Nobel Ekonomi Ödülü ‘yaratıcı yıkım’ teorisine verildi

2025 Nobel Ekonomi Ödülü, Joel Mokyr, Philippe Aghion ve Peter Howitt arasında paylaştırıldı. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, üç ekonomistin yeniliğe dayalı büyüme ve ‘yaratıcı yıkım’ sürecini açıklayan çalışmalarını ödüle layık gördüğünü açıkladı.

2025 Nobel Ekonomi Ödülü, ekonomik büyümenin temeline yeniliği yerleştiren araştırmalarıyla tanınan üç ekonomist arasında paylaştırıldı.

Ödülün yarısı, Şikago yakınlarındaki Evanston’da görev yapan Joel Mokyr’e verilirken, diğer yarısı Paris’teki Collège de France ve INSEAD ile Londra Ekonomi ve Siyaset Bilimi Okulundan Philippe Aghion ve ABD’nin Rhode Island eyaletindeki Brown Üniversitesinden Peter Howitt arasında paylaştırıldı.

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, ödülün “yeniliklere dayalı ekonomik büyümenin açıklanmasına” yapılan katkılar nedeniyle verildiğini duyurdu.

Nobel Komitesinin internet sitesinde yer alan açıklamaya göre Joel Mokyr, sürdürülebilir büyümenin doğasını tarihsel kaynaklarla ortaya koydu.

Mokyr, çalışmalarında yeniliklerin birbirini takip edebilmesi için “bir şeyin işe yaradığını bilmenin ötesinde, neden işe yaradığını bilimsel olarak anlamanın” şart olduğunu gösterdi.

Komite açıklamasında, “Sanayi devrimine kadar bu tür bilimsel açıklamaların çoğu eksikti, bu da yeni buluşların ve icatların önünü tıkıyordu. Mokyr ayrıca toplumların yeni fikirlere açık olmasının ve değişime hazır bulunmasının önemini vurguladı” ifadeleri kullanıldı.

Philippe Aghion ve Peter Howitt, 1992 yılında yayımladıkları çalışmada “yaratıcı yıkım” olarak adlandırılan süreci açıklayan matematiksel bir model geliştirdi.

Bu modele göre, “piyasaya daha gelişmiş bir ürün girdiğinde eski ürünleri satan şirketler zarar ediyor”.

Akademinin değerlendirmesinde, “Yenilik doğası gereği yaratıcıdır, ancak aynı zamanda yıkıcıdır; çünkü teknolojisi eskiyen şirketler piyasadan çekilmek zorunda kalır” denildi.

Bu “yaratıcı yıkım” sürecinin çatışmaları da beraberinde getirdiği belirtildi. Akademi, bu yılki ödül sahiplerinin çalışmalarının, “yerleşik şirketlerin” rekabet avantajını kaybetmemek için yenilikleri engelleme riskine işaret ettiğini kaydetti.

Nobel Ekonomi Ödülü Komitesi Başkanı John Hassler, “Laureatların çalışmaları, ekonomik büyümenin kendiliğinden sürdürülemeyeceğini gösteriyor. Durgunluğa sürüklenmemek için yaratıcı yıkımın temelindeki mekanizmaları desteklememiz gerekiyor” diye konuştu.

2024 yılında Nobel Ekonomi Ödülü, ülkeler arasındaki refah farklarını inceleyen ABD’li akademisyenler Daron Acemoğlu, Simon Johnson ve James Robinson arasında paylaşılmıştı.

2023’te ise ödül, kadın ve erkekler arasındaki ücret farklarını inceleyen Harvard Üniversitesi profesörü Claudia Goldin’e verilmişti.

Nobel Ekonomi Ödülü hakkında bilinmesi gerekenler

Resmî adı “Alfred Nobel Anısına İsveç Merkez Bankası İktisadi Bilimler Ödülü” olan ödül, Alfred Nobel’in vasiyetinde yer almıyor.

Ödül, 1968’de İsveç Merkez Bankasının 300. kuruluş yılı vesilesiyle ihdas edildi. Ödülü kazananları İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi belirliyor.

Ödül miktarı diğer Nobel dallarıyla aynı seviyede olup, 2025 yılı kazananlarına 11 milyon İsveç kronu verilecek.

1969–2024 yılları arasında 56 kez verilen ödülü toplam 96 kişi kazandı. Bu kişilerden 26’sı ödülü tek başına alırken, ödül 20 kez iki, 10 kez ise üç bilim insanı arasında paylaştırıldı.

Bu dalda ödül alan en yaşlı isim 2007’de 90 yaşındayken Leonid Hurwicz olurken, en genç isim 2019’da 46 yaşındayken Esther Duflo oldu.

Duflo, Elinor Ostrom (2009) ve Claudia Goldin (2023) ile birlikte bu ödülü kazanan üç kadından biri. Sovyetler Birliği’nden bu ödülü kazanan tek isim ise 1975’te Leonid Kantoroviç olmuştu.