Görüş
Çin, Rusya, Amerikan hegemonyasına ‘itaatsizler’ cephesi

ABD öncülüğünde Batı bloku, Sino-Sovyet macerasından hareketle Çin’in Rusya’yı terk etmesi beklentisinde. Rusya’ya karşı vekalet savaşı sürerken, Çin’e karşı görünüm ‘şizofrenik’. Peki Çin-Rusya denklemi nasıl anlaşılmalı?
ABD’nin uluslararası ilişkiler sistemini ‘süper güç’ sıfatıyla, işgaller, savaşlar ve ‘renkli darbelerle’ salladığı 30 yıllık hegemonyasında sıkıntılı bir görünüm hakim. Ukrayna çatışması, Washington’ın Avrupa üzerinde tahkimatını sağladı, ancak ‘itaatsizler cephesi’ görünür hale geldi. Bu bağlamda en kritik konulardan birisi alternatif üretme potansiyeli ile Rusya Federasyonu ile Çin Halk Cumhuriyeti arasındaki ilişkiler.
Esasen ABD’nin; bizzat ihlalcisi olduğu ‘BM temelli uluslararası hukuka’ çoğu kez referanstan kaçınarak ve bunun yerine ‘kurallara dayalı’ diyerek sunduğu hegemonyasına karşı aleni bir başkaldırıya tanıklık ettiğimiz söylenebilir. Rusya’nın, BM Güvenlik Konseyi (BMGK) onaylı Minsk anlaşmasını taammüden öldürmüş ABD yönetiminin, Ukrayna’yı kullanarak başlattığı saldırıya verdiği askeri yanıt, bir dönüm noktası. Yeni binyılda, sonuçları bakımından 11 Eylül 2001 veya 2008 mali krizinden çok daha önemli. 2022, bu bakımdan belki Sovyetler Birliği ve reel sosyalizmin Batı kapitalizmi karşısında dağılması ve Batı’nın Soğuk Savaş’taki zaferinin miladı olan 1991 ile kıyaslanabilir.
Rusya’nın 2021 Aralık ayında ABD ve NATO’ya güvenlik mimarisiyle ilgili sunduğu iki teklifin reddedilmesinin ardından 24 Şubat 2022’de başlattığı özel askeri operasyonun, neredeyse birinci yılı doluyor. Ve siyasi, ekonomik ve askeri cephede meydan okuma eşliğinde herkesin aklında 1960’lardaki Sino-Sovyet macerasının tekrarının yaşanıp yaşanmayacağı sorusu var.
‘BÜYÜK GÜÇ REKABETİ, RUSYA’YI TERK ETME BEKLENTİSİ’
Batı siyaseti ve kamuoyu 2022’yi Çin’in Rusya’yı ‘terk etmesi’ beklentisiyle geçirdi. Söylemler bağlamlardan koparılarak sunuldu, Rusya ve Çin’in 2000’lerin başlarında çözdükleri sınır sorunları bile ‘ayrılık malzemesi’ olarak gündeme taşındı.
Bu süre zarfında Biden yönetimi Çin liderliğinden Moskova’ya sırtını dönmesi taleplerini, ‘ağır bedelleri olur’ temalı tehditler eşliğinde canlı tuttu. İronik elbette. Zira ABD’de Cumhuriyetçi Trump yönetiminin Çin’e açtığı ekonomik savaşı devralan Biden yönetimi, 2020 Ocak başından itibaren ‘büyük güç rekabeti’ stratejisine yöneldi. Biden, ekonomik cepheyi Çin’i gelişmiş yarı iletkenlerden men etme hamlesiyle genişletti, ‘Tek Çin’ politikasını sulandırmaya soyunurken, Rusya ve Çin’e atfettiği ‘otoriterlik’ iddiaları üzerinden ‘insan hakları ile demokrasi’ temalı ideolojik mücadeleyi ihmal etmedi.
Batılı siyasi ve akademik çevrelerde genellikle ‘kaçınılması’ bakımından tekrarlanan ‘aynı anda iki büyük güç ile -Rusya ve Çin- kapışmamak’ şiarı, ya hükmen geçerliliğini yitirmiş veya bıçak sırtı görünümde. 2022’de Ukrayna’yı Rusya’ya karşı savaş makinasının vekalet sahası olarak kullanan Biden yönetimi, Çin liderliğini Tayvan üzerinden yokladı. Eski Temsilciler Meclisi Başkanı Nancy Pelosi’nin ağustos ayında Tayvan adasına ‘korsan’ inişi asabiyet katsayısını yükseltti. Öyle ki, 14 Kasım’da Endonezya’daki G-20 zirvesi sırasında ABD Başkanı Joe Biden ile Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in Bali buluşmasının iki ülke arasındaki gerilimi görüntüde bile yumuşatabildiği söylenemez.
ŞİZOFRENİK GÖRÜNÜM
ABD öncülüğünde Avrupa’ya da sirayet eden Batı’nın Çin ile ilişkilerindeki ikilik muazzam ironi barındırıyor. Bir tarafta NATO parantezine alınan Çin ile askeri rekabet var. Diğer tarafta Çin ile ekonomik ilişkilerin gerekliliği bir kıvranışa dönüşüyor. Avrupa elitlerinde ‘Rusya’nın ardından Çin’e bağımlılıktan kurtulma’ söylemleri yankılanıyor. Kollektif Batı’da ‘Rusya’nın işini bitirdikten sonra Çin…’ denklemleri kurgulanıyor. Tüm bunlar Çin liderliğinden Rusya’nın terk edilmesi talepleri eşliğinde yürüyor. Deyim yerindeyse ‘şizofrenik’ bir görünüşle karşı karşıyayız.
Financial Times gazetesinin geçen haftaki başlıklarından birisi ‘Çin, Batı ile ilişkilerini yenileyecek ve Rusya’dan uzaklaşacak’ oldu. Financial Times, Xi liderliğinde Çin’in Kovid-19’dan çıkışta planının ‘ekonomisini reset ederek dostları geri kazanmak’ olacağı kehanetinde bulundu. Bu kehanette ‘Rusya’nın Ukrayna’da savaşı kaybedeceği’ iddiası rol oynuyor. Bu iddia gerçekleşmezse Batı blokundaki olası çözülmenin boyutlarını henüz tam olarak hesaplayan yok. Fakat Çin’in, Batı’nın Rusya’ya askeri, ekonomik, ideolojik/kültürel planda saldırgan tavrını görmezden gelmesi beklentisindeki naiflik şaşırtıcı.
Çin’e yönelik Batı beklentileri ancak Pekin’in eylem ve söylemlerini görmezden gelmekle mümkün. 2022’nin çalkantılı uluslararası ikliminde Xi Jinping’in görev süresini uzatacak şekilde 20. Kongresi’ni tamamlayan Çin ile Rusya’nın ilişkilerini en hafif anlamda ‘istikrarlı bir gelişim’ üzerinden anlamak mümkün. Şöyle bir göz atmak yardımcı olabilir.
‘RUSYA-ÇİN İLİŞKİLERİNDE 2022’NİN AÇILIŞI VE KAPANIŞI’
Rusya-Çin liderliği temasları 2022’ye pandemiden çıkışta Pekin’deki 24. Kış Olimpiyat Oyunları’nın açılış töreni ile başladı. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Pekin’de Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’e konuk oldu. İki lider 4 Şubat’ta ‘iki devlet arasında dostluğun sınırı yoktur’ vurgusuyla ortak bildiri yayınlandı. Bildiri, ABD’nin Asya-Pasifik Stratejisi, AUKUS paktı ve Ukrayna ile ilgili tutumun eleştirisi üzerinde yükseldi.
Bildiride Çin, Rusya’nın Ukrayna çatışması öncesi ABD ve NATO’ya sunduğu güvenlik garantileri inisiyatifine destek verdi. ‘BM’nin uluslararası ilişkilerde merkezi rolü oynadığı, çok kutupluluğu teşvik eden, uluslararası ilişkileri demokratikleştirecek adil bir dünya’ vurgusu öne çıktı. İkili stratejik işbirliğinin güçlendirilmesinin üçüncü ülkeleri hedef almadığı tekrarlanırken, ‘NATO’nun genişlemesi ve diğer ülkelerin egemenliği, güvenliği ve çıkarları hilafına adımlardan, renkli darbe ve iç işlerine karışma girişimlerinden kaçınılması’ çağrısı yapıldı.
Ekonomik ve ticari anlamda karşılıklı ulusal para birimleri kullanımının yaygınlaştırılması kararı ile iki ülkenin enerji şirketlerinin (Gazprom ile CNPC) arasında doğalgaz ve petrol anlaşmaları somut sonuçlar oldu.
Xi ile Putin’in ikinci yüzyüze görüşmesi, Batı’nın mart sonunda Kiev’in İstanbul’da yazılı olarak sunduğu tavizlerini geri çektirmesinin ardından Ukrayna çatışmasının hızlandığı bir ortamda Eylül 2022’de Semerkant’taki Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) zirvesinde gerçekleşti. Çin, Rusya’nın askeri harekatı başladığında ‘tarafsız’ bir pozisyon alırken, BM Güvenlik Konseyi’nde Moskova’yı kınamaya katılmaktan kaçınmıştı. Çin Dışişleri’nin metinlerinde Ukrayna krizinin tarihsel bağlamı (Kiev’de ABD destekli 2014 darbesi ve tetiklenen iç savaş) eksik edilmemişti. Dolayısıyla Semerkant’ta Putin, Xi’ye ‘Ukrayna konusundaki dengeli pozisyonundan’ ötürü teşekkür etti. Rusya lideri, ABD’nin ağustos ayında Pelosi üzerinden gerçekleştirdiği Tayvan provokasyonunu kınadı. Batı medyası ‘Xi’nin Putin’e eleştirisi’ okumasıyla bağlamsız cümleleri cımbızlayadursun, Çin lideri ‘eski dostum’ diye hitap ettiği Rusya liderine ‘Rusya ile birlikte çalışarak kaos içindeki dünyaya istikrar ve pozitif enerji katmak için büyük güç olma sorumluluğu ile lider rol oynama’ arzularını beyan etti.
Çin lideri 21 Aralık’ta Pekin’e sürpriz bir ziyarette bulunarak Putin’in mesajını ileten Rusya Güvenlik Konseyi Başkan Yardımcısı Dimitri Medvedev’i bizzat kabul etti.
Çin ve Rusya liderleri 2022 yılını 30 Aralık’ta artık ‘gelenekselleşen’ video görüşmesiyle kapattılar. Burada Putin’in vurguları, Batı’nın şantajlarına rağmen Rusya ve Çin arasında karşılıklı ticarette ulaşılan rekor büyüme oranları, işbirliğinin tüm alanlara yayılması, askeri ve askeri-teknik işbirliğinin gelişmesi üzerine oldu.
Putin, “Moskova ve Pekin’in uluslararası arenadaki koordinasyonu, uluslararası hukuka dayalı adil bir dünya düzeninin kurulmasına hizmet etmektedir” derken, ‘iki ülkenin küresel jeopolitik manzaranın devam eden dönüşümünün nedenleri, seyri ve mantığı konusunda aynı görüşleri paylaştıklarının’ altını çizdi. Batı’dan gelen benzeri görülmemiş baskı ve provokasyonlar karşısında ilkeli duruşlarını, gerçek anlamda demokratik bir dünya düzenini ve ülkelerin kendi kaderlerini özgürce belirleme hakkını savunan herkesi de savunduklarını’ belirtti.
Xi’nin saptaması ‘dünyanın artık başka bir tarihi yol ayrımına geldiği’ oldu. Çin lideri önlerinde bulunan iki yolu tarif etti: ‘Ya Soğuk Savaş zihniyetine dönmek, bölünmeyi ve düşmanlığı kışkırtmak ve bloklar arasında çatışmayı körüklemek yahut da eşitliği, karşılıklı saygıyı ve kazan-kazan işbirliğini teşvik ederek insanlığın ortak iyiliği doğrultusunda hareket etmek’. Xi, bu iki eğilim arasındaki çekişmenin ‘büyük ülkelerdeki devlet adamlarının aklını ve tüm insanlığın aklını sınadığının’ altını çizdi. ‘Çin’in hegemonya ve güç siyasetine karşı çıkan Rusya ve dünyadaki tüm ilerici güçlerle elele vermeye ve her türlü tek taraflılığı, korumacılığı ve zorbalığı kesinlikle reddetmeye ve uluslararası adaleti desteklemeye hazır olduğunu’ söyledi. Xi’nin önemli notu, ‘Rusya’nın Ukrayna çatışmasını diplomatik müzakereler yoluyla çözmeyi asla reddetmediği ve Çin’in bunu takdir ettiği’ idi.
‘RETORİKTEN ÖTESİ’
Batı medyasında bu vurgulara yer verilmemesi manidardır. Görmezden gelinemeyecek olan ise Çin’in ‘hizaya girmemiş’ olması. Ekonomik bakımdan Çin enerji alımlarını artırarak Rusya’nın Batı baskısından kurtulmasında etkili oldu. 2024’te 200 milyar dolarlık ikili ticaret hedefi konulmuş durumda.
Askeri anlamda iki ülke ortak tatbikatları sürdürdüler. 2022’de Rusya ve Çin’in donanma tatbikatları ve Pasifik bölgesinde ortak devriye uçuşları dikkat çekti. Rusya’nın T-95 Çin’in Xian H-6 stratejik bombardıman uçakları devriyenin ardından birbirlerinin topraklarına iniş yaptı.
Çin ile Rusya’nın son 20 yılda ‘buluşturan’ çerçeve ortada. İki ülke de NATO’nun Yugoslavya’da güç kullanımını, Irak işgalini ortaklaşa kınamıştı. ABD’nin 2015 tarihli çok taraflı İran nükleer anlaşmasından çekilmesi sonrası BM yaptırımlarını engellemişlerdi. Çin, Ukrayna’daki darbe ve iç savaşın başında Kırım’ın referandumla Rusya Federasyonu’na geri dönmesini geçersiz gören 2014 BMGK kararını olduğu gibi Rusya’nın 2022’de Ukrayna’ya müdahalesini de kınayan Batı ile ortak tutum almadı. Çin’in tekrarladığı vurgular, Ukrayna çatışmasının Sovyetlere dayanan tarihi ve siyasi bağlamını anladığına işaret ediyor.
Rusya Federasyonu ise 1995-1996 Tayvan Boğazı Krizi’nden beri Asya’daki gerilimden ABD’yi sorumlu tutuyor. ABD’nin Çin’de bölünme yaratma amaçlı Hong Kong, Tibet, Sincan politikalarına itiraz ediyor. Doğu ve Güney Çin denizlerine sokulma politikalarına karşı çıkıyor.
İki ülke 2022’de ŞİÖ ve BRICS çerçevelerini genişletme adımları attılar. Dünya Bankası ve Asya Kalkınma Bankası’na alternatif sunan, Asya Altyapı Yatırım Bankası’nın katılımcısı olan Rusya, Pekin’in Kuşak ve Yol Girişimi ile Avrasya Ekonomik İşbirliğini senkronize edecek zemine hazır görünüyor.
‘KAYA SAĞLAMLIĞINA KARŞILIK DİPLOMATİK AZAR’
ÇKP’nin 20’inci Kongresi’yle terfi eden Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, 2022’de Rusya ile ilişkileri tarif ederken, ‘temel çıkarların korunmasında birbirini sağlam biçimde desteklemek’ vurgusu eşliğinde ‘kaya gibi sağlam’ tanımını yaptı. Aynı Wang Yi’nin, ABD’nin Çin’le diplomatik üslubu bir türlü tutturamayan Dışişleri Bakanı Antony Blinken’i ‘azarlayıcı’ söylemleri ihmal edilebilecek gibi değil. Wang’ın Blinken’le telefon diplomasilerinin Çin okumalarından (readout) yansıyanlar, Amerikalı muhatabının Ukrayna konusundaki zorlayıcılığına yönelik ‘tek taraflı zorbalık’ eleştirileri içeriyor. Wang’ın Çin diplomasisinin bu şekilde yönlendirilemeyeceği uyarıları dikkat çekiyor.
Blinken’in şubat başında beklenen Pekin ziyaretinde bu kez bire bir muhatabı ABD büyükelçiliğinden Çin Dışişleri’nin başına getirilen Qin Gang olacak. Washington’ın 2021’le ‘Hint-Pasifik’e AUKUS’la paktlaşma stratejisine, 2022’de Tayvan provokasyonunun eklendiği, bölgede Japonya’yı giderek daha militarize ettiği bir ortamda, farklı sonuç beklemek doğrusu zor. Özellikle kısa süre önce ABD’yi ziyaret eden Japonya Başbakanı Fumio Kishida’nın Doğu Asya için ‘yeni Ukrayna’ benzetmelerini dilinden düşürmeyerek Batı’ya ‘Çin’e karşı birleşme’ çağrıları yapmasını, ABD ‘ayarından’ gayrı düşünmek pek mümkün değil. Biden’ın Kishida’yı ağırlarken, ‘Çin’in kurallara dayalı uluslararası düzenle tutarsız eylemlerinden’ yakınması Pekin açısından, Ukrayna üzerinden Rusya’ya açılan kuralsız çatışmanın coğrafi sınır tanımayacağının anlamlı bir ispatı.
Soğuk Savaş’ta Sino-Sovyet ilişkileri ideolojik ayrımların yarattığı kutuplaşmaya kurban gitmişti. Bugünün Rusya-Çin ilişkileri, Batı’nın yeni sömürgeciliğinin hegemonya yitimine karşı tırmandırdığı gerilimler altında biçimleniyor. Egemenliklere saygı temelinde çok taraflılığı temel alan kurumsal bir model sunma iddiasına dayanıyor. İkili ilişkilerde zorlu bir çekişme alanı, üretim ve teknolojide büyük bir rekabet görünmüyor. Rusya Federasyonu’nun Ukrayna çatışmasına Çin’e güvenerek girmediği aşikar. Çin’in ise NATO’nun Ukrayna üzerinden yürüttüğü vekalet savaşında Rusya’nın bileğini bükmesi halinde sıranın kendisine geleceğini görmemesi mümkün görünmüyor.
Görüş
APEC Zirvesi: Çin, Trump’la ilişkilerinde “duygusal değer” sanatını nasıl kullanıyor?

2026 yılında Shenzhen’de düzenlenen APEC Zirvesi, çağdaş diplomasi tarihinde sembolik ancak önemli bir sayfa açmaya aday: Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Dışişleri Bakanlığı tarafından “çığır açıcı öneme sahip” olarak nitelendirilen üçlü bir görüşme gerçekleştirecek. Böyle bir tanımlamanın abartılı olmadığını savunmak için gerekçeler var: Bu, aslında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi arasındaki en güçlü üç ülkenin devlet başkanlarının tarihte ilk kez üçlü bir görüşme gerçekleştirmesi olacak.
Bu üç ülke arasında dikkat çekici üç ikili ilişki dinamiği bulunuyor: Çin ve ABD, dünyanın açık ara en büyük iki ekonomik süper gücünü oluşturuyor; Rusya ve ABD, dünyanın açık ara en büyük iki nükleer askeri süper gücünü oluşturuyor; Çin ve Rusya ise birlikte, Batı öncülüğündeki mevcut neoliberal dünya düzenine meydan okuyan en güçlü aktörler konumunda. Dolayısıyla bu üç ülkenin, bugün dünyanın güvenliğini ve ekonomik kalkınmasını etkileyen en büyük faktörler olduğunu söylemek abartı olmaz. Bu nedenle söz konusu üçlü görüşme, somut sonuçlarından çok sembolik nitelik taşısa bile, derin bir tarihsel öneme sahip olmaya aday. İnsanların bu üçlü görüşmeden bekleyebileceği önemli gelişmelerden biri, üç devletin liderleri arasında uzun vadeli ve düzenli bir üçlü görüşme mekanizması oluşturulup oluşturulamayacağıdır. Eğer bu görüşme böyle uzun vadeli bir mekanizmanın kurulmasını sağlayabilirse bu, Çin, Rusya ve ABD’nin en azından sembolik düzeyde, aralarındaki rekabetin şiddetini kontrol altında tutmak ve küresel çatışma ve krizleri birlikte çözmek konusunda işbirliği yapmakla ilgilendikleri anlamına gelir.
Bu üçlü görüşmenin son derece büyük bir sembolik öneme sahip olduğunu kabul etmekle birlikte, dünya düzeninde 1945 Yalta Konferansı’nın yarattığına yakın ölçekte somut değişiklikler yaratacağını düşünmüyorum. Çin açısından bu görüşmenin amacı, ABD ile yumuşama sağlamak için ciddi anlamda yeni bir platform oluşturmak değildir. Çünkü Çinliler, ABD’yi Çin’i stratejik rakibi olarak görmekten asla vazgeçiremeyeceklerinin tamamen farkındadır. Bana göre bu Xi-Putin-Trump görüşmesinin Çin açısından amacı, ABD ile uzun vadeli stratejik rekabetinde kendisine daha fazla zaman kazandırmak için “duygusal değeri” kullanmaktır.
“Duygusal değer”, Çin internetinde ortaya çıkmış ve popülerleşmiş bir kavramdır. Bir ilişkide veya sosyal etkileşimde başkalarına olumlu duygusal destek, rahatlık ya da mutluluk sunabilme becerisini ifade eder. Birine para veya başka kaynaklar gibi gerçek kullanım değeri sunamadığınızda ya da sunmak istemediğinizde, ona kaynak harcamaktan kaçınırken kendisini saygı görmüş hissettirmek için “duygusal değeri” kullanabilirsiniz. Trump’ın 2016’daki ilk başkanlık döneminden ve 2018’de Çin-ABD ticaret savaşının ilk turundan bu yana Çinliler, onun öngörülemez kişiliğinden ciddi biçimde rahatsız oldu. Çinli yetkililer, Trump’ın ticaret meseleleri hakkında yaptığı açıklamaları ne kadar ciddiye almak gerektiği konusunda sık sık kafa karışıklığı yaşadı. Ancak Putin’in performansı, Çin’e Trump’la nasıl başa çıkılacağı konusunda dikkat çekici bir ders verdi: Rusya-Ukrayna savaşı sırasında Putin, Trump’ı bu çatışmada arabulucu olarak kabul etmeye hazır olduğunu belirten çeşitli açıklamalar yaptı. Putin’in Trump’la saatlerce telefonda konuştuğu, böylece Trump’ın duygusal açıdan tatmin olmasını ve kendisine saygı gösterildiğini hissetmesini sağladığı çeşitli örnekler yaşandı. Ancak bu sırada Rus ordusu cephedeki operasyonlarını durdurmadı. Putin’in Trump’a uyguladığı duygusal “masaj”, aslında Rus ordusuna cephedeki topraklar üzerindeki kontrolünü genişletmek için daha fazla zaman kazandırdı.
Çin açısından Putin’in Trump’la ilişkilerindeki başarısı son derece yararlıydı ve Çinliler bunu hızla ondan öğrendi: Trump Mayıs 2026’da Pekin’i ziyaret ettiğinde Çinliler, daha önce Çin tarafından yaptırıma uğratılmış olan ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da dahil olmak üzere Trump’a ve beraberindekilere büyük bir misafirperverlik gösterdi. Çin medyasında “Rubio, Pekin’deki Büyük Halk Salonu’nun mimarisi karşısında hayran kaldı” gibi manşetler öne çıktı. Ancak önemli siyasi meseleler açısından bu ziyarette çok az sonuç elde edildi ve iki ülke ortak bir bildiri bile yayımlamadı. Trump’ın mayıs ayındaki Çin ziyareti, adeta yaşlı insanlardan oluşan bir turist grubunun gezisinden ibaret görünüyordu ve Çinliler bu ziyaretten Çin-ABD ilişkilerinde herhangi bir ilerleme beklemiyordu. Bununla birlikte Trump’ın bu turistik ziyareti Çinliler tarafından olumlu değerlendirildi. Çünkü en azından Trump’ın öngörülemez kişiliğini yatıştırdı ve Trump, o zamandan bugüne kadar en az altı ay boyunca Çin’e sorun çıkarmadı. En önemlisi, Çin hükümeti bu ziyaret sırasında Trump’a duygusal değer sunarken Çin’in somut ulusal çıkarları bakımından vermek istemediği neredeyse hiçbir tavizi vermedi: Örneğin Çin, devlet şirketlerine ve yapay zekâ sektörlerine sağladığı sübvansiyonlar, yuanla ilgili para politikası, Tayvan Boğazı ve Güney Çin Denizi’ndeki askeri tatbikatları ve Rusya ile İran’la ortaklıkları konusunda taviz vermedi. Çin’in bakış açısından bu, ulusal çıkarlar bakımından gerçek bir maliyet yaratmadan Trump’ın uzun bir süre boyunca Çin’e daha fazla sorun çıkarmasını önleyen diplomatik bir zaferdi.
Dolayısıyla yaklaşan üçlü görüşme, Çin’in bu uygulamayı tekrarlayacağı bir başka etkinlik olarak anlaşılabilir. Çin, iki nedenden dolayı bu görüşmede ABD’den somut bir şey bekleyecek kadar saf değil. Birincisi, Çin, ABD’de Çin’i başlıca stratejik rakip olarak gören iki partili bir uzlaşma bulunduğunun ve bunun öngörülebilir gelecekte değişmeyeceğinin tamamen farkında. İkincisi, ara seçimlerin ardından Demokratlar artık Senato’yu kontrol ediyor. Dolayısıyla Trump, Çin’le herhangi bir anlaşma imzalamaya istekli olsa bile bu anlaşmalar kısa süre içinde Demokratlar tarafından kolayca sabote edilebilir. Bu nedenle beklentileri bu kadar düşük olan Çin’in şu anda Trump’tan tek beklentisi, görev süresinin geri kalanında Çin’e sorun çıkarmamasıdır.
Çin ayrıca, ara seçimlerde yaşanan böylesine büyük bir yenilginin ardından Trump ve Cumhuriyetçi Parti’nin iki yıl sonraki başkanlık seçimleri konusunda büyük kaygı duyması gerektiğini ve Trump’ın iç kamuoyuna yönelik propagandasında kullanabileceği bazı başarılara umutsuzca ihtiyaç duyduğunu da anlıyor. Bu APEC toplantısı onun için büyük bir fırsat olabilir: Çinliler protokol açısından kendisine saygı gösterecek ve muhtemelen Çin’in temel çıkarlarıyla ilgili olmayan ticari meselelerde, örneğin daha fazla Amerikan tarım ürünü satın almayı kabul etmek gibi, olumlu ancak muğlak bazı mesajlar verecek. Trump bu unsurları, MAGA destekçilerini harekete geçirmeye devam etmek için iç kamuoyuna yönelik propagandasında kullanabilir. Bu arada Trump da muhtemelen bir süre Çin’le ilgili konularda sessiz kalacaktır. Duygusal değer sunarak kazanılan bu zaman sayesinde Çin, ABD ile uzun vadeli rekabetine ve Tayvan’ın yeniden birleşmesi gibi kendi hedeflerine hazırlanırken askeri, ekonomik ve yüksek teknoloji sektörlerinde kendisini daha da güçlendirmek için ek zaman kazanabilecektir.
Bu duygusal değerden yararlanan tek kişinin Trump olmadığını belirtmek önemli. Çin, yarı müttefiki Putin’in de iç kamuoyuna yönelik propaganda için bazı malzemelere ihtiyaç duyduğunun farkında. Dolayısıyla bu üçlü görüşme, Çin’in Rusya’nın hâlâ küresel bir güç olduğu statüsünü vurgulamak için elinden geleni yapacağı bir etkinlik de olacak. İlginç bir şekilde Çin Dışişleri Bakanlığı, yayımladığı resmî açıklamada, uluslararası medyanın büyük bölümünün kullandığı “Çin-ABD-Rusya üçlü görüşmesi” ifadesi yerine, Putin’e duygusal değer sunmak amacıyla bilinçli olarak “Çin-Rusya-ABD üçlü görüşmesi” ifadesini kullanıyor. Çin ile Rusya’nın, Çin’in neoliberal tek kutuplu dünyaya karşı ortak mücadelede hâlâ Rusya’nın yanında durduğunu dünyaya göstermek amacıyla bir dizi anlaşma ve belki de güncel meseleler hakkında ortak bir açıklama yayımlaması beklenebilir. Her iki ülke de Trump’ı sakin tutmak için ona kayda değer ölçüde duygusal değer sunacak olsa da çok kutuplu bir dünya inşa etme yönündeki ortak hedeflerini muhtemelen yeniden vurgulayacaktır.
Pek çok insan, uluslararası ilişkilerdeki değişimlerin çeşitli dönüm noktalarıyla belirlenen hızlı süreçler olmasını bekleme eğilimindedir. Ancak gerçekte siyaset hiçbir zaman böyle işlemez ve Çinliler bunun açıkça farkındadır. Çin, hedeflerini bir dönüm noktası niteliğindeki toplantıda sergilemeye çalışmıyor ve APEC’teki bu üçlü zirvenin yeni bir Yalta Konferansı olması hiçbir zaman amaçlanmadı. Bunun yerine APEC, Çin’in iki şeyi ilerletmek için kullanacağı bir platform olacak: Birincisi, Çin ABD ile istikrarlı ilişkisini yönetecek ve Çin’in gerçek temel ulusal çıkarlarının hiçbirinden taviz vermekten kaçınırken Trump’a duygusal değer sunarak kendisine daha fazla zaman kazandıracak. İkincisi, Çin bu platformu yalnızca yarı müttefiki Rusya ile değil, gelişmekte olan dünyadaki diğer dost devletlerle de ortaklığını güçlendirmek ve çok kutuplu bir dünyaya doğru ilerlemek için kullanacak.
Romalılar, “Roma bir günde inşa edilmedi” der. Çin’de ise iki bin yılı aşkın bir süre önce yaşamış siyaset düşünürü ve stratejist Han Feizi’nin de ünlü bir sözü vardır: “Büyük bir barajın çöküşü, karıncaların açtığı küçük deliklerle başlar.” Binlerce yıllık siyasi deneyime sahip Çinliler, diplomasi konusunda yeterince sabırlıdır ve ABD’nin hâkimiyetindeki mevcut neoliberal ve tek kutuplu dünyanın aşınmasının uzun bir süreç olacağını anlıyor. Bu APEC toplantısı, uluslararası ilişkilerde dramatik ve ani değişimlere işaret eden bir dönüm noktası değil; Çin’in kendisine daha fazla zaman kazandırmak, askeri ve ekonomik açıdan güçlenmek ve Batı’nın hâkimiyetinde olmayan çok kutuplu bir dünya düzeni için verilen ortak mücadelede dünyanın dört bir yanındaki ortaklarıyla bağlarını derinleştirmek amacıyla attığı çok sayıdaki küçük adımdan biridir.
*Zhang Sheng, hâlihazırda Johns Hopkins Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nde doktora adayıdır ve Koç Üniversitesi Asya Araştırmaları Merkezi’nde misafir araştırmacıdır. Harvard Üniversitesi’nden Orta Doğu Çalışmaları alanında yüksek lisans derecesine sahiptir. Zhang’ın araştırma alanları arasında Çin’in Orta Doğu ile ilişkilerinin tarihsel gelişimi ve dönüşümü, Çin-Türkiye ilişkileri ve 1949’da Çin Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşundan günümüze kadar Çin diplomasisi ve siyaseti yer almaktadır. Ancak araştırmaları bunlarla sınırlı değildir. Zhang ayrıca Çin ve Nepal’deki çeşitli düşünce kuruluşları ve araştırma enstitüleri bünyesinde araştırmacı olarak görev yapmaktadır. Akademik kariyerinin yanı sıra siyasi yorumcu ve köşe yazarı olan Zhang, Çin, Mısır, Rusya ve Nepal’deki çeşitli ana akım medya kuruluşlarına düzenli olarak görüş yazıları yazmakta ve televizyon programlarına konuk olmaktadır.
Görüş
Doğu Akdeniz’de kablo krizi aşıldı mı?

Antalya’da BM COP31 zirvesi yapılırken, yaklaşık 200 deniz mili güneybatıda Türkiye ile Yunanistan arasında yeni bir krizin eşiğinden dönüldü. Kısaca “GSI” olarak bilinen Great Sea Interconnector (Büyük Deniz Bağlantısı) 1,9 milyar Euro’luk deniz altı elektrik kablosu projesi için Fransız bayraklı Abeille Marengo isimli araştırma gemisi 27 Ekim’de Girit’in Kandiye (Heraklion) Limanı’na geldi. Gemi, Yunanistan’ı Kıbrıs’a (ve ileride İsrail’e) bağlayacak kablo için deniz tabanını incelemek üzere hazır bekletiliyordu. Geminin faaliyet göstereceği sahanın bir kısmı Türkiye’nin 18 Mart 2020’de BM’ye bildirdiği kıta sahanlığı sınırları içinde yer almasına karşın projenin iki önemli ayağından biri olan Yunanistan, Türkiye’ye bilgi verme yükümlüğü dahi olmadığını iddia etti. Ankara ise kendi kıta sahanlığında çalışma yapılabilmesi için Türk makamlarına yazılı ve resmî başvuruda bulunulması gerektiğini, bu başvurunun uygun görülmesi neticesinde muvafakat verilebileceğini bildirdi. GSI projesinin %66’lık hisseyle büyük ortağı olan Meridiam firmasıyla gemiyi kiralayan kablo üreticisi Nexans firmasının Fransız menşeli olduğunu ve geminin de Fransız bayraklı olduğunu belirtmekte fayda var.
6 Kasım 2026 Cuma akşamı, yani haftanın son günü, muhtemelen piyasaların sakin olduğu bir zaman dilimi seçilerek, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) geminin görev tanımını da içeren 4 ay süreli birer NAVTEX (denizcilere yönelik seyir duyurusu) yayımladı. 24 saat içinde hareketle geminin Kaşot-Kerpe adaları hattından uluslararası sulara çıkması beklenirken aynı gece Türk Deniz Kuvvetleri Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı’nca (SHODB) Yunan-Rum NAVTEX’lerini geçersiz kılan bir duyuru yayımlanarak “yetkisiz seyir ikaz duyuruları ülkemizce iptal edilmiştir” denildi. Müteakiben Türk Dışişleri Bakanlığı’nca aynı gece yapılan yazılı açıklamada “Fransız bayraklı bir geminin kıta sahanlığımız dahilinde izinsiz kablo döşenmesine matuf gayrihukuki bir deniz bilimsel araştırma faaliyeti gerçekleştirme niyetinde olduğu görülmektedir…ülkemizden alınması gereken muvafakatle ilgili süreç ise henüz tamamlanmamıştır” denildi. “Bilgilendirme”, “başvuru”, “koordinasyon”, “onay”, “muvafakat” gibi kelimelerin ve bunların İngilizce tercümelerinin uluslararası hukuk bağlamında muğlak kaldığı, bazen de yanlış anlamalara yol açtığı bir ortamda iki tarafın da iletişimde kullandığı dilin ve altında yatan mananın önemi izahtan varestedir.
NAVTEX Savaşları: 6 Kasım (Yunanistan) bildirisi ve 10 Kasım (Türkiye) bildirisi

Kaynak: T.C. Deniz Kuvvetleri Komutanlığı SHODB, Greek Navy Hydrographic Service
Bu sert açıklamalar ve Türkiye’nin kararlı tutumu Atina’da bir anda ortalığı karıştırdı. Ankara’nın Fransa aracılığıyla resmi elden aldığı ilk bilgiyle yetineceğini varsayan Yunan yönetimi çıkış yolu aramaya başladı. Aynı gece Türkiye İHA/SİHAlarla tüm Ege’de ve Kerpe adası güneyinde yoğun bir faaliyet göstererek Yunanistan’a sahada kararlılık mesajı verdi. Neticede dört gün boyunca Türkiye, Fransa ve hatta iddialara göre ABD’yle yapılan diplomatik temasların ardından 11 Kasım akşamı Abeille Marengo Kandiye’den hareket etti. Hemen akabinde SHODB yeni bir NAVTEX yayımlayarak “yetkili Türk makamlarınca koordine edilmiş ve Türk makamlarının muvafakati alınmış hatlar boyunca denizde bilimsel araştırma çalışmaları yapılacağını” bildirdi ve geminin izleyeceği güzergahın koordinatlarını paylaştı.
Harita dikkatle incelendiğinde Türkiye’nin yayımladığı güzergahın Yunan NAVTEX’indekine yakın ancak farklı olduğu ve tek değil iki çizgi içerdiği görülmektedir. Yunanistan’ın günlük maliyeti 35-55bin Euro civarında olan bir gemiyi dört gün boyunca limanda bekletmesini, maliyeti bir yana, neticede Türkiye’nin tepkisini hesaba katmak zorunda kalmasında aramak gerekir. Yine aynı gece Yunanistan ve GKRY birer NAVTEX daha yayımlayarak Türkiye’nin bahsi geçen alanda yetkisiz olduğunu ve 6 Kasım tarihli kendi NAVTEX mesajlarının halen geçerli olduğunu bildirdiler. NAVTEX esasen bir seyir duyurusu olarak devlet uygulamasına örnek teşkil etse de bu tip karşılıklı ilanlar bir deniz sınırı ihtilafını çözemez, usulüne uygun yapılmadığı takdirde de tek başlarına izin belgesi yerine geçmez.
Girit’ten Kaşot’a, bu noktaya nasıl gelindi?
GSI projesinin deniz tabanı araştırma kısmı aslında 2024’te de benzer bir krize sebep olmuştu. O yıl İtalyan bayraklı Ievoli Relume araştırma gemisi Türk makamlarının izni olmadan Kaşot adası güneyinden kıta sahanlığımıza girmek istemiş, Türk savaş gemilerinin bölgeye intikal edip zorlayıcı diplomasi uygulaması neticesinde faaliyetlerini yarıda keserek Girit’e dönmüştü. Keza 2018’de Kıbrıs’ın doğusunda Rumların direktifiyle sondaj yapmaya giden Saipem 12000 isimli İtalyan ENI şirketine tahsisli geminin, 2021’de ise kablo güzergâhını inceleyen Nautical Geo’nun faaliyetleri Türkiye’nin itirazı ve müdahalesiyle karşılaşmıştı. 2023’te Türk Deniz Kuvvetleri tarafından önceki yıllarda 35 yabancı geminin engellediği açıklandı. Daha bu geçtiğimiz Eylül ayında Meis adası çevresindeki TÜBİTAK Marmara gemisinin araştırması için Antalya ve Heraklion istasyonlarınca karşılıklı duyurular yayımlandı, hatta gemiyi bir Yunan Sahil Güvenlik botu takibe aldı. Benzer şekilde Ekim ayı sonunda Asya-Avrupa fiberoptik kablo projesi “East to Med Data Koridor” (EMC) vesilesiyle çalışma yapacak olan Kobi Ruegg isimli Bahamalar bayraklı bir gemi için de Türkiye, Yunanistan ve GKRY arasında karşılıklı bir NAVTEX gerilimi yaşandı.
Dolayısıyla, ülkemizle KKTC ve Yunanistan-GKRY arasında vuku bulan deniz yetki alanları uyuşmazlığında bu ay yaşanan kriz de ne ilk ne de son olacağa benziyor. Daha 2000’li yılların ortalarında, GKRY’nin Annan Planı öncesinde başlattığı münhasır ekonomik bölge (MEB) girişimleri ve 2007–2008’den itibaren Atina’nın meşhur “Sevilla Haritası”yla özdeşleşen iddiaları gündeme gelmişti. Bu faaliyetler ve tek taraflı girişimler Ankara’nın 2019’da Libya-Trablus’daki BM tarafından tanınan resmi hükümetle imzaladığı deniz yetki alanları mutabakatından çok önceye uzanıyordu.
Türkiye, 2011’de KKTC’yle ve 2019’da Libya’yla yaptığı deniz yetki alanları anlaşmalarını baz alarak ve 15 Temmuz 2016 hain darbe girişimi sonrası Mavi Vatan kavramının çok daha büyük önem kazanması neticesinde 18 Mart 2020’de kıta sahanlığının dış sınırlarını BM’ye bildirdi. Yunanistan ise aynı yıl 6 Ağustos’ta Mısır’la kısmi MEB sınırlandırma anlaşması imzaladı. Türkiye Petrolleri’ne (TPAO) ait Oruç Reis sismik araştırma gemisinin 2020’de Doğu Akdeniz’deki faaliyetleri sırasında Kıbrıs’ın batısında TCG Kemalreis (F-247) isimli bir Türk firkateyniyle HS Limnos (F-451) isimli bir Yunan firkateyninin çarpışması, iki ülkenin 1996 Kardak Krizi’nden bu yana savaşa en çok yaklaştıkları andı. O dönem Almanya Başbakanı olan Angela Merkel’in siyasi baskısı ve Avrupa Birliği’nin ekonomik yaptırım tehdidi altında Ankara geri adım atarak sismik faaliyetlerini sonlandırdı. Türkiye 2020 sonundan beri Doğu Akdeniz’de kimilerince “tartışmalı” diye nitelenen alanlarda sondaj/sismik arama faaliyeti göstermiyor.
Buna karşın 20 Ekim 2026’da Bingazi merkezli Libya Temsilciler Meclisinin 2019’da Türkiye’yle yapılan deniz yetki alanları mutabakat zaptını onaylaması ise başlangıçta Atina’ya yakın duran Halifa Hafter liderliğindeki doğu Libya’dan Ankara’ya çok önemli bir siyasi destek olarak yansıdı. Libya’nın mutabakata verdiği nihai onay Yunanistan–Mısır MEB anlaşmasını geçersiz kılmasa da son dönemde Kahire’nin Ankara’yla yakınlaşması, Mısır’ın bundan sonraki tutumunu daha da önemli kılıyor.
Türkiye’nin 18 Mart 2020’de BM’ye deklare ettiği kıta sahanlığı dış sınırları

Kaynak: BM, https://digitallibrary.un.org/record/3856643
Bu gelişmeler ışında bakıldığında GSI’ın aslında sıradan bir deniz altı kablosu projesinden çok ötede bir girişim olduğu açıkça görülebilir. İlk aşamada Girit’ten Kıbrıs’a uzanacak ve temelinde Avrupa’nın fosil yakıtlara bağımlılığını azaltıp temiz enerjiyi teşvik edecek, yaklaşık 900 kilometre uzunluğunda, 1000 Megawatt’lık bir elektrik kablo bağlantısı projesi diyebiliriz GSI için. AB’den 657 milyon Euro hibe alan projenin sonraki ayağında İsrail var. ABD’de Biden yönetiminin desteğini çekmesi neticesinde eski ivmesini kaybeden EastMed doğal gaz boru hattı projesinden sonra GSI, aynı zamanda Doğu Akdeniz’de enerji hatlarının, ticaret yollarının hangi güzergâhta ve kimlerin katılımıyla kurulacağına dair de politik bir tercihin yansıması. Yunanistan, GKRY ve İsrail’in ABD’yle geliştirdiği “3+1” formatı Ankara’da Türkiye’yi devre dışı bırakacak bir bölgesel düzenin, hatta bir komplonun parçası olarak okunuyor.
7 Ekim 2023 Gazze savaşı neticesinde ilişkilerin dibe vurduğu İsrail açısından Türkiye’nin Libya hamlesi ve Mısır’la yakınlaşması, hatta Suudi Arabistan, Pakistan ve Endonezya gibi farklı coğrafyalardan ülkelerle iş birliğine yönelmesi AB ve ABD destekli Tel Aviv yönetimince bir tehdit olarak algılanıyor. Atina açısındansa İsrail’le yakınlık, Kıbrıs ve deniz yetki alanları konusunda siyasi, askeri ve ekonomik destek sağlıyor, Türkiye’ye karşı elini güçlendiriyor. Yunanistan’ın “Sevilla Haritası” bazlı tezleriyle örtüşen bu yakınlaşma, bir yandan da stratejik derinlikten yoksun olan İsrail’in Türkiye’yi coğrafi olarak dengelemesine olanak sağlıyor. Öte yandan Atina hükümetinin GSI projesi için Fransa kanalıyla Ankara’yla dolaylı olarak temas kurmayı kabul etmesi, 2024’te Kaşot’ta yaşananların tekrarlanmasını göze almak istemediğini gösteriyor.
Gemi Girit’te neden dört gün bekledi?
27 Ekim’de Girit-Kandiye’ye gelen Abeille Marengo 6 Kasım’da yayımlanan Yunan NAVTEX’ine karşın 10 Kasım akşamına kadar limanda bekledi. Fransa her ne kadar “iki ülke arasındaki deniz yetki alanları uyuşmazlığına taraf olmadığını” belirten bir mesaj verse de gemiye Türkiye’nin müdahale etmeyeceğine dair Ankara’nın güvence vermesini talep etti, şirketlerinin işini garanti altına almak istedi. Yüklenici tarafın Türkiye’deki yatırımları nedeniyle de Ankara’yla ilişkilerini riske atmak istemedi. Öte yandan, Yunanistan’la 2021’de NATO’nun 5. Maddesi benzeri karşılıklı savunma ve güvenlik iş birliği anlaşması yapan, milyarca Euro’luk savaş ekipmanı satan, ancak 2027 seçimleri öncesi iç siyasi ve ekonomik bir buhranla boğuşan Fransa’nın Türk-Yunan uyuşmazlıklarda “taraf olmadığını” belirtmesi Atina’da, özellikle muhalif çevrelerde öfke yarattı; aslında AB içindeki sözde savunma iş birliği taahhütlerinin de ne kadar konjonktürel ve kırılgan olduğunu gösterdi.
Atina yönetimi, BM Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin (BMDHS) 79. maddesine dayanarak Ankara’dan kablo projesi için bırakalım izin almayı bildirim yükümlülüğü dahi bulunmadığını savunuyor. 79. madde, güzergâh için kıyı devletinin rızasını yalnızca boru hatları bakımından düzenlemekle birlikte, sözleşmeye taraf olmayan Türkiye kablo döşeme serbestisi ile kıta sahanlığındaki ön araştırmanın ayrı değerlendirilmesini ve önceden yazılı koordinasyon yapılmasını istiyor. Ayrıca bu maddenin 4. ve 5. fıkralarına dayanarak kablo döşeme serbestisinin belirli koşullara tabi olduğunu savunuyor. Buna göre 4. fıkra, kıyı devletinin kıta sahanlığındaki kaynakların işletilmesiyle bağlantılı altyapı üzerindeki yetkisini saklı tutuyor. 5. fıkra ise yeni kablo döşeyen devletlerin mevcut altyapıyı gözetmesini öngörüyor.
BMDHS’nin hazırlık çalışmaları da Ankara’nın yorumuna bir ölçüde dayanak sağlıyor. Bu çalışmalar, 3. fıkrada deniz altı kablolarından bahsedilmemiş olsa da kıyı devletinin 2. fıkra uyarınca makul bir tedbir olarak kablo güzergâhını belirleyebileceğine işaret ediyor. Önceden koordinasyon, Ankara’ya güzergâh üzerinde veto yetkisi ileri sürmeden, çalışmanın kendi kıta sahanlığı üzerindeki haklarının kullanımını veya mevcut altyapıyı etkileyip etkilemeyeceğini değerlendirme imkânı veriyor. Buradan hareketle Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Ekim ayında Brüksel’de katıldığı bir toplantı çıkışında “önceden yazılı bildirim gelirse” Türkiye’nin araştırmaya itiraz etmeyeceğini söylemişti.
Abeille Marengo gemisi Girit ve Kaşot adaları arasından Doğu Akdeniz’e çıkarken

Kaynak: Marine Traffic, https://www.marinetraffic.com/en/ais/home/shipid:155615/zoom:10
Yunan basını dört gün boyunca geminin hareketindeki gecikmeyi hava koşullarına ya da teknik sebeplere bağladı. Daha sonra Fransa’yla Türkiye arasında, bir iddiaya göre ABD’nin de dahil olduğu diplomatik temasların da sürdüğünü ve geminin 11 Kasım Çarşamba sabahı hareket etmesinin beklendiğini yazdı. Gemi 10 Kasım akşamı limandan ayrıldı ve Kandiye’nin 12 deniz mili açığında konumunu muhafaza etti. Bu ilk aşamada geminin batimetrik cihaz kalibrasyonu yaptığı ve kablolar yardımıyla uzaktan kumanda edilen bir insansız sualtı aracı (ROV) ile deniz tabanı araştırması ya da buna hazırlık yaptığı belirtildi. 12 Kasım sabahı gemi Girit adasının en doğusundaki Sidero Burnu’nu geçerek Kerpe-Kaşot hattından açık denize çıktı.
GSI projesinin zamanlaması manidar
Peki bu kriz neden şimdi çıktı, niye iki sene bekledi? Atina muhtemelen COP31 sırasında, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın da katıldığı 11–12 Kasım liderler zirvesi öncesinde Türkiye’nin AB destekli bir temiz enerji projesi üzerinden gerilim yaratan taraf olarak görülmek istemeyeceğini hesapladı. 3 Kasım ABD ara seçimlerinden Demokratların büyük bir kazanımla çıkmasının, özellikle küreselci neoliberal isimlerin yanında Cumhuriyetçi muhafazakâr kanattan da Yunan asıllı ya da onlara yakın isimlerin yükselmesinin Atina’yı cesaretlendirmiş olması da mümkün. Yanısıra ABD Dışişleri Bakanı, neoconlara yakın Cumhuriyetçi merkez siyasetçi Marco Rubio’nun Ekim ayında Atina’da Batı medeniyetine ve Avrupa’nın enerji güvenliğine yaptığı vurgu da Yunanistan’ın kendisini Batı’nın Doğu Akdeniz’deki enerji ve güvenlik düzeni içinde konumlandırmasını kolaylaştırdı. Washington’da her iki partinin de merkez kanatlarının desteklediği İsrail’in güvenliği ajandasıyla Brüksel’in temiz enerji gündemi bu GSI projesinde kesişti.
Nihai olarak Fransa’nın Türk makamlarına ilettiği iddia edilen yazılı notanın (note verbale) içeriğini bilmiyoruz. Bakan Fidan’ın temaslar sürerken Yunan basınına verdiği “her şey yolunda” mesajı, üzerinde anlaşılan ifade metninin içeriği hakkında bir ipucu vermiyor. Metnin bahse söz konusu NAVTEX koordinatlarını içerip içermediği ve Ankara’nın duyurduğu muvafakatin hangi talebe karşılık geldiği, kim tarafından yapıldığı da meçhul. Projenin sahibi GSI firması 10 Kasım günü yaptığı basın duyurusunda Yunan-Rum tarafının tek yetkili merci olduğunu söyledi. Nexans’ın da resmî başvurularını yalnızca Yunanistan ve GKRY’ye ilettiği vurgulandı. Dolayısıyla “Türkiye’den izni kim aldı?” sorusunun doğrulanmış bir cevabı henüz yok, ama bizzat Ankara’daki Fransa Büyükelçiliği olabileceği ihtimali ağır basıyor. Atina hükümetiyse Fransa’nın verdiği notayı, izin talebi ve yetki tanıma anlamı taşımayan bir seyir güvenliği bildirimi olarak tanımlıyor.
Bu süreçte taraflar arasında bir orta yol bulabilmek için gizli görüşmeler ve arka kapı diplomasisi yapıldığı düşünülebilir. Yaşanan gelişmelere baktığımızda Atina, Fransız bayrağının ve AB desteğinin Ankara’dan gelebilecek itirazın Türkiye’ye krizin maliyetini artıracağını, bir müdahale halinde meseleyi AB ve NATO gündemine taşıyabileceğini düşünmüş olabilir. Türkiye’yi Fransa’yla karşı karşıya getirecek bir oldu-bitti’nin, Libya mutabakatının onaylanması sonrası Atina’da hükümete yönelen kamuoyu baskısını hafifletebileceği ve 2027 seçimleri öncesi Mitsotakis gibi siyasi-ekonomik olarak her anlamda Batı’nın desteğiyle hayat bulan bir hükümete nefes aldırabileceği düşünülmüş olabilir. Yunanistan’ın zaman, mekân ve senaryo olarak Türkiye’ye böyle bir tuzak kurmuş olduğunu düşünsek bile Fransa’nın krizi aşmak için son bir haftadır yürüttüğü temaslar, Paris’in Atina’ya verdiği ekonomik ve siyasi desteğin jeopolitik olarak her zaman askerî güvenceye dönüşmeyebileceğini göstermesi bakımından çok önemli.
Oyun teorisi bu kriz için bize ne söyler?
Tüm bu yaşananlara bir de meşhur “oyun teorisi” açından bakalım. Türkiye ve Yunanistan arasında 1973’te başlayan kıta sahanlığı ihtilafı, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı, 1987 Ege, 1995 12 mil/TBMM bildirisi, 1996 Kardak, 1998 Kıbrıs S-300 ve 2020 Doğu Akdeniz krizleri, iki komşu arasındaki “oyunun” yıllardır tekrarlandığını gösteriyor. Yunanistan’da mevcut iktidarın galip çıktığı 2023 seçim sonuçları için daha önceki bir değerlendirmemde belirttiğim gibi, Türkiye “meselesinin” Yunan medyası ve iç siyasetindeki ağırlığı Atina’daki karar alıcılara olası bir tavizin maliyetini artırıyor. Ankara ise sessizliğinin, kriz çıkarmama ve diyalog kurma iradesinin Yunan tezlerinin zımnen kabulü olarak sayılmasından çekiniyor. Her iki taraf da statükoyu koruduğunu söylerken savunma amacıyla edindiği taarruzi kabiliyetler diğerinde tehdit algısı yaratıyor. Kıbrıs da işin içine girince silahlanma yarışı ve güvenlik ikilemi içinden çıkılması daha da zor bir hale dönüşüyor. Bir taraf anlaşma imzaladığında, NAVTEX yayımladığında ya da uluslararası sulara araştırma gemisi gönderdiğinde diğer tarafın hareketsiz kalmayı kayıp sayması, oyun teorisindeki “mahkûm ikileminin” mantığına benziyor. Karşılıklı yapılan harcamalar ve alınan güvelik tedbirleri sonucunda iki tarafta da paradoksal olarak tehdit algısı güçleniyor.
Abeille Marengo gemisinin hareketi ise oyuncuların sırayla hamle yaptığı bir restleşme aslında. Birbirine doğru hızla gelen iki araba düşünelim. Hangisi diğerine yol verir? Atina NAVTEX ilan ederken Ankara’nın tepkisini, Ankara cevabını verirken Paris’in gemiyi gönderip göndermeyeceğini, karşı NAVTEX yayımlarken Yunanistan’ın yapacağı bir sonraki hamleyi hesaplamış olmalı. 2024’te Kaşot adası civarında yaşanan kablo krizi, Türkiye’nin önleme tehdidini Atina-Paris nezdinde inandırıcı kıldı ki 6-10 Kasım tarihlerinde gemi limandan ayrılmadı, Ankara’nın resmi muvafakatnamesi beklendi. Yazılı bildirim karşılığında Türkiye’nin araştırmaya engel olmayacağı taahhüdü de inandırıcı olmuştur, keza geçmiş örnekler bunu destekler nitelikte. Bildirim geldikten sonra gemiyi durdurmak, Ankara’ya ek bir kazanım sağlamadan Fransa’yla gerilim yaratabilirdi. Ankara’ya bildirim yapılmadan gemiyi ileri hareket ettirmek de Yunanistan’ı Türkiye’yle savaşın eşiğine getirirdi. “Nash dengesi” olarak tabir ettiğimiz, taraflardan birinin diğer tüm oyuncuların stratejisi sabitken tek taraflı olarak hamle yapıp mevcut durumundan daha iyi bir konuma erişemeyeceği, kazancını arttıramayacağı nokta işte burada ortaya çıkıyor. Eğer bir taraf yol verir, diğeri devam ederse yol veren taraf kaybetmiş olur. İki tarafın da geri adım atmayı reddettiği durumda çarpışma olur. Savaş bu sonucun en ağır biçimidir. Tabloyu yanlış okuma ve kaza riski, tarafların istemediği bir sonuca yol açabilir. Doğu Akdeniz’deki bu kablo krizinde de benzer bir dinamiğin yaşandığını söyleyebiliriz.
Bu kriz neticesinde ortaya çıkan geçici “denge”, her iki başkentin de yetki iddiasını kamuoyu önünde koruyabildiği ve geminin yola çıkabildiği bir düzenlemeydi. Aksi takdirde 2024’teki örnekte olduğu gibi deniz dibi çalışması yeniden askıya alınabilir veya Fransa gemiye yönelen bir müdahale karşısında taraf olmaya zorlanabilirdi. Fransa’nın üçüncü taraf olarak rolü tam da bu seçeneklerin maliyetini, gemi uluslararası sulara ulaşmadan her iki tarafa da göstermekti. Atina tek taraflı hareket etse yeniden Türkiye tarafından engellenme ve Fransa’dan aradığı desteği bulamama, Ankara yazılı mutabakat sağlandıktan sonra gemiyi engellese Fransa’yla gerginlik ve Yunanistan’la çatışma riski alacaktı. Paris (ve belki de ABD) üzerinden iletilen mesajlar, tarafların ayrı ayrı bildiği bir hususu karşılıklı beklentiye çevirdi. Her ikisi de bir diğerinin deniz yetki alanları iddiasına fiilen müdahale etmeden kendi itirazını kayda geçirebileceğini gördü. Masadaki bu uzlaşma Türkiye’den doğrudan ve açık bir “izin” şartına bağlansaydı Atina için, Ankara’nın bildiriminin Yunanistan lehine “geri çekilmesi” şartına bağlansaydı da Ankara için kabulü zorlaşacak hatta imkânsız olacaktı. 1996 Kardak Krizi’ndeki karşılıklı geri çekilme gibi, burada da egemenlik meselesini açık bırakan ama sahada projenin ilerlemesine olanak tanıyan bir çıkış yolu bulundu.
Türkiye ne yaptı? Ne yapmalıydı?
Ankara açısından başından beri en makul yol, diyalog kanallarını açık tutup yazılı temas ve muvafakatname talebinde ısrarcı olarak denizde yeni bir çatışmayı önlemekti. Bu tutum, Türkiye’nin sahadaki Yunan oldu-bitti’sine itirazını muhafaza etmesini sağladı. Ancak bahse konu resmî izin talebi kamuya açıklanmadığı için bu aşamada daha ileri bir hukuki kazanım ya da argüman çıkarmak zor. Türkiye için daha avantajlı bir yol ise GSI veya Nexans firmalarının araştırma kapsamını, koordinatlarını ve takvimini baştan Ankara’ya bildirmesi olurdu. Bir diğer yol Fransa’nın en azından Atina ve GKRY’ye yaptığı bildirimle eşzamanlı olarak Ankara’yla da koordine olması, “ihtilaflı” bölgede teknik muvafakati Türkiye’yle en baştan yazılı kayda bağlaması olurdu. Türkiye’nin deniz yetki alanı tezlerinin saklı olduğunu Fransız hükümeti açıkça söyleyebilirdi. Ancak bırakalım Türkiye’den en başta izin istemeyi, Fransa’nın üç başkentten aynı araştırma için paralel izinler istemesine bile Atina ve GKRY şiddetle karşı çıkardı. Ankara da böyle bir tepki vereceklerini bildiği için Fransa’nın doğrudan ve sadece Atina’dan izin almasına itiraz etti. Yunanistan ve GKRY’ye kendilerinde olmayan bir yetkiyi ileri sürme imkânı vermeyi kabul etmedi. Yine de resmî açıklamalardan bildiğimiz üzere Türkiye’den usulüne uygun olarak “muvafakatname” alınması Ankara için fiilî kazanım sayılabilir. Ancak Yunanistan’ın karşı-NAVTEX’inde iddia edildiği üzere, Fransız tarafının aynı araştırma faaliyetleri için Rum-Yunan makamlarından da izin almış olması, Türkiye’nin kıta sahanlığı hakları açısından ciddi bir çelişki yaratacaktır.
Türkiye 2020’den beri Doğu Akdeniz’deki ihtilaflı bölgelerde genellikle diğer ülkelerin inisiyatif almasına alan açan daha reaktif bir tavır takınmış durumda. “Oyunu” kuran taraf olmaktansa başkalarının kurduğu “oyuna” sonradan dahil olan bir konumda. Bu son kablo meselesi örneğinde de görüldüğü üzere krizin yeri, zamanı ve yöntemini karşı taraf belirliyor, inisiyatif alıyor. Girit’in güneyinde Yunanistan’ın ABD’li Chevron’a tahsis ettiği parseller, Atina’nın sahayı ekonomik projelerle nasıl fiilen kullandığına bir diğer örnek. Anadolu–Kıbrıs doğal gaz hattı fikri ve Ankara’nın adaya elektrik sağlama teklifi, Türkiye’nin kendi projelerini de gündeme koyabileceğini gösterse de Mısır ve Libya’yla ilişkilerini derinleştiren Ankara’nın artık Doğu Akdeniz’de konferans çağrılarının ötesine geçen, sermaye ve yatırımcı çekebilen, ekonomi odaklı bir gündeme ihtiyacı var. Bu çerçevede 28° Doğu boylamının batısında TPAO’ya ruhsat verilmesi, Libya Ulusal Petrol Şirketiyle Girit’in güneyinde ortak faaliyet ve Suriye’yle KKTC’nin hak ve çıkarlarını gözeten bir yan sınır ve MEB düzenlemesi masadaki seçenekler olabilir, olmalıdır. Ancak bunların her biri ciddi düzeyde diplomatik hazırlık, en önemlisi hükümet nezdinde güçlü bir irade ve yakın denizlere yönelik daha tutarlı, aktif bir politika gerektirir.
Neticede “oyun” sürüyor. Ankara’da “Mavi Vatan Yasası” olarak bilinen deniz yetki alanları yasasının gündeme gelmesine Atina’nın sert karşılık vereceği yönünde Yunan basınında çıkan açıklamalar, Girit’in batısı ve güneyinde, hatta On İki Adalar’ın doğusunda bile artık açıkça 12 mil ihtimalini gündeme taşıyor. Ankara’nın 1995 tarihli TBMM bildirisiyle verdiği caydırıcılık mesajı geçerliliğini sürdürse de Atina kendi ajandasını agresif biçimde sürdürmekte kararlı görünüyor. Yunanistan, Mısır’la yaptığı MEB sınırlandırma anlaşmasını 28° Doğu boylamının ötesine, Meis’e de deniz yetki alanı etkisi tanıyacak biçimde genişletmeyi deneyebilir. Türkiye ise bir yandan deniz mekânsal planlama haritasına uygun bicinde Kuzey Ege de Doğu Akdeniz’de deniz parkları ilan ederken, Ankara’nın Libya ile Mısır arasında da bir sınırlandırmayı teşvik ettiğini görüyoruz. Türkiye’nin Mısır’la yürüttüğü yakınlaşma, Kahire’ye Yunanistan hilafına yeni bir karşı anlaşma seçeneği sunması bakımından önemli olsa da Mısır’ın içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik açmazlar nedeniyle yakın zamanda bir ilerleme olması beklenmemeli.
Bu “oyun”daki hamlelerin nihayetinde bizi çıkaracağı yol savaşı kaçınılmaz kılmaz. Ancak her iki taraf da kendi yetkilerini sahada fiilen uygulama noktasına gelir ve Türkiye bir dayatmayla karşılaşır, geri dönüşü olmayacak kayıpları telafi etme noktasında bir seçim yapmak zorunda bırakılırsa, karşı taraf da Türkiye’nin uzlaşma arayan tavrını yanlış okur ve hareket alanını daraltırsa risk büyür, savaşa kadar gidebilir. Türkiye için öncelik, Doğu Akdeniz gibi çetrefilli bir coğrafyada jeoekonomik girişimlerde inisiyatifi eline almak, kendi takvimine bağlamak ve bir sonraki restleşmeden önce doğrudan temas, yazılı bildirim ve şeffaflık usulü üzerinde anlaşmak olmalıdır. Bugün muallakta bırakılan her nokta, taviz verilen her hak, göz ardı edilen her risk ileride Türkiye’nin tekrar ve daha sert biçimde karşısına çıkacaktır.
Dr. Serhat Süha Çubukçuoğlu, TRENDS Araştırma Türkiye Programı Direktörü
Görüş
El koy, sil, inkâr et: İsrail’in kendi kayıtlarıyla savaşı, Mavi Marmara’dan Gazze’ye – 2

Thomas Karat, davranış analisti
Mavi Marmara, Gazze’ye insani yardım ulaştırmak üzere 22 Mayıs 2010’da İstanbul Sarayburnu Limanı’ndan demir almıştı. 31 Mayıs’ta, İsrail komandolarının uluslararası sularda gemiyi ele geçirmesi ve güvertedeki dokuz kişinin hayatını kaybetmesinin ardından, Kürşat Bayhan adlı Türk gazeteci, fotoğraf makinesinin hafıza kartını dilinin altına saklayarak emeğini kurtarmaya çalıştı. Kart, yapılan tıbbi muayene sırasında fark edilerek elinden alındı. O hafta Aşdod Limanı’nda filodan indirilen yaklaşık altmış gazetecinin kaydettiği tüm görsel ve işitsel malzemeye, bir daha iade edilmemek üzere el kondu. Takip eden günlerde İsrail ordusu, kısmen el koyduğu bu materyallerden derlenen kısa ve kurgulanmış görüntüler servis etti; hayatta kalanların dış dünyayla irtibatı kesilmişken baskına dair resmi İsrail anlatısı haber bültenlerine tümüyle hakim oldu. Gemidekilerin tecrit altında tutulduğu yaklaşık kırk sekiz saat boyunca dünyanın görebildiği tek şey, büyük ölçüde geminin güvenlik kameralarından ve gazetecilerin elinden alınan teçhizattan montajlanarak İsrail tarafından dolaşıma sokulan görüntülerden ibaretti. Gazetecileri Koruma Komitesi 3 Haziran’da İsrail’i, gazetecilik materyallerine el koymak ve ardından bunları kendi çıkarları doğrultusunda manipüle etmekle suçladı. Birleşmiş Milletler araştırma heyeti daha sonra, Mavi Marmara’ya yapılan saldırının büyük bölümü dahil olmak üzere gemilerden çok sayıda video ve fotoğrafa İsrail makamlarınca el konulduğunu ve bunların geri verilmediğini kayda geçirdi. Gasp edilen materyaller, baskının üzerinden aylar geçtikten sonra bile bunları elinde tutanların işine yaramayı sürdürdü. Aylar sonra, İsrail Genelkurmay Başkanı operasyona dair ifade verirken ordu radyosu el konulan videolardan kısa bir kesit daha yayımladı; bu zamanlama, bir İsrail yayın organı tarafından iç politikaya dönük bir hamle olarak değerlendirildi. Gemide öldürülenler arasında Türk foto muhabiri Cevdet Kılıçlar da vardı. Kendi makinesinin hafıza kartını gizleyip daha sonra dışarı çıkarmayı başaran Kanadalı yardım görevlisi Kevin Neish ise resmi videoların dışarıda bıraktığı cenazelerin fotoğraflarını yayımladı. Gün yüzüne çıkabilenler, yapılan aramaları aşmayı başaran kişiler sayesinde kamuoyuna ulaştı; aralarında çalışmalarını Türkiye’ye kaçıran veya hasarlı kartlardan kurtaran Adem Özköse ve Şefik Dinç adlı iki Türk gazeteci de vardı.
Türkiye’deki okurlar bu yöntemi kendi tarihlerinden iyi bilir: Devlet kameralara el koyar, anlatı yerine oturana dek tanıkları tecrit eder ve ardından resmi tezi destekleyen seçkiyi kamuoyuna sunar. Bu yazı dizisinin ilk bölümünde anlatılan; Britanya’nın kendisini zor durumda bırakabilecek dosyaları yakıp denize döktüğü ve geri kalanını kilit altına aldığı sömürge ateşi taktiğinin denizdeki karşılığıdır bu. Her iki yöntem de tek bir şarta dayanır: Eldeki yegâne kopyaların devlette bulunması gerekir. Ekim 2023’ten bu yana Gazze’de işte bu şart çöktü; zira delillerin büyük bir kısmı bizzat İsrail askerleri tarafından kendi telefonlarıyla kaydedildi ve kamuoyunun neyi görmesine izin verileceğine yetkili merciler henüz karar veremeden, askerlerin kendi adlarıyla yayımlandı.
Bu kayıtlarda en sık rastlanan sahne yıkımlardır. İstihkâmcılar bütün bir caddedeki evleri patlayıcılarla donatır, geri sayım başlar ve bir dizi konut tek bir toz bulutuna dönüşerek yerle bir olur; bu sırada patlayıcıları yerleştirenler sevinç çığlıkları atar, telefonu tutan kişi ise kamerayı sarsmadan yıkıma odaklar. Birliklerin peş peşe kaydettiği binlerce videoda aynı görüntüler Gazze’nin dört bir yanında tekrarlanır; kimi patlamayı hayatını kaybeden bir silah arkadaşına, kimi de ülkesindeki bir bayrama ithaf eder. Bir asker, Refah’taki evlerin yerle bir edilişini “Gazze’de tadilat” notuyla paylaşmıştı. Dördüncü Cenevre Sözleşmesi, askeri harekâtın kesin olarak zorunlu kılmadığı hallerde işgalci gücün sivil mülkleri yok etmesini yasaklar; mülklerin hukuka aykırı, keyfi ve askeri gereklilik olmaksızın geniş çapta tahrip edilmesini ise savaş suçu sayılan ağır ihlaller arasında sıralar. Bir yerleşim bloğunun çöküşünü kutlayan askerlerin görüntüleri, böyle bir gerekliliğin varlığına zayıf bir delildir. Operasyonel bir zorunluluktan kaynaklanan yıkımlar zafer şarkılarına vesile olmaz; kayıttaki sesler, kararın hangi zihniyetle uygulandığını açıkça belgeler.
Sıkça tekrarlanan ikinci sahne ise alıkonulanları gösterir. Gazze Şeridi genelinde askerler, iç çamaşırlarına kadar soyup gözlerini bağladıktan sonra uzun sıralar halinde diz çöktürdükleri erkekleri ve onların tepesinde bekleyen kendilerini kayda aldı. Aralık 2023’te Yossi Gamzoo adlı bir asker, Gazze Koleji‘nde soyulmuş, bağlanmış ve kanlar içinde sorgulanan, ardından sokakta yalınayak yürütülen Filistinli bir adamın görüntülerini paylaştı; buna ek olarak Yermuk Stadyumu’ndan, birçoğu iç çamaşırlarıyla ve bir kısmı gözleri bağlı halde sıralar halinde diz çökmüş yüzlerce erkeğin ve bir kalenin arkasında diz çöktürülmüş üç kadının yer aldığı ikinci bir video yayımladı. Daha sonra kimliği Ilya Blank olarak belirlenen bir başka asker ise bir kamyonete tıkılmış gözleri bağlı tutukluların yanında sırıtan ve başparmağını kaldıran bir silah arkadaşının yer aldığı montajı bir İsrail rap parçası eşliğinde servis etti. Cenevre Sözleşmeleri, gözaltındaki kişilere insani muamele edilmesini; hakarete ve kamuoyunun meraklı bakışlarına karşı korunmalarını şart koşar. Bu görüntüleri BBC için inceleyen hukuk uzmanları, söz konusu koruma hükümlerinin çiğnendiği sonucuna vardı. Adı geçen iki asker; izleyicilerinden onay bekleyen kişilerce uluorta sergilenen ve yaygın biçimde uygulanan bir pratiğin yalnızca iki temsilcisidir.
Aynı uygulama işgal altındaki Batı Şeria’ya da uzandı. Aralık 2023’te, Cenin mülteci kampında üç gün süren bir askeri operasyon sırasında yedek askerler bir caminin içinde kendilerini kaydetti; askerlerden biri minberde dururken, normalde ezan okunan hoparlörden Şema Yisrael duasını okuyup Hanuka şarkıları söylediler. Binaya bırakılan grafitilerde, diğer ifadelerin yanı sıra, “Gazze çevresinden selamlar” yazıyordu. Ordu, bu tutumun kendi değerleriyle çeliştiğini belirterek askerleri operasyonel görevden aldı. Bu sırada İsrail Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben Gvir ise videoyu kendi Telegram kanalında paylaşarak kahraman askerlerin icra ettiği bir dua olarak sundu. Türkiye Dışişleri Bakanlığı olayı provokasyon olarak nitelendirip kınadı. Yaşananlar tüm meseleyi tek bir haftaya sığdırdı: Ordu, eylemi kaydeden askerleri cezalandırmak için harekete geçerken, bir kabine bakanı aynı görüntüleri övgüye değer bularak takipçilerine dağıtıyordu; devlet böylece tek bir kaydı aynı anda hem sahiplenip hem de reddetmiş oluyordu.
En ağır nitelikteki materyallerden bazıları ise böbürlenmeyle değil, sızıntı yoluyla gün yüzüne çıktı. 6 Ağustos 2024’te İsrail’in Kanal 12 televizyonu, güney İsrail’de Gazze’den getirilen Filistinlilerin tutulduğu Sde Teiman askeri gözaltı kampından güvenlik kamerası görüntüleri yayımladı. Görüntülerde, askerlerin bir tutukluyu kenara çekip etrafını kalkanlarla çevirdiği, böylece ona yapılanların kameranın görüş alanı dışında kaldığı görülüyordu. Askeri savcılığın iddianamesi daha sonra kalkanların neyi gizlediğini açıkladı: Askerler adama ağır şiddet uygulamış, rektumunun yakınına batırılan kesici bir cisimle rektum duvarını yırtmış, kaburgalarını kırmış ve akciğerini delmişti. Televizyon yayını saldırıyı tecavüz olarak nitelendirirken, hazırlanan iddianame nitelikli darpla sınırlı kaldı. Bundan sonra yaşananlar ise bu anlatının merkezinde yer alıyor: İsrail, videoyu sızdırdığı şüphesiyle kıdemli bir askeri hukukçuyu tutukladı; askeri başsavcılık ise daha sonra yedek askerler hakkındaki iddianameyi geri çekti. Yargı kıskacı, görüntülerdeki faillerden çıkıp kamuoyunun bunu görmesini sağladığı iddia edilen yetkiliye yöneldi.
Askerlerin paylaşımları alenileşince, başkaları bu kayıtları delile dönüştürmeye başladı. Filistinli gazeteci Younis Tirawi, askerlerin paylaşımlarından kimliklerini ve birliklerini tespit etmek için aylarca çalıştı; aralarında, mensuplarından birinin Gazze kentindeki operasyonları anlattığı ve silahsız insanların vurulduğunu gösteren videoyu yüklemesinin ardından izini sürdüğü bir keskin nişancı timi de vardı. Tirawi, askerlerin evlerini işgal ettikleri kadınların iç çamaşırları ve vitrin mankenleriyle poz verdiği paylaşımları teker teker topladı; Al Jazeera’nin araştırma birimi ise görevdeki askerlere ait iki bin beş yüzden fazla hesabı kapsayan bir veri tabanı oluşturdu. Belçika merkezli Hind Rajab Vakfı, askerleri kendi paylaşımlarından teşhis edip ziyaret ettikleri ülkelerde davalar açarak bu materyalleri suç duyurularına dönüştürmeye başladı. Bir yıl içinde yaklaşık elli şikayette bulundu ve bin askerin ismini, binlerce video ve paylaşımla destekleyerek Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne sundu. Brezilya’da bir yargıç bir asker hakkında tutuklama kararı çıkardı; asker ise Arjantin‘e geçerek yakalanmaktan kurtuldu. Portekiz’deki bir şikayet, bir keskin nişancının internette “ıskalamadan sıkılan dört kurşun”la övündüğü paylaşıma dayanıyordu. Belçika’da vakıf, aynı keskin nişancı timinden çifte vatandaşlığa sahip bir asker hakkında, Gazze’deki bir hastane kuşatmasına dayandırılan bir suç duyurusunda daha bulundu. İsrail ordusu buna karşılık personeline görevlerine dair ayrıntıları paylaşmayı bırakmaları yönünde uyarıda bulundu ve bazılarının gözaltına alınmadan önce ziyaret ettikleri ülkelerden ayrılmasını tavsiye etti.
Görüntüler devletlerin başvurabildiği en yüksek mahkemeye kadar ulaştı. Güney Afrika, Soykırım Sözleşmesi kapsamında Uluslararası Adalet Divanı’nda dava açtığında, avukatları duruşma salonunda askerlerin videolarını izletti ve soykırım kastının kanıtı olarak askerlerin kameraya söyledikleri sözleri okudu. Mahkeme, Filistinlilerin soykırımdan korunma hakkı talebini makul buldu ve bağlayıcı ihtiyati tedbir kararları aldı; bunlar arasında İsrail’in iddialarla ilgili delillerin yok edilmesini engellemesi ve korunmasını sağlaması yönündeki emir de vardı. Daha sonraki bir kararda İsrail’in Birleşmiş Milletler müfettişlerini Gazze’ye sokması zorunlu kılındı. Soykırım Sözleşmesi’ne taraf olan Türkiye, Divan Statüsü’nün 63. maddesi uyarınca 7 Ağustos 2024’te davaya müdahillik bildiriminde bulundu; Divan, Ankara’nın savaş nedeniyle İsrail’le ticareti durdurmasından aylar sonra Güney Afrika ve İsrail’i bu talep üzerine yazılı mülahazalarını sunmaya davet etti. Kasım 2025’te İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı; aralarında başbakan, savunma bakanı ve genelkurmay başkanının da bulunduğu 37 İsrailli yetkili hakkında soykırım ve insanlığa karşı suçlar isnadıyla yakalama kararı çıkarıldığını duyurdu. İsrail Dışişleri Bakanı kararları küçümseyerek reddetti, bunları bir “halkla ilişkiler gösterisi” olarak nitelendirdi; Türk yargısının siyasi bir araca dönüştüğünü savundu ve o yılın başlarında İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı’nın tutuklanmasını örnek gösterdi. Yakalama kararlarının Türkiye dışında bir yaptırım gücü olmasa da taşıdığı asıl ağırlık, bir araya getirilmesine katkı sunduğu kayıtlarda yatıyor. Uluslararası Ceza Mahkemesi zaten bir yıl önce başbakan ve eski savunma bakanı hakkında tutuklama kararı çıkarmıştı. Tüm bu yargı süreçlerinde askerlerin bizzat kaydettiği görüntüler delil tabanının bir parçasını teşkil ediyor; bu da İsrail devletinin Lahey’deki mahkemelerin ve yurt dışındaki savcıların karşısına, kendi personelinin üretip yayımladığı malzemelerle çıktığı anlamına geliyor.
O noktadan sonra silme faaliyeti tersine işlemeye başladı. 2010 yılında kameraları elinde tutan hükümet, artık başkalarının cihazlarına çoktan kopyalanmış malzemelerin peşine düşmek zorundaydı. Şubat 2024’te Genelkurmay Başkanı Herzi Halevi, komutanlara yazdığı yazıda askerlere yağma yapmamaları ve intikam videoları çekmemeleri talimatını verdi; yıkım görüntüleri paylaşan askerlerden bunları silmeleri istendi. Bizzat ordunun kendi mensuplarınca ifade edilen endişe, bu kesitlerin Uluslararası Ceza Mahkemesi ve Uluslararası Adalet Divanı’nda biriken dava dosyalarını besleyebileceği yönündeydi. 2025 ortalarına gelindiğinde baş askeri sansür memuru, saldırılara dair paylaşım yapılmasını tümüyle kısıtlayan bir emir yayımladı; Haaretz bu emri hukuken geçersiz olarak niteledi. 2026’ya gelindiğinde ise Genelkurmay Başkanı, askerlerin Gazze’de sivillerin kasten öldürülüşünü anlattığı ödüllü bir belgeselin yapımcılarına karşı yasal işlem yapılıp yapılamayacağının incelenmesini askeri hukukçulardan istedi. Zorunlu askerlik yapan bir erin paylaşımını sildirmekle başlayan çaba, iki yıl içinde bu tür malzemeleri derleyip kamuoyuna mal edenlerin peşine düşmeye kadar vardı.
Delillerin ortadan kaldırılması platformlar üzerinden de yürütüldü ve bu süreçte taraflar arasında belirgin bir eşitsizlik yaşandı. Ekim ve Kasım 2023’te İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch), Instagram ve Facebook’ta Filistin yanlısı içeriklerin bin defadan fazla yayından kaldırıldığını ve sansürlendiğini belgeledi. İncelediği 1050 vakanın 1049’u Filistinlileri destekleyen barışçıl içerikleri kapsarken, yalnızca tek bir vaka İsrail’i destekleyen bir içeriğe aitti. Örgüt; içerik silme ve hesap askıya almadan “gölge engelleme”ye (shadow-banning) ve canlı yayın kısıtlamalarına kadar uzanan, aralarında ölen Filistinlilerin görüntülerinin de bulunduğu açıkça haber değeri taşıyan paylaşımları hedef alan altı mükerrer sansür örüntüsü tespit etti. Bu durumu otomatik içerik denetimine ve İsrail devlet siber biriminin bildirimleri de dahil olmak üzere şirketin neleri kaldıracağına yönelik hükümet baskısına bağladı. Kullanıcılar filtrelere takılmamak için “Gazze” kelimesini bilerek yanlış yazarak ya da Filistin bayrağı yerine karpuz emojisi koyarak karşılık verdi. Bizzat Meta’nın savaştan önce yaptırdığı bir insan hakları incelemesi dahi, şirketin içerik denetim politikalarının Filistinlilerin haklarını zedelediğini ortaya koymuştu. Bu iki içerik kümesi mahiyetleri itibarıyla farklıdır: Askerlerin videoları iddia edilen suçları belgelerken, sansürlenen Filistin içeriklerinin çoğu sivillere reva görülen muameleyi kayda geçiriyordu. Her iki durumda da güçlü olan tarafa en çok zarar veren kayıtların görünür kalması en zoru oldu.
Eski hafıza silme biçimleri de yenileriyle eşzamanlı olarak sürdü. Savaşın erken safhalarında düzenlenen bir hava saldırısı, bölgenin yaklaşık 150 yıllık tarihini barındıran 110 bin civarında belge ve fotoğrafın yer aldığı Gazze Kenti Merkez Arşivi’ni yok etti. Çatışmaların ikinci haftasında Gazze İslam Üniversitesi’nin kütüphanesi yerle bir edilmiş, ardından onu yaklaşık on bin ciltlik Gazze Kenti Halk Kütüphanesi izlemişti. Birleşmiş Milletler uzmanları, bölgedeki eğitim sisteminin sistematik biçimde imha edilmesini “eğitimkırım” (scholasticide) terimiyle tanımlayarak Gazze’deki okulların yüzde sekseninden fazlasının hasar gördüğünü veya yıkıldığını bildirdi. Bir tespite göre can kayıpları 5 bin 479 öğrenci, 261 öğretmen ve 95 üniversite profesörüne ulaştı. Faaliyette kalan son üniversite ise ordunun yetmiş gün boyunca üs ve gözaltı merkezi olarak kullanmasının ardından Ocak 2024’te yıkıldı. Gazetecileri Koruma Komitesi, dünya çapında 124 gazetecinin öldürüldüğü ve bu bilançonun yaklaşık yüzde altmışının İsrail’e atfedildiği 2024 yılını, kayıt tutmaya başladığı 1992’den bu yana basın mensupları için en ölümcül yıl olarak kaydetti. Öldürülenler arasında, aracına düzenlenen saldırıda hayatını kaybeden Al Jazeera muhabiri Vail ed-Dahduh‘un oğlu gazeteci Hamza ed-Dahduh ile üzerlerinde basın yeleği bulunurken “basın” ibareli araçlarında katledilen İsmail el-Gul ve kameramanı Rami er-Rifi de vardı. Hayatını kaybedenlerin birçoğu, haber merkezleri yıkıldıktan sonra da çalışan serbest gazetecilerdi; İsrail’in yabancı muhabirleri yalnızca askeri refakat eşliğindeki ziyaretler dışında içeri almayı reddetmesiyle oluşan boşluğu dolduruyorlardı ki elliyi aşkın yabancı muhabir bu kısıtlamayı açık bir mektupla protesto etmişti.
Bu uygulamanın en eski katmanı, devletin kuruluşuna kadar uzanır. İsrail Savunma Bakanlığı bünyesinde İbranice kısaltması Malmab olarak bilinen güvenlik birimi, yirmi yıldır İsrail arşivlerinden belgeleri -çoğunlukla yasal bir yetkisi olmaksızın- ayıklıyor; hatta kimi durumlarda, askeri sansürün daha önce onay verdiği, tarihçilerin yayımlayıp kaynak gösterdiği 1948 tehcirine ilişkin materyalleri dahi yeniden mühürleyerek erişime kapatıyor. Ülkedeki en büyük arşiv olan ordunun kendi arşivi ise neredeyse tamamen kilitli tutuluyor. Bir tarihçi, on beş yıl önce alıntıladığı dosyalara artık erişemediğini fark etti. Geri çekilen belgeler arasında, 1948 savaşının ilk aylarında Filistin köylerinin nasıl boşaltıldığına dair bir iç rapor da yer alıyordu; bu kayıt, halkın kendi rızasıyla ayrıldığı yönündeki resmi tezi zora sokan bir belgeydi. İşte bu, bir zamanlar açık olan delillerin sessizce geri çekilmesi şeklinde tezahür eden, Britanya yönteminin İsrail uyarlamasıdır.
Bu yazı dizisinin her iki bölümünde de saik aynıdır: Savaşlarını hukuka uygun yürüttüğünü iddia eden bir devlet, hem kendi kamuoyunda hem de destek aradığı uluslararası platformlarda itibarını bu iddiadan alır. Kendi kontrolünde olmayan mahkemelerce incelenen belgelenmiş ihlaller ise bu iddiayı sarsar ve suçu isim isim bireylere bağlar. Britanya bu itibarını ateşle, imha ve gizleme emirleriyle ve kapalı kapılar ardındaki mahkemelerle korudu; delillerin tek kopyası devletin elinde olduğu için bu çaba yarım yüzyıl boyunca işe yaradı. İsrail de 2010’da Mavi Marmara kayıtlarını aynı yolla, kameralara el koyarak denetim altına almıştı. Gazze’de ise ne kameraları ne de kopyaları elinde tutabildi. Belirleyici deliller bizzat kendi askerlerince üretildi, herhangi bir sansür mekanizması devreye giremeden yayıldı, saatler içinde araştırmacılar tarafından arşivlendi ve silme emirleri yürürlüğe girmeden önce Lahey’deki yargılama süreçlerine dahil edildi. Bu dizinin ilk bölümü, Britanya’nın Gazze’ye ilişkin gözetleme kayıtlarını ulusal güvenlik gerekçesiyle hâlâ sakladığı Ağrotur’da sona ermişti. İsrail askerlerinin bizzat yayımlamayı seçtiği görüntülerle arasındaki bu tezat, içinde bulunduğumuz ânı tanımlıyor. Bir devlet yalnızca münhasıran elinde tuttuğu şeyi mühürleyebilir. Kendi personelinin dünyaya çoktan yaptığı bir itirafı geri çağırmak içinse elinde çok daha az araç vardır; bunu geri almak için harcadığı çabanın büyüklüğü de o itirafın ne içerdiğinin en somut göstergesi olmaya devam ediyor.
Uzlaş, inkâr et, mühürle: Kenya’dan Kıbrıs’a, Britanya’nın Sömürgeci işkence formülü — 1
Amerika2 hafta önceMavi dalga, Demokratik Sosyalizm veya laciverdin tonları
Asya2 hafta önceRusya’nın ‘Doğu’ya yönelişi’ hız kazanıyor: Putin, Çin sınırında yeni demiryolu hattını onayladı
Asya2 hafta önceBangladeş’te konfeksiyon işçilerinin isyanı sürüyor
Asya2 hafta önceKazakistan, Drujba hattı üzerinden petrol sevkiyatını yeniden başlatmak istiyor
Dünya Basını1 hafta önceŞam’da bir okul: Modern Suriye tarihi silinirken
Dünya Basını2 hafta önceSırp Profesör Simić: Sandıktan çıkan irade Batı blokuna yöneliş değil
Görüş1 hafta önceEl koy, sil, inkâr et: İsrail’in kendi kayıtlarıyla savaşı, Mavi Marmara’dan Gazze’ye – 2
Ortadoğu2 hafta önceHaredi müttefiklerinden Netanyahu’ya destek gelmedi








