Norveç varlık fonu bazı İsrail şirketlerindeki yatırımlarından çıktı

Norveç’in 1,9 trilyon dolarlık varlık fonu, Gazze’deki savaşla bağlantılı yatırımları nedeniyle kamuoyunda yükselen tepkiler üzerine 11 İsrail şirketindeki hisselerini sattı ve İsrail’deki “dış yöneticilerle” tüm sözleşmelerini feshetti.

Resmi adı Norges Bank Investment Management (NBIM) olan fonun üzerindeki baskı, Filistin topraklarındaki işgale ilişkin iç endişeleri yansıtarak son aylarda arttı. NBIM tarafından yapılan açıklamaya göre, fon bu yılın haziran sonu itibarıyla yaklaşık 61 İsrail şirketinde hisseye sahipti.

NBIM CEO’su Nicolai Tangen, Gazze’de yaşananları “ciddi bir insani kriz” olarak nitelendirerek, “Bu önlemleri çok özel bir çatışma ortamında alıyoruz,” dedi.

Bu karar, NBIM’in İsrail’deki varlıklarının maliye bakanlığı tarafından incelenmesinin ardından alındı.

Fon, büyük ölçüde bir endeks takipçisi olmakla birlikte, aktif yönetim için de bir miktar alan bırakıyor. NBIM, İsrail’deki tüm aktif yönetim faaliyetlerini sonlandıracağını açıkladı.

Fonun ülkedeki toplam varlıkları, fonun %0,1’ini veya elden çıkarma öncesinde yaklaşık 2 milyar doları temsil ediyor.

Endeksin bir parçası olmayan 11 şirketteki tüm hisselerini zaten satmış durumda. Fon ayrıca, endeksdeki İsrail şirketlerinin hepsine değil ama “bazılarına” yatırım yapmaya devam edeceğini açıkladı.

Dünya hisse senetlerinin yaklaşık %1,5’ine sahip olan NBIM, Bloomberg’e göre uzun süredir “apolitik” kalmaya çalışıyor, fakat görev tanımı, kara mayınlarından iklim değişikliğine kadar çeşitli konularda kamuoyunun genel görüşlerini yansıtan parlamentonun belirlediği kılavuz ilkeleri içeriyor.

NBIM, portföyü sürekli olarak değerlendiren ve hariç tutulması veya gözlem altına alınması gereken şirketleri öneren bağımsız bir etik konseyinden danışmanlık alıyor.

Yine de NBIM’in dünyanın en büyük varlık fonu olması, politikacıların ve aktivistlerin dikkatini çekiyor. 2022’de fon, Ukrayna savaşına yanıt olarak Rusya’daki varlıklarını dondurma ve satma kararı aldı. Aynı yılın ilerleyen aylarında, hükümet tarafından atanan bir panel, fonun giderek daha zorlu ahlaki ikilemlerle karşı karşıya kalabileceği uyarısında bulunmuştu.

Yakın zamanda yapılan bir ankette, katılımcıların %78’i NBIM’in insan haklarına saygı göstermeyen şirketleri portföyünden çıkarmayı istediğini belirtti.

Fon, daha önce Batı Şeria’daki faaliyetleri nedeniyle 11 şirketi portföyünden çıkarmıştı.

Norveç, geçen yıl mayıs ayında Filistin devletini tanımış ve İsrail’e Gazze’ye daha fazla insani yardım ulaştırması için defalarca çağrıda bulunmuştu.

Maliye Bakanı Jens Stoltenberg, Aftenposten gazetesinde fonun sahip olduğu şirketlerden biri olan Bet Shemesh Engines’in Gazze’ye saldırıda kullanılan savaş uçaklarına hizmet verdiğinin ortaya çıkmasının ardından geçen hafta tüm İsrail yatırımlarının gözden geçirilmesini emretmişti.

NBIM’in internet sitesine göre, fon 2023 yılında Bet Shemesh Engines’in %1,3 hissesini satın almış ve geçen yıl bu oranı %2,1’e çıkarmıştı.

Stoltenberg pazartesi günü Oslo’da gazetecilere verdiği demeçte, “Belirleyici faktör, bunların İsrail’e ait olup olmadığı değil. Belirleyici faktör, bunların uluslararası hukukun ihlaline katkıda bulunup bulunmadığı,” dedi.

Fonun İsrail’deki hisseleriyle ilgili tartışma, gelecek ay yapılacak parlamento seçimleri öncesinde kamuoyu yoklamalarında önde giden iktidardaki İşçi Partisi için hassas bir dönemde ortaya çıktı.

İşçi Partisi, İsrail’i uluslararası hukuku ihlal ettiği gerekçesiyle eleştiriyor. Küçük muhalefet partilerinden Yeşil Parti, fonun CEO’su Tangen’in istifasını isterken, Sosyalist Sol ise hükümetin yatırımlar hakkında ne bildiğinin incelenmesini talep ediyor.

Norveç Ekonomi Okulu ve Pennsylvania Üniversitesindeki Wharton School’da öğretim görevlisi Karin Thorburn, “Seçimlere yaklaşıyoruz, bu yüzden çeşitli partiler bunu kendi çıkarları için kullanıyor ve kendilerini tanımlamak için kullanıyor,” dedi.

Öte yandan Thorburn, yine de, petrol fonunun siyasi bir araca dönüşmesini kimse istemediğini, çünkü bunun “tehlikeli bir yol” olduğunu savundu.