ABD’nin Sırp enerji şirketi NIS’e yönelik yaptırımları ertelemelerin ardından yürürlüğe girdi

ABD’nin, Rus Gazprom Neft ortaklı Sırbistan Petrol Endüstrisi Kurumuna (NIS) yönelik yaptırımları, yedi kez ertelenmesinin ardından yürürlüğe girdi. Yaptırımlar, Sırbistan’ın en büyük enerji şirketinin ham petrol tedariki ve ödeme mekanizmalarında belirsizlik yaratırken, Belgrad yönetimi Washington’un kamulaştırma talebi ile Moskova’nın satış beklentisi arasında sıkışmış durumda.

ABD yönetiminin, Rus Gazprom Neft şirketinin de hissedarı olduğu Sırbistan Petrol Endüstrisi Kurumuna (NIS) yönelik yaptırımları, bir dizi ertelemenin ardından resmen başladı.

Sırbistan’ın en büyük akaryakıt ve enerji kuruluşu olan NIS, çarşamba sabahı internet sitesinden yaptığı açıklamayla yaptırımların yürürlüğe girdiğini doğruladı.

Vedomosti gazetesinin haberine göre, ABD Hazine Bakanlığının yaptırımları, ilk duyurunun üzerinden dokuz ay geçtikten ve yedi kez ertelendikten sonra uygulamaya konuldu.

Güneydoğu Avrupa’nın en büyük entegre enerji şirketlerinden biri olan NIS’in ana varlığını, yıllık 4,8 milyon ton kapasiteli Pançevo Petrol Rafinerisi oluşturuyor.

Gazprom Neft, 2009’da NIS’in yüzde 51 hissesini satın almış, 2011’de ise payını yüzde 56,5’e yükseltmişti.

Şirket, Ukrayna’daki çatışmaların başlamasının ardından 2022’de hisselerini yüzde 50’ye düşürdü.

Son hisse devirleriyle birlikte Gazprom Neft’in payı yüzde 44,85’e gerilerken, Gazprom’un payı yüzde 11,3’e yükseldi. Sırbistan hükümetinin şirkette yüzde 29,87’lik payı bulunuyor.

Tedarik ve ödeme süreçlerinde belirsizlik

Rusya Federasyonu Hükümetine bağlı Finans Üniversitesinden uzman İgor Yuşkov, Vedomosti‘ye verdiği demeçte ABD muafiyetlerinin sona ermesiyle NIS’in karşılaşacağı temel sorunun petrol tedariki ve Hırvatistan’daki Adriyatik Boru Hattı (JANAF) üzerinden transit geçişin ödemesi olacağını belirtti.

FG FINAM analisti Sergey Kaufman da NIS’in ham petrolünün büyük bölümünü JANAF üzerinden aldığını hatırlatarak, Sırbistan’ın Macaristan üzerinden planladığı alternatif boru hattının artık acil hale geldiğini söyledi.

Kaufman, “Teorik olarak yaptırıma tabi olmayan Rus şirketleri veya Macaristan’ın MOL şirketi devreye girebilir, fakat her durumda NIS artık ‘toksik varlık’ haline geldiği için bir ‘paravan’ şirkete ihtiyaç duyulacak” dedi.

Sırbistan kamulaştırma ve satış arasında

Sırbistan Cumhurbaşkanı Aleksandar Vučić, 5 Ekim’de yaptığı açıklamada yeni bir erteleme olasılığının kalmadığını ve Washington’un NIS’in devletleştirilmesini talep ettiğini, ancak Belgrad’ın bu öneriye karşı çıktığını söyledi.

İgor Yuşkov, üçüncü bir yabancı şirketin Gazprom ve Gazprom Neft’in hisselerini satın alabileceğini, ancak bunun Sırbistan’ın olası yeniden satış kârından mahrum kalması anlamına geleceğini ifade etti.

Cumhurbaşkanı Vučić, 26 Eylül’de yaptığı bir başka açıklamada, yaptırımların hammadde tedarikini aksatabileceği uyarısında bulunarak Sırbistan’ı “zor bir kışın” beklediğini belirtmişti.

Rusya Bilimler Akademisi İktisat Enstitüsü Başkan Yardımcısı Mihail Lobanov ise yaptırımların Hırvatistan’a da zarar verebileceğini, JANAF’ın önemli bir gelir kaybı riskiyle karşı karşıya olduğunu vurguladı.

Lobanov, “Sırbistan’a yapılan sevkiyatlar, JANAF için ikincil değil, ana gelir kaynaklarından biri” diye konuştu.

Sosyoekonomik riskler

Yaklaşık 10 bin çalışanı bulunan ve ülkenin en büyük vergi mükellefi olan NIS’te toplu işten çıkarmaların yaşanmaması umudunu dile getiren Vučić’in aksine Lobanov, böyle bir senaryonun yaptırımlar altında muhtemel olduğunu söyledi.

Lobanov’a göre, 2025–2026 döneminde akaryakıt fiyatlarının artması da olası.

Moskova Devlet Uluslararası İlişkiler Enstitüsü Uluslararası İlişkiler Enstitüsü araştırmacısı Anastasiya Maleşeviç, Sırbistan’ın yabancı sermayeye bağımlılığının devletleştirme planlarını sınırladığına dikkat çekti.

Maleşeviç, “Belgrad, yatırım itibarını ve hızlı GSYİH büyümesini yabancı sermayeye açıklık üzerine inşa ediyor. Yatırımcı çıkarlarına zarar verecek her adım, hem Batılı hem de Doğulu yatırımcılar tarafından olumsuz algılanır” diye ekledi.