Brezilya’dan yabancı ortaklarına “nadir toprak elementlerini burada işleyin” şartı

Brezilya, rezervlerine erişim için yabancı ortaklardan nadir toprak elementlerini ülke içinde işlemeyi şart koşacak.

South China Morning Post’ta (SCMP) yer alan habere göre bu şartlar, Çinli ve Batılı firmaların ülkenin uzun süredir ham haliyle ihraç ettiği kaynaklar için rekabet etme şeklini yeniden şekillendirebilir.

Brezilya Sanayi Bakanlığının üst düzey yetkililerinden Leonardo Durans, pazartesi günü uluslararası basınla düzenlediği basın toplantısında şunları söyledi:

“Brezilya’nın yabancı yatırımlara kapıları açık, fakat tutumumuz olgunlaştı. Herkesten talep edeceğimiz taahhüt, yurt içinde teknolojik gelişme ve istihdam yaratılması.”

Bu politikanın Brezilya’yı kritik mineraller konusunda ABD-Çin rekabetinde taraf seçmeye zorlayıp zorlamayacağı sorulduğunda, Durans bu iddiayı reddetti.

Yetkili, “ABD, Avrupa Birliği ve Çin’e açığız. Herkesle konuşacağız,” dedi.

Brezilya, küresel kritik mineral rezervlerinin yaklaşık yüzde 10’una sahip; nadir toprak elementleri ve grafit rezervlerinde dünyada ikinci, nikel rezervlerinde ise üçüncü sırada yer alıyor.

Fakat yurt içinde işleme konusunda gösterilen ısrar, Çin’in on yıllardır kontrolü altında tuttuğu tedarik zinciriyle çelişiyor.

Uluslararası Enerji Ajansına göre, Çin küresel nadir toprak elementleri ayırma ve arıtma faaliyetlerinin yaklaşık yüzde 91’ini kontrol etmektedir ve kalıcı mıknatıs üretimindeki payı, yirmi yıl önceki yaklaşık yüzde 50’den bugün yüzde 94’e yükseldi.

Pekin, ekim ayında nadir toprak elementleri, işleme ekipmanları ve teknolojilerini kapsayan ihracat kontrolleriyle bu kontrolünü daha da sıkılaştırdı.

Bu kurallar, sınır ötesi yargı yetkisini öne sürerek yeni bir çığır açmış ve Çin menşeli nadir toprak elementlerini yüzde 0,1 değer eşiğinin üzerinde içeren veya Çin’in teknik bilgisi kullanılarak üretilen ürünler için Çin dışında üretilmiş olsalar bile ihracat lisansı zorunluluğu getirmişti.

Bu kontroller, daha geniş kapsamlı bir ABD-Çin ticaret anlaşması kapsamında kasım ayına kadar askıya alınmıştı ama Pekin yeni bir düzenleme hazırlamadan bunları yeniden yürürlüğe koyabilir.

Bununla birlikte, geçen yıl nisan ayında yedi nadir toprak elementi için getirilen ayrı bir lisans rejimi hâlâ yürürlüktedir.

Bu önlemler, Çin ekipmanı veya teknik bilgisiyle inşa edilen herhangi bir işleme tesisinin, üretimini ihraç etmek için Pekin’in onayına ihtiyaç duyabileceği anlamına geliyor.

Brezilya, ülkenin ilk yerli kalıcı mıknatıs tedarik zincirini kurmayı amaçlayan, hükümet destekli araştırma ağı SENAI tarafından yönetilen MagBras programı ile bu boşluğu kendi başına kapatmaya çalıştı.

Program, madencilik devi Vale ve Hollanda merkezli otomobil üreticisi Stellantis dahil olmak üzere özel sektörle ortaklık kurdu.

Girişim, pilot ölçekte mıknatıslar üretti, fakat endüstriyel üretime geçilmesi için hâlâ yıllar var ve 73 milyon real (12,6 milyon dolar) tutarındaki bütçesi, Çin’in işleme alanındaki hakimiyetini kurmak için harcadığı miktarın sadece bir kısmını oluşturuyor.

Brezilya Madencilik Enstitüsünün madencilik işleri direktörü Julio Nery, nadir toprak elementlerinin işlenmesi için gerekli ekipmanın “çoğunlukla tek bir ülke tarafından” üretildiğini belirterek bu çıkmazı kabul etti ve teslimat sürelerinin uzun olduğunu ekledi.

Brezilya Ulusal Madencilik Ajansı genel müdürü Mauro Sousa ise daha açık sözlüydü: “Çin’in kısa sürede kaydettiği 10, 15, 30 yıllık sıçramayı biz tekrarlayamayız.”

Yerli işleme kapasitesi olmadan, hammaddenin kendisi bir ganimet haline geliyor ve Brezilya’da faaliyet gösteren tek nadir toprak madeni olan Serra Verde’de, bu rekabet son aylarda Washington’un lehine dönmüş durumda.

Şirket, aralık ayında Çinli alıcılarla olan uzun vadeli tedarik sözleşmelerini sonlandırdı ve başlangıçta yaklaşık on yıl sürmesi beklenen anlaşmalardan çekildi.

İki ay içinde, Washington’un yurtdışı yatırım kolu DFC ile 565 milyon dolarlık bir finansman paketi imzaladı; bu pakete, ABD hükümetinin azınlık hisse satın alma opsiyonu da dahildi.

Bu yön değişikliği, Çin sermayesinin sektöre daha geniş çapta akışını durdurmadı, fakat yatırımın niteliği değişti.

Brezilya-Çin İş Konseyine göre, 2024 yılında madencilik, Brezilya’daki Çin yatırımlarının yüzde 13’ünü oluşturdu ve toplam 556 milyon dolar tutarında oldu. 

Fakat o yıl yapılan her anlaşma, yeni bir proje değil, mevcut bir işletmenin satın alınmasıydı.

Sousa, lisanslama sürecinin kendisinin sadece Çinli değil, tüm yabancı yatırımlar için bir engel olmaya devam ettiğini söyledi.

Nadir toprak element yataklarının araştırılmasına yönelik 3.500’den fazla başvurunun beklemede olduğunu belirten Sousa, çevre koruma, yerli halkın arazi hakları ve kültürel miras alanlarından sorumlu federal kurumlar arasında dağınık bir sistemden bahsetti ve yatırımcılar için tek bir başvuru noktası bulunmadığını belirtti:

“Ülkemizde yargı yoluyla itirazların çok yaygın olduğu bir kültür var. Bu durum, yatırım yapmak isteyen herkes için risk algısını artırıyor. Daha öngörülebilir bir ortam sunabilmemiz için bu sorunu çözmemiz gerekiyor.”