Almanya notları: Lux in Tenebris

Birinci sahne: Berlin’in kibar semtlerinden birinde, kira sözleşmesi iptal edilen Rus Evi’nin önünde üç-dört Ukrayna bayraklı kişi var. Benzer tipleri demir parmaklıklarla korunan Rusya Büyükelçiliği’nin önündeki yolda da görmek mümkün. Ciddiye alınır bir kalabalık değil, ama Alman siyasetine etkisi hayli ciddiye alınmalı. Havada bulut görseniz de görmeseniz de gökyüzünün rengi bulanık ve ibre soğuğa dönüyor. Küçük Ukrayna bayraklı grubu kimse önemsemiyor; Alman hükümeti ise umursanmamayı savaşa verilmiş yeşil ışık sanıyor.

İkinci sahne: Kozmopolit ve karmakarışık Berlin’den küçük ama net Magdeburg’a bakınca işler değişiyor. Benzetmenin ötesinde, karşımızda gerçek bir sahne var: Orada AfD’lilerle BSW’liler birbirlerine gülücük saçıyorlar. Kentin başkenti olduğu eyaletteki seçim sonuçları “birlik” dayatıyor. Savaşa karşı umudun adresi burasıymış gibi – ama her savaşın değil: İsrailli bir şirketin eyalette silah fabrikası kurması, AfD’lilerde karın ağrısı yaratsa da pek oralı değiller. Sayısı pek değişmeyen birkaç on kişi, bol bol alkışlamayı ihmal etmiyorlar. Alman ana akım medyası da ilgili; AfD’liler “frikik” vermemeye özen gösteriyorlar.

Üçüncü sahne: Yine Berlin’deyiz. İlk taksi şoförü, genelde denk geldiğimiz gibi, Türk. “Elif’e” oy verdiğini söylüyor. Başarısız olacağına dair çok laf mı var? Desteğini çekeceğini söylüyor. Sihirli kelime “entegrasyon”; ama Almanlara öfkeli, ezilmişlik devam ediyor. Şoför değişiyor ama tema aynı kalıyor: Yemenli göçmen, kırık Almancası ve İngilizcesiyle, “Husiler”i duyunca birden itiraz ederek sıralamaya başlıyor: Ömer bin Hattab, Ebubekir… Kurcalanan bölgesel gerilimler, göçmenlerin kendi kişisel arka planları Almanya’nın içinde yeniden üretiliyor. Bu havuz, Alman devleti için yalnızca tehlike değil, fırsatlar da barındırıyor. Dileyen, “yeni Suriye”ye, dileyen, iç istihbaratın başına getirilen Türk’e bakabilir.

AfD’nin suçu ne?

Berlin’de ve Magdeburg’da gördüklerimizi ve duyduklarımızı düşününce, insan AfD’nin “bir, iki ufak şey” dışında neden “müesses nizam” ile kavgalı olduğunu bir durup düşünmek zorunda kalıyor.

Tabii az buz değil: Ukrayna krizi ve genel bir Avrupa savaşı ihtimali Almanya’yı diken üstünde tutuyor. Göç meselesi eski aciliyetini yitirse de AfD’lilerin tüm konuşmalarında önemli bir yer kaplıyor. Bu iki kritik başlıkta, AfD kısmen kara koyun olmaya devam ediyor.

Kısmen diyorum, çünkü bariz yumuşama emareleri var. AfD’li kimse sorsanız, neredeyse hepsi birden fazla AfD olduğu konusunda hemfikir: NATO, silahlanma ve savaş yanlısı tutum alan bir “Batı Almanya” AfD’si de var; BSW ile ortak barış önergesi veren bir Doğu Alman AfD’si de. Hatta kimilerine göre, bir de Björn Höcke’nin etno-milliyetçi (völkisch) AfD’si var. “Tersine göç” konusu bile, Alman büyük sermayesi ile en azından rezonans tutturmak isteyen parti için “nüanslı” hale gelmiş: Artık yeni göç yok, ama eski göçmenlere sınır nereden çekilecek? 2015 krizinden sonra gelenleri “yasadışı” sayan pek çok; fakat bazı yerel AfD’li siyasetçiler, örneğin Türklerin oylarını almak için faaliyet yürütüyor: Türklerin de tıpkı kendileri gibi sosyal açıdan muhafazakâr olduğunu düşünüyorlar. Birisi “Şeriatçılarla işimiz olmaz ama domuz eti yiyen Türk bile var!” diyerek hevesini belli ediyor. Başka biri ise, göçmenler gidince bulaşıkları kimin yıkayacağı sorusunun odadaki fil olduğunu kabul ediyor.

Nereden bakılırsa bakılsın, en azından Batıdaki partinin CDU 2.0 (liberal, piyasa odaklı, muhfazakâr); doğudaki partinin daha “sosyal” olduğu anlaşılıyor. Rusya ile barış konusunda, örneğin Saksonya-Anhalt şubesi kesin konuşuyor gibi görünüyor. Bezner bir tutum, Berlin’deki ve daha genel olarak Brandenburg eyaletindeki Rusça (da) konuşan Rus-Alman cemiyeti için de geçerli. Ekim Devrimi’nden sonra Almanya’ya kaçan Ruslardan tutun da Kızıl Ordu ile birlikte gelenleri, Sovyet vatandaşı olup Doğu Berlin’e yerleşenleri, karşıdevrimden sonra SSCB’den gelen etnik Almanları da toplarsak 35 bine yakın bir nüfus elde ediyoruz. AfD’li yerel politikacılar, bu cemiyete de kem gözle bakar gibi görünmüyor.

Zaten AfD’nin faşist olmadığının kanıtı olarak Rusya’ya ve Ruslara düşmanlık beslememesi gösteriliyor. Öyle ya, 20. yüzyılda Alman emperyalizminin ve onun en kötü özelliklerini tevarüs eden Nazizmin nemesisi Rusya idi. Nazilerin SSCB’ye saldırısının nedenlerinden biri Bolşevizme karşı kutsal savaş iken, bir diğer nedeni de kendi doğusunun, “yaşam alanının” aşağı Slavlardan arındırılmasıydı.

Peki, güzel, ama bugün Alman emperyalizmi gözünü yeniden doğuya dikmişken, sehpanın ayaklarından biri Rusya düşmanlığı ise, diğerleri de Almanya’nın yeniden silahlanması, NATO ve ABD ile ilişkiler.

AfD’lilerin Almanya’nın yeniden silahlanmasına dair tutumu en hafif tabirle “top çevirmek” olarak nitelendirilebilir. Örneğin Magdeburg’daki AfD’liler, “yeniden silahlanma için 800 milyar avro çok fazla” (mesela ne kadar fazla değil?) dedikten sonra, bu konuda parti içinde görüş birliği olmadığını alenen kabul etmek zorunda kalıyorlar. Berlin’deki bir yerel siyasetçi ise “20 tane nükleer bombamız olsun da ordumuz olmasın” fantezisini dile getiriyor ama ekliyor: “Ben partide azınlığım!” Zaten Saksonya-Anhalt’teki baş aday Siegmund Ulrich, yeniden silahlanma ile birlikte orduyu göçmenleri kovalamak için kullanabileceklerini de söyleyivermişti.

Zorunlu askerlik ve Bundeswehr’in iç lojistiğinin ve altyapısının iyileştirilmesi de AfD’nin savunduğu politikalar arasında. Zaten silahlanma, kültürün askerileştirilmesi, ordunun güçlendirilmesi söz konusu olduğunda, AfD’liler “biz sağ bir partiyiz” diyerek kervana katılıyorlar. Aynı yumuşama eğilimi, ABD ve NATO konusunda da gözlemleniyor. BSW’li Sevim Dağdelen’in yakın zamanda yazdığı bir makalede yaygınlaştırdığı “transatlantik sağ” terimi, bazı AfD’lilerce bile benimsenmiş görünüyor. Beatrix von Storch gibi üst düzey AfD’lilerin Washington’un gediklisi haline gelmesi, Elon Musk’un AfD kongrelerine katılması, JD Vance ve hamisi Peter Thiel’in Almanya-Avusturya siyasetindeki gölgesi meseleyi daha da karmaşıklaştırıyor. Trump yönetiminin Avrupa’daki NATO yükümlülüklerini azaltırken Almanya’yı öne doğru ittirmesi, AfD’lilerde ufak çaplı bir heyecan yaratmışa benziyor. AB ve NATO’ya bakış, bu yeni duruma uyarlanarak, rekalibre ediliyor.

Buna bir de “müesses nizam”ın dokunulmazı İsrail’i ekleyin. En “ileri” AfD’li için “Yahudiler” ile “Müslümanlar” eşit derecede suçlu. Ama daha acayibi, hemen Saksonya-Anhalt seçimlerinden sonra, yine Ulrich’in işaret fişeğini ateşlemesiyle pişen Elbit Systems fabrikasına ilişkin tartışmada söylenenler: AfD’li baş aday, “mühimmat üretimi” için kurulan fabrikalara karşı çıkmayacaklarını söylemiş ve artık bilinen “tersine göç” meselesini de bu İsrailli silah şirketi etrafındaki tartışmaya bağlamıştı. Magdeburg’daki AfD’liler, Elbit Systems fabrikası hakkında şüphe bildirseler de akıllara durgunluk veren bir yan yol bulmuşlar: (İsrailli) Silah fabrikası kurup kurmamayı referanduma götürüp halka soralım! Halk evet derse, silah fabrikasının kurulmasına itiraz etmeyeceklermiş. Elbit’in fabrika kurmasına “kişisel olarak karşı” olan AfD’li, parti içinde bu konuda yine birlik olmadığını kabul ediyor. Belli ki, özellikle Doğu Almanya’da popüler olmayan bir konudan sıyrılmanın yolu, yerel bir AfD’li siyasetçi için “partide o konuda birlik bulunmayışı” ama “kendisinin kişisel olarak karşı oluşu” argümanlarından geçiyor.

İsrail etkisi, bir zamanlar partinin en önemli yüzlerinden Maximilian Krah’ta cisimleşiyor: Federal Meclis’te yanında çalışan bir kişinin “Çin casusu” olmakla suçlanması ve “SS üniforması giyen herkes otomatik olarak suçlu değil” demesi nedeniyle geri plana çekilen bu AfD’li, her nasılsa birden İsrail sevdalısı oldu ve soluğu Tel Aviv’de aldı. Almanya’nın Holokost’taki sorumluluğunu taşımaya devam edecekleri garantisini verdi, Avrupa’daki Yahudi düşmanlığının günümüzde sağdan değil soldan geldiğine İsraillileri ikna etmeye çalıştı ve AfD ile İsrail arasındaki buzların eriyeceğine emin olduğunu sözlerine ekledi.

İsrail demişken… AfD’nin kardeş parti olarak gördüğü ve hükümetteki deneyimlerinden yararlanmak için Saksonya-Anhalt ekibinin ziyarettiği Avusturya Özgürlük Partisi (FPÖ) ve lideri Herbert Kickl de İsrail güneşi ile yakın zamanda gözleri kamaşanlardan. Avrupa sağının Likudizasyonu Konstanz Gölü’nde suya gömülmüyor, yoluna devam ediyor.¹

Zaten bu “satın alınabilirlik” meselesi, her iki anlamda da AfD’nin ayarlarının bozulmasına neden oluyor. Berlin’deki konut sorunu hakkındaki görüşlerini açıklayan bir AfD’li siyasetçi, Sol Parti’nin kamulaştırma önerisine CDU’vari bir şiddetle karşı çıkarken, çözüm önerisi olarak Ukraynalı sığınmacıların geri gönderilmesini ve yine de yeni konutların yapılmasını sıralıyor. Peki yeni konutu kim yapacak? Berlin şehri borçlu ve AfD yeni borçlara karşı; özel yatırımcıların yapmasına da karşı. Peki ne olacak? Berlin’de mahallelerde CDU ile yapılan işbirliği, burada meyvesini daha fazla piyasa ve deregülasyonla verecek herhalde.

BSW: Bitti, bitti, bitmedi

Aynı ne yapacağını bilememe hali BSW’de de var. Elbette BSW’nin durumu AfD ile kıyaslanamaz bile: Saksonya-Anhalt’te zar zor parlamentoya kapağı atan parti, Berlin ve Mecklenburg-Batı Pomeranya’da baraj altı kalan, Brandenburg ve Thüringen’da ihtiyar/eski partilerle hükümet ettiği için eleştirilen ve kendi içerisinde de çatırdarken varlık yokluk savaşı veriyor.

Tam da bu nedenle Saksonya-Anhalt’te AfD ile flörtü bir tür manivela olarak görüyorlar. En azından eyalet şubesi ve bazı aracı isimler bunu zorluyor. Ukrayna meselesindeki benzer tutumları ortak bir önerge ile somutlaşırken, eyaletteki işbirliği kimileri için federal düzeyde de bir model haline gelebilir. BSW Saksonya-Anhalt’in baş adayı Claudia Wittig, sürekli gülümseyen ve AfD’lilere kafa sallayan haliyle buna oynuyor. Amerikan karşıtlığı ve Alman kültürüne, Alman olana vurgu da öyle.

Ama hangi Alman? Magdeburg’daki etkinlikte sola yakın olduğu anlaşılan bir sanatçı Brecht’ten alıntılar yapıyor. Bir başka ünlü kişi, Alman olan Hegel’den, Türkçeye içererek aşmak, içeriğini hem koruyup hem yadsıyarak yükseltmek olarak çevirebileceğimiz Aufheben’den, yurtseverlik ile enternasyonalizmin kopmaz bağlarından bahsediyor. Almanca konuşan, vergisini Almanya’da ödeyen, Alman yasalarına uyan göçmenler için AfD’ye aracılık ediyor, tersine göç diyerek onları ürkütmemelerini rica ediyor. AfD’li ise sağ-sol ayrımının bir anlam ifade etmediğini söylüyor; bir başkası Almanya’yı “Kuzey Kore’ye” benzetiyor. Her ne hikmetse solcular sola vurgu yapmayı gereksiz görürken, sağcılar bir tür sağ enternasyonale göz kırpıyorlar.

BSW’de herkes herkesle kavgalı, kimse kimseyi sevmiyor. Eşbaşkanlar Amira Mohamed Ali veya Fabio De Masi hakkında BSW’ye yakın insanlardan bile olumlu bir şey duymak mümkün değil. Kimisi Sahra Wagnknecht’e kızgın, kimisi Wittig’in yetersiz olduğunu düşünüyor.

Zaten Saksonya-Anhalt’teki deneme, cin olmadan adam çarpmak ile fantezi arasında bir skalada salınıyor. Nitekim parti liderliği, AfD tarafından siyasi (hatta belki örgütsel) olarak yutulma ihtimaline karşı geç kalınmış salvolar başlattı. Başta Sevim Dağdelen olmak üzere yöneticiler, AfD’nin etno-milliyetçi ve transatlantik sağ bağlantıları ile refah devletine karşı pozisyonuna dikkat çekerek pozisyonlarını netleştirmeye çalışıyorlar.

Ama yeterli mi? AfD’yi basitçe bir “siyasi rakip” olarak görmek, bu partinin özel tarihsel rolünü anlamayı sağlar mı? Üstelik AfD’yi “müesses nizam”a çeken bağlantı, yani İsrail, BSW’ye de sessiz ve derinden el atıyor olabilir mi? BSW hakkında hayli bilgi sahibi bir gazeteci, partinin yanında yöresinde yer alan bazı tekinsiz tiplerin, Sevim Dağdelen gibi sarsılmaz İsrail karşıtı figürleri “Hamas’çı” yaftasıyla örgütten uzaklaştırmak için hamleler yaptığını aktarıyor örneğin. Partiyi bitik ilan eden de var, battığı gibi çıkmasını bileceğini düşünen de, hatta Sol Parti’nin “sol”uyla BSW’nin “sol”unun partilerinden ayrılıp yeni bir oluşuma gidebileceğini düşünen de…

Berlin üzerindeki (kasvetli) gökyüzü

Vakit öldürmek için bir kitapçıya giriyorum. Yine zaman geçsin diye, dikkati çeken bir kitabı satın alıyor ve okumaya başlıyorum. Adı Beyond the Wall [Duvarın Ötesi], yazarı Katja Hoyer. Alman Demokratik Cumhuriyeti tarihini bu denli canlı biçimde anlatan bir İngilizce kitap yazılmamış şimdiye kadar, ilk sayfadaki övgü satırlarında öyle diyor birisi.

Renk paleti şöyle: Stalin’in hapishanelerinde ve Gulaglarda çürüyen inanmış Alman komünistler; işgal ettikleri Prusya topraklarında, günlük votka istihkakları ile coşarak toplu tecavüz seansları düzenleyen sarhoş Kızıl Ordu askerleri; Stalin’in ve Doğu Almanya’daki işgal otoritesi Kızıl Ordu karargâhının hık deyicileri olan Ulbricht grubu… ve böyle devam ediyor. 1945 ile 1952 yılları arasında Alman heyeti ile 11 kez kişisel olarak görüşen Stalin’in, bu görüşmeleri Almanya’nın siyasi geleceğine ilişkin gerçek bir ilgi ile yapmış olması mümkün değil yazara göre, bu yalnızca onun Alman yoldaşlarına olan güvensizliğinin göstergesi!

Tamamen zaman kaybı. Ama Alman aydınına ve siyasetçi esnafına ilişkin bir şeyler söylüyor. Renkli tarih, aslında kasvetli ve kokuşmuş bir karamsarlık anlatısı. Savaşın yıkımını geride bırakıp yeni bir ülke kurmak için kolları sıvamış insanlar yok bu tarihte. “Auferstanden aus Ruinen” (Yıkıntılardan Doğmuş) diye başlayan Alman Demokratik Cumhuriyeti’nin milli marşının bugün Doğu Almanya’daki eyaletlerde hâlâ neden özlemle, hatta AfD’liler tarafından bile söylendiğini anlayamayacak türde bir nihilizm bu. Bir AfD’li danışman, Alice Weidel’in bugün bir şey, haftaya ise 180 derece ters bambaşka bir şey söyleyebileceğini kabul ediyor. Alman geleceğine ilişkin kayıtsızlık, her yanı, hatta bu bağlamda AfD’lileri bile sarmış durumda.

Öte yandan aydın takımının nihilizmi, AfD’nin pompaladığı umudun karşısında kaybetmeye mukadder görünüyor. Almanlar Irrlicht diyor; bataklıklarda beliren sahte ışığa halk masallarında doğaüstü, hatta şeytani bir özellik atfediliyor. Almanya’nın gömüldüğü siyasi nihilizm, Doğu Almanya nostaljisinden de beslenen AfD’yi yükseltiyor.

AfD’nin yaydığı sahte ışığa bakınca, insanın aklına bir kez daha Brecht geliyor. Erken dönem oyunlarından birinde, burjuva ahlakının eleştirisini İncil’deki “Karanlıktaki Işık” (Lux in Tenebris) metaforuyla birleştiren Brecht, kahramanı bağnaz Paul’ü fırtınadan korunmak için mahallesinde “umumhane”nin önünde bırakıyordu. Ömrünü çürüme ve karanlıkla mücadeleye adayan bu kibar beyefendi, sağlam sandığı kendi dünyasının hemen yanı başındaki genelevin neon ışıkları ile aydınlanıveriyordu. Bir de Üç Kuruşluk Opera’dan ilhamla, gerçeği görmek için aydınlıkta olanlara değil, karanlıkta olanlara bakmak gerektiğini de düşünmek mümkün. Alman göğünde bir kez daha kara bulutlar toplanırken, iyimserliğin gözlerimizin karanlığa alışması ile bağlantılı olabileceğini düşünmek zihinlerimizi özgürleştirebilir.

¹ Gölün beri tarafında, gazeteci Hüseyin Doğru, Filistin direnişine destek verdiği gerekçesiyle AB’nin yaptırımına uğruyor. Yaptırım deyip geçmeyin: Doğru, kredi kartı bile kullanamıyor, banka hesapları kapatılıyor, faturalarını ödeyemiyor, ülkeden çıksa geri dönüp dönemeyeceği bile belirsiz. AB mevzuatı, yaptırım altındaki insanları neredeyse yaşarken mezara gömüyor.