Görüş

Çinli analist Harici için yazdı: Dünyanın alışması gereken Çin yaklaşımı

Yayınlanma

Çin, Rusya ve ABD arasında gerçekleştirilen bu üçlü zirvenin en önemli anlamı, kaç somut sorunu çözdüğünde değil, toplantının bizzat kendisinin tarihî bir dönüm noktası olmasında yatıyor.

Son birkaç on yılın uluslararası diplomasi tarihine baktığımızda, ne G8 ne de G20 çerçevesinde Çin, Rusya ve ABD liderlerinin doğrudan katıldığı, üç ülke arasındaki ilişkilere odaklanan bu türden resmî bir diyalog gerçekleştiğini görüyoruz.

Rusya bir dönem G8 üyesiydi. Ancak bu yapı içinde diğer Batılı üyelerle arasındaki yapısal farklılıkları aşmakta her zaman zorlandı. Çoğu zaman onların baskısıyla karşı karşıya kaldı. G20’ye gelince, Çin, Rusya ve ABD liderleri bu grubun toplantılarına katılmış olsalar da üç ülke daha önce bu şekilde bir araya gelmedi.

Bu kez durum farklı. Dünyanın en belirleyici askerî kapasitesine, nükleer cephaneliklerine ve ekonomik nüfuzuna sahip üç ülke, birbirleriyle doğrudan iletişim kurmanın yeni bir yolunu keşfetmeye başlıyor.

Bu nedenle zirvenin değeri, kaç somut anlaşmazlığı çözdüğüne bakılarak ölçülmemeli. Karmaşık uluslararası sorunlar tek bir toplantıda çözülemez. Asıl önemli olan, üç büyük gücün birlikte çözüm aramaya istekli olduklarını dünyaya göstermiş olmaları. Belirli konulardaki görüş ayrılıkları devam etse bile üç ülke en azından meseleleri ele alabilecekleri, eşgüdüm sağlayabilecekleri ve ortak zemin arayabilecekleri bir platform oluşturdu.

Öte yandan zirvede, Uluslararası Ceza Mahkemesine açık bir uyarıda bulunulması da dahil olmak üzere somut meselelerin doğrudan ele alınması, bunun yalnızca sembolik önem taşıyan bir diplomatik gösteriden ibaret olmadığını ortaya koyuyor. Burada asıl mesele, büyük güçlerin somut uluslararası konularda ortak bir tutuma ulaşıp ulaşamayacakları ve bu tutumun pratikte bir etki yaratıp yaratamayacağı.

Tepkilerin arkasındaki siyasi hesaplar

Zirveye yönelik itirazların sayısı az değil. Ancak daha yakından bakıldığında, eleştirilerin çoğunun toplantının uluslararası topluma fayda sağlayıp sağlayamayacağından ziyade, eleştiriyi yöneltenlerin siyasi tutumları ve çıkarlarıyla ilgili olduğu görülüyor.

ABD’de Demokrat Parti’ye yakın bazı medya kuruluşlarının tek bir temel amacı varmış gibi görünüyor: Trump’ı eleştirmek. Trump ne yaparsa yapsın, attığı adımlar siyasi gösteriş, Putin’e verilmiş diplomatik bir taviz ya da Amerika’nın geleneksel müttefiklerine ihanet olarak sunulabiliyor.

Kendilerini dünya vatandaşı olarak tanımlayan bazı neoliberallere göre ise dünyanın geleceğinin kabul edilebilir tek bir biçimi var: Kendi ideallerine uygun olan biçim. Bu kişiler, ülkelerin gerçek çıkar çatışmaları içinde nasıl ortak zemin bulabilecekleriyle gerçekten ilgilenmiyor. Uluslararası düzenin kendi tasavvur ettiklerinden farklı bir yönde gelişebileceğini kabul etmeye ise daha da az istekliler.

Avrupa’nın tepkisi ise büyük ölçüde Ukrayna’nın geleceğine ilişkin kaygılarından ve Putin’in uluslararası diplomasinin merkezine geri dönmesini görmek istememesinden kaynaklanıyor.

Ancak burada bakış açısının temelden tersine çevrilmesi gerekiyor. Rusya, üyeleri Ukrayna’ya ekonomik destek, silah ve teknolojik yardım sağlamayı sürdüren NATO blokunun tamamıyla karşı karşıya. Bu dış desteğin büyüklüğüne rağmen Rusya, savaş alanında üstünlüğü ele geçirmeyi başardı. Bu durum tek başına bile Rusya’nın gücü ve uluslararası sistemdeki konumu hakkında çok şey söylüyor.

Rusya artık Sovyetler Birliği değil, kuşkusuz. Ancak Rusya’nın gücü hiçbir zaman yalnızca gayrisafi yurt içi hasılasıyla ölçülebilecek bir şey olmadı. Ekonomisi ABD ve Çin ekonomilerinden oldukça küçük olsa da savaş, Rus ekonomisinin dayanıklılığını ortaya koydu. Rusya ayrıca dünyanın en önemli askerî ve nükleer güçlerinden biri olmayı sürdürüyor. Hiçbir uluslararası güvenlik düzenlemesinin görmezden gelemeyeceği bir güç. ABD ve Avrupa’nın Rusya’yı yenilgiye uğratamamış olması da bunu zaten kanıtladı. Rusya’nın önemini göstermek için Putin’in kendisine özel bir diplomatik platform elde etmesine hiç gerek yok.

Ukrayna’nın geleceğine gelince, bu gelecek kaçınılmaz olarak hem Ukrayna’nın kendisinin hem de büyük güçlerin dahil olduğu bir eşgüdüm sürecinin ürünü olacak. Avrupa ülkeleri elbette Ukrayna’yı desteklemeyi sürdürebilir. Ancak yalnızca kesintisiz yardım sağlayarak savaşın sonucunu bütünüyle kendi istedikleri koşullarda belirleyebileceklerine inanıyorlarsa muhtemelen bir yanılsama içindeler. Ukrayna’nın egemenliğine ve güvenlik çıkarlarına saygı gösterilmesi gerekir. Fakat bu, Ukrayna’nın geleceğinin mevcut güç dengesi dikkate alınmadan tartışılabileceği anlamına gelmez.

Zirvenin bir temel gerçeği bir kez daha teyit etmiş olması özellikle önemli: Nükleer güçler arasında doğrudan askerî çatışma, bütün tarafların kaçınmaya kararlı olduğu bir durum. Nükleer caydırıcılık, yalnızca konvansiyonel askerî gücün büyütülmüş hâli değildir. Büyük güçler arasındaki çatışmaların risk yapısını kökten değiştirir. Bu da bütün tarafların rekabet sürerken kırmızı çizgilerini korumalarını ve görüş ayrılıklarına rağmen iletişim kanallarını açık tutmalarını gerektirir.

Tukidides Tuzağı teorisini benimseyenler, eski metinleri tarayıp sözde tarihsel örüntüler bulabilecek entelektüel kapasiteye sahip olabilirler. Ancak modern dünyada nükleer silahların gerçekte ne anlama geldiğini kavrayacak kadar güçlü bir sezgiden yoksunlar. Antik çağın şehir devletleri arasındaki güç değişimlerini mekanik biçimde günümüzün büyük güç rekabetine uyarlamak ya da yükselen bir güçle yerleşik bir gücün kaçınılmaz olarak savaşa gireceğini öngörmek, çağdaş uluslararası ilişkilerin kendine özgü koşullarını yeterince anlamadıklarını gösteriyor. Umarım bu zirve onları yeniden düşünmeye sevk eder: Gerçeklikten kopuk tarihsel benzetmelerin yarattığı gürültü azalsın, içinde yaşadığımız stratejik ortamın daha iyi anlaşılması öne çıksın.

Asya’da ise özellikle Japonya’nın tepkisi oldukça güçlü görünüyor.

Japonya dışarıda bırakılmaktan korkuyor. Ancak bu kaygının kaynağı kendi eylemlerinde yatıyor. Japonya, İkinci Dünya Savaşı’nın mağlup ülkelerinden biri. Savaş sonrası uluslararası konumu ve güvenlik düzenlemeleri, kendine özgü tarihsel koşullara dayanıyor. Bugün Japonya, güvenlik garantileri bakımından ABD’ye bağımlı kalmayı sürdürürken ABD öncülüğündeki düzen içinde daha fazla özerklik elde etmek istiyor. ABD-Çin rekabetinden yararlanmak istiyor ama aynı zamanda bölgesel güvenlik meselelerinde Çin ve Rusya’yı tekrar tekrar kışkırtıyor. Üstelik Japonya’da nükleer silah edinme olasılığını açıkça tartışan kişiler de var.

Hem bağımlı kalmak hem de bu bağımlılıktan kurtulmak istemek, büyük güçler arasındaki rekabetten faydalanmaya çalışırken bölgesel güvenlik ortamını yeniden şekillendirmeye yönelmek… Bu çelişki Japonya’yı giderek daha karmaşık bir konuma sürüklüyor.

Japonya, büyük güçler arasında oluşturulan yeni bir diyalog platformunun dışında bırakılmaktan endişe ediyorsa bunun açıklamasını öncelikle kendi politika tercihlerinde aramalı. Komşularıyla tekrar tekrar gerilim yaratma konusunda inisiyatifi ele alan bir ülkenin, diğer büyük güçlerden bölgesel güvenliği tartışırken kendi kaygılarına öncelik vermelerini beklemesi pek gerçekçi değil.

Dikkat çekmeye değer bir başka husus da üç ülkenin Orta Doğu’daki meselelere yaklaşım biçimi.

Orta Doğu bugün dünyanın en önemli jeopolitik gerilim merkezlerinden biri. Görüşmelere enerji meselelerinden başlama kararı ise özellikle isabetli bir hamle. Enerji, küresel ekonominin işleyişinin temelini oluşturuyor ve üç ülkenin de bu alanda doğrudan çıkarları bulunuyor. Enerji güvenliği, arz istikrarı ve bölgesel koşullar, müzakereler için ortak bir zemin sunarken bölgesel çatışmalar, deniz güvenliği ve uluslararası siyasi düzen gibi daha geniş meselelerin ele alınmasına da imkân tanıyor. Bu, üç ülkenin bölgeye ilişkin siyasi tutumlarının aynı olması gerektiği anlamına gelmiyor. Üç büyük gücün Orta Doğu’nun geleceğini kendi aralarında belirleme niyetinde oldukları anlamına da gelmiyor. Buradaki çıkış noktası, çıkarlarının kesiştiği ve ortak zemin bulunabilecek alanları tespit etmek.

Bu durum aynı zamanda üçlü zirvenin hiçbir şekilde dünyayı Yalta tarzı paylaşma girişimi olmadığını da gösteriyor.

Yalta Konferansı, askerî zafer ve işgalin yarattığı güç dengesi temelinde büyük güçlerin savaş sonrası dünyayı düzenlemesini temsil ediyordu. Bu zirve ise farklı bir şeyi temsil ediyor: Uluslararası alanda muazzam nüfuza sahip üç ülkenin, farklı çıkar ve tutumlarına rağmen birlikte hareket edebilecekleri alanları belirlemeye çalışmasını.

Bunlar, uluslararası ilişkilere ilişkin temelden farklı iki mantık.

Çin neden geleneksel büyük güçler gibi davranmıyor?

Çin dışında pek çok insan hâlâ şu soruyu anlamakta zorlanıyor gibi görünüyor: Çin artık büyük bir askerî ve ekonomik güç olduğuna göre neden geçmişin büyük güçleri gibi davranmıyor?

Çin neden nüfuz alanları oluşturmaya girişmekte acele etmiyor? Neden başka bölgeleri askerî varlığıyla kontrol altına almaya ya da kendi siyasi sistemini ve değerlerini başka ülkelere dayatmaya hevesli değil?

Bu soruların yanıtı, Çin’in kendi siyasi ve düşünsel geleneklerinde yatıyor.

Çin düşüncesindeki wangdao (ahlaki otoriteye dayalı yönetim) ve tianxia (gök kubbenin altındaki her şey) kavramları, komünist düşünceden kaynaklanan enternasyonalist ideallerle birlikte Çin’in uluslararası ilişkileri kavrayışının bir parçasını oluşturuyor. Çin, gücü kullanarak ülkeleri karşıt kamplara ayırmak yerine, görüş ayrılıklarının istişare yoluyla çözülmesine ve farklı tarafların çıkarlarının uzlaştırılmasına önem veriyor. Bu yaklaşımın izlerini Çin’in iç siyasi sisteminde bile görmek mümkün.

Örneğin Çin’in yasama sürecini ele alalım. Bu süreç, yalnızca oylama yapılıp basit çoğunlukla ya da üçte iki çoğunlukla bir yasanın kabul edilmesinden ibaret değil. Yasa tasarıları sunulmadan önce kapsamlı araştırmalar yapılıyor ve görüşler toplanıyor. Yasama sürecinde öneriler tekrar tekrar tartışılıyor ve değiştiriliyor. Resmî oylama öncesinde mümkün olan en geniş mutabakatın sağlanması için çaba gösteriliyor. Amaç yalnızca bir yasanın kabul edilmesi değil, nihai metnin Ulusal Halk Kongresi milletvekillerinin mümkün olduğunca büyük bir bölümünün onayını almasını sağlamak.

Bu, Çin’in yasama sisteminde görüş ayrılıklarının bulunmadığı ya da bütün yasaların oybirliğiyle kabul edildiği anlamına gelmiyor. Ancak çoğunluğu elde etmek için rekabete dayalı bir anlayıştan farklı bir siyasi yaklaşımı yansıtıyor. Burada amaç, oylamanın kendisini anlaşmazlıkları çözmenin tek yolu olarak görmek yerine, oylamadan önce görüş ayrılıklarını mümkün olduğunca gidermek.

Üçlü zirve de benzer bir düşünce biçimini yansıtıyor. Temel amaç, ülkelerden taraf seçmelerini istemek değil, ortak zemin aramak. Önce ülkeleri kamplara ayırıp ardından olası işbirliğini tartışmak yerine, ortak ilgi alanlarından yola çıkmak ve birlikte ilerleme kaydedilebilecek alanları belirlemek hedefleniyor.

Elbette Çin’in jeopolitik düşüncesi, son derece köklü bir tarihsel deneyim birikimine de dayanıyor.

Binlerce yıl boyunca Çin’in toprakları, etkili bir yönetimin nispeten mümkün olduğu coğrafi sınırlara ulaşıncaya kadar kademeli olarak genişledi. Bir bakıma Çin, kolaylıkla yönetebileceği alanın sınırlarına ulaştı. Geçmişteki Çin hanedanlarının daha fazla genişleme hırsı taşımadıkları ya da daha uzak bölgelere güçlerini yansıtmaya hiç girişmedikleri söylenemez. Ancak Çin’in tarihsel deneyimi, bir ülkenin gerçek yönetim kapasitesini ve lojistik destek imkânlarını aşan genişlemenin ağır bir yüke dönüşebileceğini defalarca gösterdi. Sınır bölgelerini yönetmek, uzak mesafelere askerî seferler düzenlemek ve yabancı topraklarda uzun süreli savaşlar yürütmek, muazzam ulusal kaynaklar tüketir. Bu maliyetler bir ülkenin taşıyabileceği düzeyi aştığında iç gerilimlerin birikmesini hızlandırabilir, hatta ülkeyi gerileme sürecine sokabilir.

Dünyayı paylaşmanın hayalini kurmak kolaydır. Ancak bu hayali gerçeğe dönüştürmek, söz konusu emellerle orantılı ölçekte güç yansıtabilme kapasitesi gerektirir. Üstelik güç yansıtma kapasitesi, genişlemeye yönelik yeni dürtüler de yaratabilir: Mevcut kontrolü sürdürmek daha fazla kaynak gerektirir; kazanılmış çıkarları korumak ek güvenlik yükümlülükleri doğurur; nüfuz kaybını önlemeye çalışmak ise müdahale alanının sürekli genişlemesine yol açabilir. Bu mantık kolaylıkla kontrolden çıkabilir ve genişleme hayalini, ülkenin kapasitesini aşan yüklerin yarattığı bir kâbusa dönüştürebilir.

Coğrafi Keşifler Çağı’ndan bu yana Avrupalı güçlerin yükseliş ve çöküşleri, bunun sayısız örneğini sunuyor. Çinliler de elbette bunlardan ders çıkardı.

Çin’in jeopolitik düşüncesinin bütünüyle realist hesaplarla açıklanabileceğine inanmıyorum. Yukarıda da belirttiğim gibi, bu düşüncenin çok daha derin tarihsel, siyasi ve entelektüel kökleri var. Ancak belki de mevcut aşamada, başkalarının Çin’in tutumunu anlaması için en yararlı bakış açısı realist yaklaşım.

Çin, uluslararası meselelere katılma kapasitesinden yoksun olmadığı gibi kendi çıkarlarını savunma kararlılığından da yoksun değil. Asıl mesele, Çin’in nüfuzunu genişletmenin mutlaka nüfuz alanları oluşturmayı gerektirdiğine ya da uluslararası sorunların yalnızca büyük güçler arasındaki güç rekabeti yoluyla çözülebileceğine inanmaması.

Üçlü mutabakattan bölgesel istişareye

Elbette büyük güçler arasında istişareyi vurgulamak, üç ülkenin dünyanın geri kalanı adına karar alabileceği anlamına gelmiyor.

Tam tersine, üç ülke belirli bölgesel meselelerde çabalarını eşgüdümlü hâle getirmeye çalıştığında, Çin’in ilgili ülkelerin de istişarelere dahil edilmesinde ısrar etmesi beklenebilir. Üç büyük güç, ortak ilgi alanlarına giren meselelerde genel ilkeler üzerinde mutabakata varabilir. Ancak yalnızca bu mutabakata dayanarak herhangi bir bölgesel düzenlemeyi dayatmamalılar. Bölge ülkelerinin egemenliklerine, çıkarlarına ve iradelerine saygı gösterilmeye devam edilmeli.

Çin, Orta Doğu’da hâlihazırda çeşitli diplomatik müzakere süreçlerine kolaylaştırıcılık yaptı. Bu girişimlerin sonuçları farklılık gösterse de bazı somut değişimler sağlandı. Çin’in arabuluculuğunda Suudi Arabistan ile İran arasındaki diplomatik ilişkilerin yeniden kurulması bunun dikkat çekici örneklerinden biri. Bu tür diplomatik çabaların önemi, Çin’in ilgili ülkeler adına bölgenin geleceğini belirlemesinde değil. Zaten Çin’in kalıcı barışı kesin olarak güvence altına alması da mümkün değil. Önemli olan, geçmişte birbirleriyle iletişim kurmakta zorlanan ülkelere yeniden müzakere masasına dönme fırsatı sunması.

Bu anlamda Çin’in teşvik etmeyi amaçladığı şey, üç büyük gücün dünyayı birlikte yönettiği bir kulüp değil. Büyük güçler arasında eşgüdüme dayanan, bölge ülkelerinin de sürece katıldığı ve istişare yoluyla mutabakatın kademeli olarak genişletildiği bir uluslararası ilişkiler modeli.

Son bir noktaya daha realist bir perspektiften değinmek istiyorum. Çin’de yaygın olarak kullanılan bir ifade, Çin, Rusya ve ABD’yi Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin beş daimi üyesi arasındaki “ilk üç” olarak tanımlıyor.

Bu elbette resmî bir diplomatik terim değil. Ancak dünyadaki mevcut güç dengesine ilişkin sezgisel bir kavrayışı yansıtıyor. İngiltere ve Fransa, BM Güvenlik Konseyindeki daimi üyeliklerini koruyor. Bununla birlikte, bu ülkelerin toplam ulusal güçleri ve uluslararası nüfuzları, sömürge imparatorlukları dönemindekine kıyasla önemli ölçüde değişti.

Bir bakıma İngiltere ve Fransa’nın uluslararası konumları, sömürgecilik döneminden kalan bir miras. ABD ve Rusya’nın geleneksel jeopolitik düşünceleri ise sömürgeci güçlerin izlediği küresel genişleme mantığı ile İkinci Dünya Savaşı sonrasında şekillenen süper güç rekabetinin bir birleşimi. Çin’in yükselişi, uluslararası ilişkiler sahnesine farklı türden bir pratiği dahil etti.

Çin, ABD’nin, Rusya’nın ve diğer ülkelerin uzun zamandır yerleşmiş düşünce biçimlerini bir gecede değiştiremez. Ancak belki de gelecekte uluslararası toplum, Çin’in istişareye dayalı yaklaşımına giderek alışacak ve bu yaklaşımın daha fazla uluslararası meselede rol oynadığını görecek.

Bazıları bu tür bir üçlü zirvenin yeniden düzenlenip düzenlenemeyeceğini sorguluyor. Bana kalırsa mesele o kadar karmaşık değil. Artık böyle bir platform ortaya çıktığına ve üç büyük güce doğrudan iletişim kurma ve ortak zemin arama fırsatı sunduğuna göre, gelecekte hangi ABD başkanı, hangi partiden olursa olsun, böyle bir toplantıya katılma fırsatını kolayca geri çevirebilir?

Çok Okunanlar

Mobil sürümden çık