.

Bu durum sadece kafa karışıklığını artırmakla kalmadı, aynı zamanda sivil kayıpları önlemek için çatışmaların önlenmesini talep eden diplomatlar ve insani yardım grupları arasında endişe yarattı.

Uyarıda bulunanlar arasında, çetelerin kontrolündeki Cité Soleil bölgesinde bulunan ve tam hizmet veren Centre Hospitalier de Fontaine hastanesinin işletmecileri de yer alıyor.

Bu bölgede geçen hafta, başbakanlık ofisi bünyesindeki özel birim tarafından gerçekleştirilen bir insansız hava aracı saldırısı sonucunda, önde gelen bir çete lideri ile bazı silahlı adamları ve siviller hayatını kaybetmişti.

Hastane, tesisini, hastalarını ve sağlık personelini yanlışlıkla hedef alınmaktan veya çapraz ateşte kalmaktan korumak amacıyla insani yardım koordinasyonu ve taktiksel bir yasak bölge oluşturulması için acil bir çağrıda bulundu.

Geniş bir alana yayılmış Cité Soleil sahil gecekondu mahallesinde, çete üyeleri Ağustos ayı başında 12’si yaşlı kadın olmak üzere en az 19 kişiyi başlarını keserek öldürdü.

Port-au-Prince’e hakim bir dağ yamacında yer alan Kenscoff’ta ise Temmuz ve Ağustos aylarında gerçekleştirilen iki saldırı sonucunda, 19’u çocuk olmak üzere en az 105 kişi hayatını kaybetti.

Kurbanlar arasında, bir Protestan kilisesinin avlusunda vurularak öldürülen 36’dan fazla kişi de bulunuyordu.

BM ayrıca, daha önce çetelerin sızmasından büyük ölçüde muaf kalmış olan Artibonite bölgesindeki Saint-Michel-de-l’Attalaye ve güneydoğudaki Marigot’ta meydana gelen saldırıları da belgeledi.

BM Genel Sekreteri’nin Haiti Özel Temsilcisi ve BINUH Başkanı Carlos Ruiz Massieu şöyle konuştu:

“Bu dönemde, özellikle Kenscoff’ta ve daha önce çete saldırılarından büyük ölçüde etkilenmemiş diğer bazı yerleşim yerlerinde belgelenen katliamların boyutu, hem halkı koruma mekanizmalarını hem de yakın zamanda kurtarılan bölgelerdeki devletin varlığını güçlendirmenin mutlak bir gereklilik olduğunu bize hatırlatıyor.”

Silahlı çetelerle mücadelede meydana gelen “ikincil hasara” ilişkin endişeleri vurgulayan raporun kaygı verici bulguları arasında, operasyonların siviller üzerinde yarattığı tahribat yer alıyor.

Rapora göre, operasyon sırasında ölen veya yaralananların %45’inden fazlasından çete üyeleri sorumlu olsa da, bu kişilerin yarısından fazlası, güvenlik güçlerinin çetelere karşı yürüttüğü kara veya hava operasyonları sırasında hayatını kaybetti ya da yaralandı.

Bu operasyonlar bazen insansız hava araçları kullanan özel askeri şirketlerin desteğiyle gerçekleştirildi.

Bu operasyonların kurbanlarının %16’sından fazlası çetelerle bağlantılı değildi. Söz konusu dönemde patlayıcı yüklü insansız hava araçlarıyla gerçekleştirilen saldırılarda, aralarında iki çocuğun da bulunduğu en az dört kişi hayatını kaybetti, 10 kişi ise yaralandı.

Ayrı bir gelişmede, BM ofisi, Haiti Ulusal Polisi mensuplarının karıştığı 44 adet yargısız infaz ve yargısız infaz girişimi vakasını belgeledi; bu rakam, bir önceki çeyrekte 14 idi.

BM Entegre Ofisi, çetelerle mücadele operasyonlarının uluslararası insan hakları hukukuna uygun olması gerektiğini ve ihlal iddialarının soruşturulması gerektiğini yineledi.

Ofisin bulguları, çeteleri çökertme operasyonlarının hız kazandığı bir dönemde Haiti’nin karşı karşıya olduğu zorlu dengeyi vurguluyor.

Şiddetin tırmanma ihtimali yükseliyor

Öte yandan yetki ve hesap verilebilirlik alanlarındaki belirsizlik, önümüzdeki haftalarda yoksulluk ve şiddet ile boğuşan Haiti’deki kaosa daha da artırabilir.

Örneğin Haiti uzmanı ve Washington’daki Ekonomi ve Politika Araştırmaları Merkezi’nin (CEPR) uluslararası araştırma direktörü Jake Johnston, The New Humanitarian’a şunları söyledi:

“Bir dizi farklı kuruluş ile güvenlik güçleri arasında sınırların nerede olduğu ve koordinasyonun nerede başlayıp bittiği, bu durumun gerçekte nasıl sonuçlanacağına dair büyük bir endişe kaynağı; El Salvador ise bunu kendi tercihleri ve kendi eylemleri olarak göstermeye çalışıyor.”

Bu arada, insani yardım çalışanları, insan hakları savunucuları ve diğerleri, Salvadorlu birliklerin konuşlandırılmasının şiddeti körüklediğine dair uyarıda bulunarak sivilleri korumak için acil önlemler alınmasını talep ettiler: Birçoğu bunun bir katliama yol açabileceğinden korkuyor.

Latin Amerika ve Haiti’deki çete şiddeti konusunda uzmanlaşmış Salvadorlu antropolog ve gazeteci Juan José Martínez d’Aubuisson şöyle konuştu:

“Sadece Salvadorlu subayların varlığı bile, ayrım gözetmeksizin insansız hava araçları fırlatarak çok sayıda sivili yaralayan Haiti Ulusal Polisi’ni, GSF’nin Çadlı birliğini ve Vectus Global’in paralı askerlerini cesaretlendirdi. Saldırı yoğunlaştı.”

Anonim kalmak isteyen BM’ye yakın bir kaynak, durumun giderek daha tehlikeli hale geldiği konusunda uyarıda bulundu ve “Ağır silahlara sahip tüm bu farklı aktörler var ve çatışmaların önlenmesi açısından bunun nasıl işleyeceğini düşünmek bile bir kabus. Şu anda gerçekten savaş durumundayız. Bu, tipik bir insan hakları ortamı değil. Bu bir çatışma,” dedi.

“Panik her geçen gün artıyor”

Bukele’nin “kurtarma operasyonunu” başlattığı 22 Ekim’den bu yana, dört Salvadorlu havacılık teknisyeninin kaybolduğu başkentin kuzey banliyösü Croix-des-Bouquets’te çatışmalar şiddetlendi.

Bölge sakinleri, artık daha gürültülü patlamalar ve şiddetli çatışmalar duyduklarını bildiriyor.

Croix-des-Bouquets’taki Carrefour Fouji’de yaşayan 20 yaşındaki Jean (güvenlik nedeniyle adı değiştirilmiştir), 5 Kasım’da Ayibopost ve The New Humanitarian’a verdiği demeçte, “Dün gece saat dokuz civarında, bölgeye patlayıcı yüklü bir insansız hava aracı düştü,” dedi.

Yakında bir askeri harekatın başlayacağına dair haberler yayılınca, Haiti’nin en güçlü silahlı çetelerinden bazıları olası operasyonlara hazırlanmaya başladı.

Haberlere göre sivilleri insan kalkanı olarak kullanıyor ve bölge sakinlerinin hedef alınan mahallelerden kaçmasını engelliyorlar.

Jean, gidecek hiçbir yeri olmadığını ve kaçamayacağını söyledi:

“Korkuyoruz çünkü insansız hava araçlarının nereye düşeceğini bilmiyoruz; çapraz ateşte kalmaktan endişe duyuyoruz. [Çeteler] insanların evlerinden valizleriyle çıktığını görürlerse, gitmelerine izin vermiyorlar. Panik her geçen gün artıyor.”

Resmi anlaşma yok, “centilmenlik anlaşması” var

Bukele, müdahalenin şartlarını belirleyen herhangi bir anlaşma kamuoyuna açıklanmadan önce Salvadorlu askerleri Haiti’ye sevk etmeye başladı.

Bu durum, görevi kimin ve hangi yetkiyle onayladığına dair hemen soruların ortaya çıkmasına neden oldu.

O sırada Haiti Başbakanı Alix Didier Fils-Aimé, Meksika’da bir düğüne katılıyordu ve yabancı bir askeri gücün Haiti topraklarına konuşlandırılması üzerine hemen geri dönmediği için eleştirildi.

Ertesi gün, ülkesine dönen Fils-Aimé, Bukele ile görüştüğünü ve “GSF çerçevesinde, özellikle arama operasyonlarını desteklemek ve güvenlik sorunlarını ele almak amacıyla ikili koordinasyonu ve operasyonel işbirliğini güçlendirme taahhütlerini yeniden teyit ettiklerini” belirten bir basın açıklaması yayınladı.

Fakat Salvador hükümeti tarafından aynı görüşmeyle ilgili yayınlanan bir bildiride GSF’den hiç bahsedilmedi. O zamana kadar, yaklaşık 1.300 Salvadorlu asker zaten sahadaydı.

Ayibopost ve The New Humanitarian’ın Haiti ile El Salvador arasındaki anlaşma hakkında sorduğu sorulara yanıt veren Haiti hükümeti İletişimden Sorumlu Devlet Sekreteri Lucien Jura, herhangi bir anlaşma olduğu iddiasını reddetti. Bununla birlikte şu açıklamayı yaptı:

“Salvadorlu askerler, asker katkısında bulunan diğer tüm ülkelerin askerleri gibi, GSF’nin himayesi altında, Haiti hükümeti ile yakın koordinasyon içinde, PNH [Haiti Ulusal Polisi] ve Haiti Silahlı Kuvvetleri ile birlikte faaliyet gösteriyor.”

Bununla birlikte BM, El Salvador askerlerinin çoğunluğunun GSF yetkisi kapsamında görevlendirilmediğini doğruladı.

Uluslararası güce yakın bir kaynak, askerlerin yalnızca yaklaşık 200 ila 300’ünün GSF’nin bir parçası olduğunu, geri kalanının ise doğrudan komutası dışında faaliyet gösterdiğini söyledi.

Taraflar arasında lojistik ve çatışma önleme sorunlarını çözmek için görüşmelerin hâlâ devam ettiğini belirttiler.

El Salvador Başkan Yardımcısı Félix Ulloa ise farklı bir açıklama yaptı. YouTube’da verdiği bir röportajda, ülkesinin “misyonun Haiti topraklarında meşru bir şekilde kalması için diplomatik, siyasi ve askeri düzeyde gerekli tüm anlaşmalara sahip olduğunu” söyledi ama bu anlaşmalarla ilgili daha fazla ayrıntı kamuoyuna açıklanmadı.

Haitili güvenlik ve savunma danışmanı Ricardo Germain, bu düzenlemeyi resmi bir ikili anlaşmadan ziyade “bir tür centilmenlik anlaşması” olarak nitelendirdi.

Bu da konuşlandırmanın net bir şekilde tanımlanmış yasal ve kurumsal bir çerçeveye sahip olmamasına neden oluyor.

Germain, “Bu, şüphesiz işbirliğinin temellerini atıyor. Fakat şartların, koşulların ve sınırların ne olacağı henüz belli değil,” dedi.