El koy, sil, inkâr et: İsrail’in kendi kayıtlarıyla savaşı, Mavi Marmara’dan Gazze’ye – 2

Thomas Karat, davranış analisti

Mavi Marmara, Gazze’ye insani yardım ulaştırmak üzere 22 Mayıs 2010’da İstanbul Sarayburnu Limanı’ndan demir almıştı. 31 Mayıs’ta, İsrail komandolarının uluslararası sularda gemiyi ele geçirmesi ve güvertedeki dokuz kişinin hayatını kaybetmesinin ardından, Kürşat Bayhan adlı Türk gazeteci, fotoğraf makinesinin hafıza kartını dilinin altına saklayarak emeğini kurtarmaya çalıştı. Kart, yapılan tıbbi muayene sırasında fark edilerek elinden alındı. O hafta Aşdod Limanı’nda filodan indirilen yaklaşık altmış gazetecinin kaydettiği tüm görsel ve işitsel malzemeye, bir daha iade edilmemek üzere el kondu. Takip eden günlerde İsrail ordusu, kısmen el koyduğu bu materyallerden derlenen kısa ve kurgulanmış görüntüler servis etti; hayatta kalanların dış dünyayla irtibatı kesilmişken baskına dair resmi İsrail anlatısı haber bültenlerine tümüyle hakim oldu. Gemidekilerin tecrit altında tutulduğu yaklaşık kırk sekiz saat boyunca dünyanın görebildiği tek şey, büyük ölçüde geminin güvenlik kameralarından ve gazetecilerin elinden alınan teçhizattan montajlanarak İsrail tarafından dolaşıma sokulan görüntülerden ibaretti. Gazetecileri Koruma Komitesi 3 Haziran’da İsrail’i, gazetecilik materyallerine el koymak ve ardından bunları kendi çıkarları doğrultusunda manipüle etmekle suçladı. Birleşmiş Milletler araştırma heyeti daha sonra, Mavi Marmara’ya yapılan saldırının büyük bölümü dahil olmak üzere gemilerden çok sayıda video ve fotoğrafa İsrail makamlarınca el konulduğunu ve bunların geri verilmediğini kayda geçirdi. Gasp edilen materyaller, baskının üzerinden aylar geçtikten sonra bile bunları elinde tutanların işine yaramayı sürdürdü. Aylar sonra, İsrail Genelkurmay Başkanı operasyona dair ifade verirken ordu radyosu el konulan videolardan kısa bir kesit daha yayımladı; bu zamanlama, bir İsrail yayın organı tarafından iç politikaya dönük bir hamle olarak değerlendirildi. Gemide öldürülenler arasında Türk foto muhabiri Cevdet Kılıçlar da vardı. Kendi makinesinin hafıza kartını gizleyip daha sonra dışarı çıkarmayı başaran Kanadalı yardım görevlisi Kevin Neish ise resmi videoların dışarıda bıraktığı cenazelerin fotoğraflarını yayımladı. Gün yüzüne çıkabilenler, yapılan aramaları aşmayı başaran kişiler sayesinde kamuoyuna ulaştı; aralarında çalışmalarını Türkiye’ye kaçıran veya hasarlı kartlardan kurtaran Adem Özköse ve Şefik Dinç adlı iki Türk gazeteci de vardı.

Türkiye’deki okurlar bu yöntemi kendi tarihlerinden iyi bilir: Devlet kameralara el koyar, anlatı yerine oturana dek tanıkları tecrit eder ve ardından resmi tezi destekleyen seçkiyi kamuoyuna sunar. Bu yazı dizisinin ilk bölümünde anlatılan; Britanya’nın kendisini zor durumda bırakabilecek dosyaları yakıp denize döktüğü ve geri kalanını kilit altına aldığı sömürge ateşi taktiğinin denizdeki karşılığıdır bu. Her iki yöntem de tek bir şarta dayanır: Eldeki yegâne kopyaların devlette bulunması gerekir. Ekim 2023’ten bu yana Gazze’de işte bu şart çöktü; zira delillerin büyük bir kısmı bizzat İsrail askerleri tarafından kendi telefonlarıyla kaydedildi ve kamuoyunun neyi görmesine izin verileceğine yetkili merciler henüz karar veremeden, askerlerin kendi adlarıyla yayımlandı.

Bu kayıtlarda en sık rastlanan sahne yıkımlardır. İstihkâmcılar bütün bir caddedeki evleri patlayıcılarla donatır, geri sayım başlar ve bir dizi konut tek bir toz bulutuna dönüşerek yerle bir olur; bu sırada patlayıcıları yerleştirenler sevinç çığlıkları atar, telefonu tutan kişi ise kamerayı sarsmadan yıkıma odaklar. Birliklerin peş peşe kaydettiği binlerce videoda aynı görüntüler Gazze’nin dört bir yanında tekrarlanır; kimi patlamayı hayatını kaybeden bir silah arkadaşına, kimi de ülkesindeki bir bayrama ithaf eder. Bir asker, Refah’taki evlerin yerle bir edilişini “Gazze’de tadilat” notuyla paylaşmıştı. Dördüncü Cenevre Sözleşmesi, askeri harekâtın kesin olarak zorunlu kılmadığı hallerde işgalci gücün sivil mülkleri yok etmesini yasaklar; mülklerin hukuka aykırı, keyfi ve askeri gereklilik olmaksızın geniş çapta tahrip edilmesini ise savaş suçu sayılan ağır ihlaller arasında sıralar. Bir yerleşim bloğunun çöküşünü kutlayan askerlerin görüntüleri, böyle bir gerekliliğin varlığına zayıf bir delildir. Operasyonel bir zorunluluktan kaynaklanan yıkımlar zafer şarkılarına vesile olmaz; kayıttaki sesler, kararın hangi zihniyetle uygulandığını açıkça belgeler.

Sıkça tekrarlanan ikinci sahne ise alıkonulanları gösterir. Gazze Şeridi genelinde askerler, iç çamaşırlarına kadar soyup gözlerini bağladıktan sonra uzun sıralar halinde diz çöktürdükleri erkekleri ve onların tepesinde bekleyen kendilerini kayda aldı. Aralık 2023’te Yossi Gamzoo adlı bir asker, Gazze Koleji‘nde soyulmuş, bağlanmış ve kanlar içinde sorgulanan, ardından sokakta yalınayak yürütülen Filistinli bir adamın görüntülerini paylaştı; buna ek olarak Yermuk Stadyumu’ndan, birçoğu iç çamaşırlarıyla ve bir kısmı gözleri bağlı halde sıralar halinde diz çökmüş yüzlerce erkeğin ve bir kalenin arkasında diz çöktürülmüş üç kadının yer aldığı ikinci bir video yayımladı. Daha sonra kimliği Ilya Blank olarak belirlenen bir başka asker ise bir kamyonete tıkılmış gözleri bağlı tutukluların yanında sırıtan ve başparmağını kaldıran bir silah arkadaşının yer aldığı montajı bir İsrail rap parçası eşliğinde servis etti. Cenevre Sözleşmeleri, gözaltındaki kişilere insani muamele edilmesini; hakarete ve kamuoyunun meraklı bakışlarına karşı korunmalarını şart koşar. Bu görüntüleri BBC için inceleyen hukuk uzmanları, söz konusu koruma hükümlerinin çiğnendiği sonucuna vardı. Adı geçen iki asker; izleyicilerinden onay bekleyen kişilerce uluorta sergilenen ve yaygın biçimde uygulanan bir pratiğin yalnızca iki temsilcisidir.

Aynı uygulama işgal altındaki Batı Şeria’ya da uzandı. Aralık 2023’te, Cenin mülteci kampında üç gün süren bir askeri operasyon sırasında yedek askerler bir caminin içinde kendilerini kaydetti; askerlerden biri minberde dururken, normalde ezan okunan hoparlörden Şema Yisrael duasını okuyup Hanuka şarkıları söylediler. Binaya bırakılan grafitilerde, diğer ifadelerin yanı sıra, “Gazze çevresinden selamlar” yazıyordu. Ordu, bu tutumun kendi değerleriyle çeliştiğini belirterek askerleri operasyonel görevden aldı. Bu sırada İsrail Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben Gvir ise videoyu kendi Telegram kanalında paylaşarak kahraman askerlerin icra ettiği bir dua olarak sundu. Türkiye Dışişleri Bakanlığı olayı provokasyon olarak nitelendirip kınadı. Yaşananlar tüm meseleyi tek bir haftaya sığdırdı: Ordu, eylemi kaydeden askerleri cezalandırmak için harekete geçerken, bir kabine bakanı aynı görüntüleri övgüye değer bularak takipçilerine dağıtıyordu; devlet böylece tek bir kaydı aynı anda hem sahiplenip hem de reddetmiş oluyordu.

En ağır nitelikteki materyallerden bazıları ise böbürlenmeyle değil, sızıntı yoluyla gün yüzüne çıktı. 6 Ağustos 2024’te İsrail’in Kanal 12 televizyonu, güney İsrail’de Gazze’den getirilen Filistinlilerin tutulduğu Sde Teiman askeri gözaltı kampından güvenlik kamerası görüntüleri yayımladı. Görüntülerde, askerlerin bir tutukluyu kenara çekip etrafını kalkanlarla çevirdiği, böylece ona yapılanların kameranın görüş alanı dışında kaldığı görülüyordu. Askeri savcılığın iddianamesi daha sonra kalkanların neyi gizlediğini açıkladı: Askerler adama ağır şiddet uygulamış, rektumunun yakınına batırılan kesici bir cisimle rektum duvarını yırtmış, kaburgalarını kırmış ve akciğerini delmişti. Televizyon yayını saldırıyı tecavüz olarak nitelendirirken, hazırlanan iddianame nitelikli darpla sınırlı kaldı. Bundan sonra yaşananlar ise bu anlatının merkezinde yer alıyor: İsrail, videoyu sızdırdığı şüphesiyle kıdemli bir askeri hukukçuyu tutukladı; askeri başsavcılık ise daha sonra yedek askerler hakkındaki iddianameyi geri çekti. Yargı kıskacı, görüntülerdeki faillerden çıkıp kamuoyunun bunu görmesini sağladığı iddia edilen yetkiliye yöneldi.

Askerlerin paylaşımları alenileşince, başkaları bu kayıtları delile dönüştürmeye başladı. Filistinli gazeteci Younis Tirawi, askerlerin paylaşımlarından kimliklerini ve birliklerini tespit etmek için aylarca çalıştı; aralarında, mensuplarından birinin Gazze kentindeki operasyonları anlattığı ve silahsız insanların vurulduğunu gösteren videoyu yüklemesinin ardından izini sürdüğü bir keskin nişancı timi de vardı. Tirawi, askerlerin evlerini işgal ettikleri kadınların iç çamaşırları ve vitrin mankenleriyle poz verdiği paylaşımları teker teker topladı; Al Jazeera’nin araştırma birimi ise görevdeki askerlere ait iki bin beş yüzden fazla hesabı kapsayan bir veri tabanı oluşturdu. Belçika merkezli Hind Rajab Vakfı, askerleri kendi paylaşımlarından teşhis edip ziyaret ettikleri ülkelerde davalar açarak bu materyalleri suç duyurularına dönüştürmeye başladı. Bir yıl içinde yaklaşık elli şikayette bulundu ve bin askerin ismini, binlerce video ve paylaşımla destekleyerek Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne sundu. Brezilya’da bir yargıç bir asker hakkında tutuklama kararı çıkardı; asker ise Arjantin‘e geçerek yakalanmaktan kurtuldu. Portekiz’deki bir şikayet, bir keskin nişancının internette “ıskalamadan sıkılan dört kurşun”la övündüğü paylaşıma dayanıyordu. Belçika’da vakıf, aynı keskin nişancı timinden çifte vatandaşlığa sahip bir asker hakkında, Gazze’deki bir hastane kuşatmasına dayandırılan bir suç duyurusunda daha bulundu. İsrail ordusu buna karşılık personeline görevlerine dair ayrıntıları paylaşmayı bırakmaları yönünde uyarıda bulundu ve bazılarının gözaltına alınmadan önce ziyaret ettikleri ülkelerden ayrılmasını tavsiye etti.

Görüntüler devletlerin başvurabildiği en yüksek mahkemeye kadar ulaştı. Güney Afrika, Soykırım Sözleşmesi kapsamında Uluslararası Adalet Divanı’nda dava açtığında, avukatları duruşma salonunda askerlerin videolarını izletti ve soykırım kastının kanıtı olarak askerlerin kameraya söyledikleri sözleri okudu. Mahkeme, Filistinlilerin soykırımdan korunma hakkı talebini makul buldu ve bağlayıcı ihtiyati tedbir kararları aldı; bunlar arasında İsrail’in iddialarla ilgili delillerin yok edilmesini engellemesi ve korunmasını sağlaması yönündeki emir de vardı. Daha sonraki bir kararda İsrail’in Birleşmiş Milletler müfettişlerini Gazze’ye sokması zorunlu kılındı. Soykırım Sözleşmesi’ne taraf olan Türkiye, Divan Statüsü’nün 63. maddesi uyarınca 7 Ağustos 2024’te davaya müdahillik bildiriminde bulundu; Divan, Ankara’nın savaş nedeniyle İsrail’le ticareti durdurmasından aylar sonra Güney Afrika ve İsrail’i bu talep üzerine yazılı mülahazalarını sunmaya davet etti. Kasım 2025’te İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı; aralarında başbakan, savunma bakanı ve genelkurmay başkanının da bulunduğu 37 İsrailli yetkili hakkında soykırım ve insanlığa karşı suçlar isnadıyla yakalama kararı çıkarıldığını duyurdu. İsrail Dışişleri Bakanı kararları küçümseyerek reddetti, bunları bir “halkla ilişkiler gösterisi” olarak nitelendirdi; Türk yargısının siyasi bir araca dönüştüğünü savundu ve o yılın başlarında İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı’nın tutuklanmasını örnek gösterdi. Yakalama kararlarının Türkiye dışında bir yaptırım gücü olmasa da taşıdığı asıl ağırlık, bir araya getirilmesine katkı sunduğu kayıtlarda yatıyor. Uluslararası Ceza Mahkemesi zaten bir yıl önce başbakan ve eski savunma bakanı hakkında tutuklama kararı çıkarmıştı. Tüm bu yargı süreçlerinde askerlerin bizzat kaydettiği görüntüler delil tabanının bir parçasını teşkil ediyor; bu da İsrail devletinin Lahey’deki mahkemelerin ve yurt dışındaki savcıların karşısına, kendi personelinin üretip yayımladığı malzemelerle çıktığı anlamına geliyor.

O noktadan sonra silme faaliyeti tersine işlemeye başladı. 2010 yılında kameraları elinde tutan hükümet, artık başkalarının cihazlarına çoktan kopyalanmış malzemelerin peşine düşmek zorundaydı. Şubat 2024’te Genelkurmay Başkanı Herzi Halevi, komutanlara yazdığı yazıda askerlere yağma yapmamaları ve intikam videoları çekmemeleri talimatını verdi; yıkım görüntüleri paylaşan askerlerden bunları silmeleri istendi. Bizzat ordunun kendi mensuplarınca ifade edilen endişe, bu kesitlerin Uluslararası Ceza Mahkemesi ve Uluslararası Adalet Divanı’nda biriken dava dosyalarını besleyebileceği yönündeydi. 2025 ortalarına gelindiğinde baş askeri sansür memuru, saldırılara dair paylaşım yapılmasını tümüyle kısıtlayan bir emir yayımladı; Haaretz bu emri hukuken geçersiz olarak niteledi. 2026’ya gelindiğinde ise Genelkurmay Başkanı, askerlerin Gazze’de sivillerin kasten öldürülüşünü anlattığı ödüllü bir belgeselin yapımcılarına karşı yasal işlem yapılıp yapılamayacağının incelenmesini askeri hukukçulardan istedi. Zorunlu askerlik yapan bir erin paylaşımını sildirmekle başlayan çaba, iki yıl içinde bu tür malzemeleri derleyip kamuoyuna mal edenlerin peşine düşmeye kadar vardı.

Delillerin ortadan kaldırılması platformlar üzerinden de yürütüldü ve bu süreçte taraflar arasında belirgin bir eşitsizlik yaşandı. Ekim ve Kasım 2023’te İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch), Instagram ve Facebook’ta Filistin yanlısı içeriklerin bin defadan fazla yayından kaldırıldığını ve sansürlendiğini belgeledi. İncelediği 1050 vakanın 1049’u Filistinlileri destekleyen barışçıl içerikleri kapsarken, yalnızca tek bir vaka İsrail’i destekleyen bir içeriğe aitti. Örgüt; içerik silme ve hesap askıya almadan “gölge engelleme”ye (shadow-banning) ve canlı yayın kısıtlamalarına kadar uzanan, aralarında ölen Filistinlilerin görüntülerinin de bulunduğu açıkça haber değeri taşıyan paylaşımları hedef alan altı mükerrer sansür örüntüsü tespit etti. Bu durumu otomatik içerik denetimine ve İsrail devlet siber biriminin bildirimleri de dahil olmak üzere şirketin neleri kaldıracağına yönelik hükümet baskısına bağladı. Kullanıcılar filtrelere takılmamak için “Gazze” kelimesini bilerek yanlış yazarak ya da Filistin bayrağı yerine karpuz emojisi koyarak karşılık verdi. Bizzat Meta’nın savaştan önce yaptırdığı bir insan hakları incelemesi dahi, şirketin içerik denetim politikalarının Filistinlilerin haklarını zedelediğini ortaya koymuştu. Bu iki içerik kümesi mahiyetleri itibarıyla farklıdır: Askerlerin videoları iddia edilen suçları belgelerken, sansürlenen Filistin içeriklerinin çoğu sivillere reva görülen muameleyi kayda geçiriyordu. Her iki durumda da güçlü olan tarafa en çok zarar veren kayıtların görünür kalması en zoru oldu.

Eski hafıza silme biçimleri de yenileriyle eşzamanlı olarak sürdü. Savaşın erken safhalarında düzenlenen bir hava saldırısı, bölgenin yaklaşık 150 yıllık tarihini barındıran 110 bin civarında belge ve fotoğrafın yer aldığı Gazze Kenti Merkez Arşivi’ni yok etti. Çatışmaların ikinci haftasında Gazze İslam Üniversitesi’nin kütüphanesi yerle bir edilmiş, ardından onu yaklaşık on bin ciltlik Gazze Kenti Halk Kütüphanesi izlemişti. Birleşmiş Milletler uzmanları, bölgedeki eğitim sisteminin sistematik biçimde imha edilmesini “eğitimkırım” (scholasticide) terimiyle tanımlayarak Gazze’deki okulların yüzde sekseninden fazlasının hasar gördüğünü veya yıkıldığını bildirdi. Bir tespite göre can kayıpları 5 bin 479 öğrenci, 261 öğretmen ve 95 üniversite profesörüne ulaştı. Faaliyette kalan son üniversite ise ordunun yetmiş gün boyunca üs ve gözaltı merkezi olarak kullanmasının ardından Ocak 2024’te yıkıldı. Gazetecileri Koruma Komitesi, dünya çapında 124 gazetecinin öldürüldüğü ve bu bilançonun yaklaşık yüzde altmışının İsrail’e atfedildiği 2024 yılını, kayıt tutmaya başladığı 1992’den bu yana basın mensupları için en ölümcül yıl olarak kaydetti. Öldürülenler arasında, aracına düzenlenen saldırıda hayatını kaybeden Al Jazeera muhabiri Vail ed-Dahduh‘un oğlu gazeteci Hamza ed-Dahduh ile üzerlerinde basın yeleği bulunurken “basın” ibareli araçlarında katledilen İsmail el-Gul ve kameramanı Rami er-Rifi de vardı. Hayatını kaybedenlerin birçoğu, haber merkezleri yıkıldıktan sonra da çalışan serbest gazetecilerdi; İsrail’in yabancı muhabirleri yalnızca askeri refakat eşliğindeki ziyaretler dışında içeri almayı reddetmesiyle oluşan boşluğu dolduruyorlardı ki elliyi aşkın yabancı muhabir bu kısıtlamayı açık bir mektupla protesto etmişti.

Bu uygulamanın en eski katmanı, devletin kuruluşuna kadar uzanır. İsrail Savunma Bakanlığı bünyesinde İbranice kısaltması Malmab olarak bilinen güvenlik birimi, yirmi yıldır İsrail arşivlerinden belgeleri -çoğunlukla yasal bir yetkisi olmaksızın- ayıklıyor; hatta kimi durumlarda, askeri sansürün daha önce onay verdiği, tarihçilerin yayımlayıp kaynak gösterdiği 1948 tehcirine ilişkin materyalleri dahi yeniden mühürleyerek erişime kapatıyor. Ülkedeki en büyük arşiv olan ordunun kendi arşivi ise neredeyse tamamen kilitli tutuluyor. Bir tarihçi, on beş yıl önce alıntıladığı dosyalara artık erişemediğini fark etti. Geri çekilen belgeler arasında, 1948 savaşının ilk aylarında Filistin köylerinin nasıl boşaltıldığına dair bir iç rapor da yer alıyordu; bu kayıt, halkın kendi rızasıyla ayrıldığı yönündeki resmi tezi zora sokan bir belgeydi. İşte bu, bir zamanlar açık olan delillerin sessizce geri çekilmesi şeklinde tezahür eden, Britanya yönteminin İsrail uyarlamasıdır.

Bu yazı dizisinin her iki bölümünde de saik aynıdır: Savaşlarını hukuka uygun yürüttüğünü iddia eden bir devlet, hem kendi kamuoyunda hem de destek aradığı uluslararası platformlarda itibarını bu iddiadan alır. Kendi kontrolünde olmayan mahkemelerce incelenen belgelenmiş ihlaller ise bu iddiayı sarsar ve suçu isim isim bireylere bağlar. Britanya bu itibarını ateşle, imha ve gizleme emirleriyle ve kapalı kapılar ardındaki mahkemelerle korudu; delillerin tek kopyası devletin elinde olduğu için bu çaba yarım yüzyıl boyunca işe yaradı. İsrail de 2010’da Mavi Marmara kayıtlarını aynı yolla, kameralara el koyarak denetim altına almıştı. Gazze’de ise ne kameraları ne de kopyaları elinde tutabildi. Belirleyici deliller bizzat kendi askerlerince üretildi, herhangi bir sansür mekanizması devreye giremeden yayıldı, saatler içinde araştırmacılar tarafından arşivlendi ve silme emirleri yürürlüğe girmeden önce Lahey’deki yargılama süreçlerine dahil edildi. Bu dizinin ilk bölümü, Britanya’nın Gazze’ye ilişkin gözetleme kayıtlarını ulusal güvenlik gerekçesiyle hâlâ sakladığı Ağrotur’da sona ermişti. İsrail askerlerinin bizzat yayımlamayı seçtiği görüntülerle arasındaki bu tezat, içinde bulunduğumuz ânı tanımlıyor. Bir devlet yalnızca münhasıran elinde tuttuğu şeyi mühürleyebilir. Kendi personelinin dünyaya çoktan yaptığı bir itirafı geri çağırmak içinse elinde çok daha az araç vardır; bunu geri almak için harcadığı çabanın büyüklüğü de o itirafın ne içerdiğinin en somut göstergesi olmaya devam ediyor.