Bizi Takip Edin

GÖRÜŞ

Arap-İran kavşağında Çin’in yeni Orta Doğu politikası

Yayınlanma

Çin Komünist Partisi (ÇKP) 20. Kongresi hem Xi Jinping’in üçüncü dönemini hem de Çin’in ikinci yüzyılını başlatmıştır. ÇKP Kongresinin tamamlanmasının ardından Xi Jinping dış politikaya ışık hızında bir giriş yapmıştır. Önce Asya’daki zirvelere katılmış ardından Pekin’de başta Almanya ve AB olmak üzere bir dizi ülkenin liderlerin kabul etmiş ve son olarak da ikinci kez Suudi Arabistan’ı ziyaret etmiştir. Bu ziyareti sırasında hem Körfez ülkeleriyle hem de Arap ülkeleriyle birer zirve gerçekleştirmiştir.

Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in adeta pandemi sürecinin  acısını çıkarırcasına gerçekleştirdiği  3 gün süren Suudi Arabistan ziyaretinde Kapsamlı Stratejik Ortaklık Anlaşması da dahil olmak üzere 50 milyar dolar değerinde 35 anlaşma imzalandı. Özellikle ticaret hacminin daha da geliştirilmesi, enerji ve savunma alanında işbirlikleri öne çıktı. Xi Jinping bu ziyaret esnasında iki ayrı  zirveye katılmıştır; birincisi  Körfez İşbirliği Konseyi ile diğeri ise ilk defa düzenlenen 21 Arap ülkesinin katıldığı Çin-Arap Devletleri Zirvesidir. Xi, Zirvede “Çin-Arap Dostluğunun Ruhunu İleriye Taşımak ve Yeni Çağda Ortak Bir Geleceği Olan Çin-Arap Topluluğunu Ortaklaşa İnşa Etmek” başlıklı bir açılış konuşması yaptı. Konuşmasında Çin’in Arap dünyası ile tarihsel ilişkilerinden başlayarak Arap ülkelerinin kurtuluş savaşlarına Çin’in verdiği destek de dahil olmak üzere günümüzdeki meselelere kadar değindi. Xi, özetle Arap dünyasına ortak bir gelecek inşa etmeyi ve ortak bir kaderin parçası olmayı teklif etti. Xi’nin çıkışı Arap dünyasında yeni bir dünyanın kurulmakta olduğunu ve Arap ülkelerinin de bu dünyada yerini almak için hevesli olduklarını gösterdi. Çin, Filistin meselesinde de  1967 öncesi sınırlara sahip başkenti Doğu Kudüs olan BM’ye üye bağımsız bir Filistin devleti  fikrini desteklediğini bir kez daha dile getirdi.

Çin’in Arap dünyasıyla son 70 yıldaki politikasının tarihine bakıldığında daha çok Soğuk Savaş döneminde ideolojik bir perspektif üzerinden inşa edildiği görülür. Bu dönemde üçüncü dünyanın liderliği Çin ile Sovyetler birliği arasındaki ana rekabetin temel alanıydı. Soğuk Savaş sonrası ise Arap dünyası ve Ortadoğu Çin için daha pragmatik bir anlam taşımaya başladı ve Sovyetler Birliği’nin dağılması ve Doğu Blokunun yıkılmasıyla ideolojik bakışın yerini ticaret ve enerjinin güvenli tedariği almıştır. Bir başka deyişle, Soğuk Savaş sonrası Çin dış politikası devrimci olmaktan çok pragmatiktir. Ayrıca, Çin için Arap dünyası siyasi bir kutup oluşturmaktan çok, bir ekonomik pazardır.

Suudi Arabistan, son dönemde özellikle Yemen Savaşıyla birlikte daha da artan İran tehdidi nedeniyle hızlı bir silahlanma süreci başlatmış, bu bağlamda ABD’den milyarlarca dolar silah almaya başlamıştır. Ancak son dönemde ABD ile başta kaşıkçı cinayeti ve petrol kısıntısı nedeniyle gerginlik yaşayan Suudi Arabistan ABD’ye alternatif olarak Çin’i ön plana çıkarmıştır.  Trump’ın “biz olmasak iktidarda ancak iki hafta kalabilirsiniz” sözü ve  Biden’ın parya olarak nitelendirmesiyle Amerikan başkanlarının sistematik olarak Riyad yönetimini aşağıladığı bir sürecin başladığı gözlemlenmiştir. Ve gelişmeler, Suudi Arabistan’ı  Rus-Çin Blokuna yakınlaştırmış ve bu yıl Şanghay İşbirliği Örgütü Semerkant zirvesinde Suudi Arabistan ile diyalog ortaklığı protokolü imzalamıştır.

Halihazırda, 2022 itibariyle daha önce yapılmış anlaşmalar kapsamında Suudi Arabistan Çin’den 4 milyar dolarlık silah alacak. Aslında Çin ile Suudi Arabistan arasındaki silah ticareti 1985’lere kadar gitmektedir.1986’da Suudi Arabistan Çin’den 50 adet orta menzilli DF-3 balistik füzeler almıştır. Bu füzelere nükleer başlık da takılabiliyor. 2007’de ise DF-21 füzelerini almıştır. 2014 ve 2017’de Çin’den insansız hava araçları almış almaya da devam ediyor. Amerikan istihbaratına göre Çin, Riyad yakınlarında Sudi Arabistan’ın balistik füze geliştirmesine yardım ediyor. Bu arada geçtiğimiz Ağustos ayında ABD’den de 3 milyar dolar değerinde Patriot hava savunma sistemlerini almak için anlaşmaya varmış durumdadır.

ABD, Suudi Arabistan’ın Çin’den silah almasına İran nedeniyle göz yummaktadır. Güçlü bir Suudi Arabistan, Orta Doğu’da İran’ı caydırabilecek ve karşı koyabilecek bir güç olacaktır. Ancak aynısı Çin için söylenemez. Çin, hem Suudi Arabistan’a hem de İran’a silah satmaktadır. Çin için iki ülke de kendisi için bir pazar ve aynı zamanda enerji tedarik ettiği merkezlerdir. Suudi Arabistan için Çin’in İran’a silah satması ironik bir durumken benzer şekilde İran için de Çin’in İsrail ile özellikle savunma alanındaki stratejik ilişkileri ironik bir durum oluşturmaktadır. Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı yaptığı açıklamada “eğer İran çalışır bir nükleer silah elde ederse körfez ülkeleri olarak güvenliğimiz için gereken neyse yaparız” şeklindeki ifadesi gerekirse Körfez ülkelerinin de nükleer silah edinebileceğine işaret ediyor. Bu cesurca açıklamanın Xi Jinping’in ziyaretinin ardından gelmesi de anlamlıdır.

İran’dan ziyarete tepki

Çin ile Körfez İşbirliği Konseyi toplantısının ana gündem maddesini İran oluşturdu. Yayınlanan 18 maddelik bildirinin 4 maddesi doğrudan İran ile ilgiliydi.  İran’ın  nükleer programından mezhepsel çatışmaları desteklemesine kadar bir çok konu masaya yatırıldı. Ancak en önemli konu bildirinin 12. maddesinde yer alıyordu: Liderler, Birleşik Arap Emirlikleri’nin üç adalar sorununa barışçıl bir çözüme ulaşma girişimi ve çabaları da dahil olmak üzere tüm barışçıl çabalara desteklerini teyit ettiler; Büyük Tunb, Küçük Tunb ve Ebu Musa adalarını uluslararası hukuk kurallarına uygun ikili müzakereler yoluyla ve bu konuyu uluslararası meşruiyete uygun olarak çözmek.”

İran, bu bildiriyi küstahça yapılmış bir açıklama olarak değerlendirdi ve Basra Körfezinde yer alan ve İran’a ait olan  üç stratejik ada üzerinde hak iddia eden Birleşik Arap Emirliklerine Körfez İşbirliği Örgütünün ve Çin’in verdiği destek kabul edilemez olarak nitelendirildi.  Ayrıca İran, meseleyi uluslararası hukuk kurallarına uygun ikili müzakereler yoluyla ve bu konuyu uluslararası meşruiyete uygun olarak çözmek şeklinde geçen ifadeyi de sert eleştirerek İran’ın müzakere edilemez olarak gördüğü egemenliği ile ilgili bir mesele üzerinde müzakere çağrısı yaptığı için tepki gösterdi.

İran, bu üç ada nedeniyle Birleşik Arap Emirlikleriyle zaman zaman gerginlik yaşadıklarının altını çizerken bu kez Tahran yönetimi için şaşırtıcı olan şey  Çin’in anlaşmazlıkta taraf tutuyor gibi görünmesi durumuydu. İran cumhurbaşkanının siyasi işlerden sorumlu genelkurmay başkan yardımcısı Mohammad Jamshidi, Çin’i eleştirerek, “Pekin’deki meslektaşlarıma bir hatırlatma. Suudi Arabistan, ABD ile birlikte Suriye’de IŞİD/El Kaide’yi desteklerken ve Yemen’e vahşice saldırırken, İran bölgesel istikrar ve güvenliği yeniden sağlamak ve güvensizliğin hem Doğu’ya hem de Batı’ya yayılmasını önlemek için terörist gruplarla savaştı” dedi. Ayrıca, Çin’in İran Büyükelçisi Suudi Arabistan’daki Körfez İşbirliği Konseyi-Çin zirvesinin ardından yapılan ortak açıklama üzerine Dışişleri Bakanlığına çağrıldı. Çin Büyükelçisi ile yapılan görüşmede, İran tarafının Körfez İşbirliği Konseyi-Çin açıklamasında İran’ın toprak bütünlüğüne yönelik ifadelerden dolayı rahatsızlık dile getirildi. Basra Körfezi’ndeki üç İran adasının İran’ın toprak bütünlüğünün ayrılmaz bir parçası olduğu ve İran’ın herhangi bir parçası gibi hiçbir ülkeyle müzakere konusu olmamış ve olmayacak olduğu vurgulandı.

İran’ın tepkileri üzerine Çin Başbakan yardımcısı apar topar Tahran’a geldi. Çin Başbakan yardımcısı “Çin’in İran’la kapsamlı stratejik ilişkiler geliştirme iradesi asla değişmeyecek” diyerek Çin’in  İran’ın ulusal egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve ulusal onurunu ve dış müdahaleye karşı mücadelesini desteklediğini vurguladı.

İran’ın son dönemde Rusya ve Hindistan ile geliştirmeye başladığı stratejik ilişki Pekin yönetiminin gözünden kaçmadı. Özellikle İran, Hindistan ile ilişkileri geliştirirken Çin’in müttefiki Pakistan ile ilişkileri daha da kötüleşmeye başladı. Amerikan basını, Rusya ile İran’ın Ukrayna savaşı üzerinden  artık stratejik müttefik olduklarını ilan etti. Bu son gerginlik akıllara İran Çin’i terk ederek Rusya’ya mı yanaşıyor sorularını getirdi.

Sonuç olarak bir asırdan beri savaşları ve anlaşmazlıkları bir türlü bitmeyen Arap dünyasının bu kaotik ortamını Çin’in kabullenmesi geleneksel Çin dış politikasının da terkedilmesi anlamına geliyor. Bütün dengeleri vesayet yönetimleri tarafından kurgulanmış bir dünyada, Çin, ilkesel olarak karşı çıktığı ve emperyalizmin bir politikası olarak gördüğü vesayetçilik ya da büyük güç ilişkisini tesis eder mi? Bu riske girer mi? Hele de Arap Dünyasının geleneksel sorunlarında taraf olur mu? Bu soruların cevabı henüz belirsiz. Örneğin Birleşik Arap Emirlikleri- İran gerginliğinde ortaya çıkan tablo Çin’in taraf tuttuğu şeklinde yorumlandı. Benzer şekilde Filistin’e verilen destek nedeniyle İsrail ile karşı karşıya gelmesi muhtemel. Asya Pasifik bölgesi kimsenin arka bahçesi değildir diyen Xi Jinping, Orta Doğu bölgesinde bu dili kullanmadı. Gerçek şu ki geçtiğimiz yaz Biden’ın İsrail ziyaretinde ABD’nin Orta Doğu’yu terk etmeyeceğini ve bölgeyi Rusya ve Çin’e bırakmayacağını söylemesi önümüzdeki dönemde Çin-ABD arasında Asya Pasifik’te yaşanan jeopolitik rekabetin Orta Doğu’ya taşınacağını gösteriyor.

GÖRÜŞ

İran misillemesi: Komplo teorileri arasından ilerlemek

Yayınlanma

Yazar

İran’ın İsrail’e yaptığı misilleme komplo teorisi sanayimizin muhteşem ürünlerini bir kez daha ortaya döktü. Bu alanda dünya ligine hiç maç yapmadan ilk üçe çağrılacağımıza ve formumuz iyiyse finali de ya Orta Doğu ülkelerinden veya Balkanlardan birisiyle oynayacağımıza hiç şüphem kalmadı. Eğer komplo teorileri ihraç edilebilir bir ürün olsaydı kişi başına düşen milli gelirde dünyada ilk beş arasında yerimizi kesinlikle alırdık.

Aslında İran’la İsrail arasındaki gerginlik kelimenin tam anlamıyla bir orta oyunuymuş. Hatta İran rejimi İsrail’in kuklalarından sadece biriymiş. Tahran yönetimi İsrail’e karşıymış gibi yapıp perde arkasında onlarla iş tutarmış. Madem yüzlerce İHA’yı harekete geçirebiliyor; o halde neden İsrail’in önemli hedeflerini vurmuyormuş. Veya İsrail’de neden hiç kimse ölmemiş.

Bunları çürütmeye çalışmanın hiçbir anlamlı tarafı olmadığının pek tabii ki farkındayım; ama ülkemizin entelektüel seviyesinin göstergesi olması açısından bu komplo teorilerinin medyanın önemli bir bölümünde kontrolsüzce konuşulabiliyor olmasına hayıflanmamak mümkün değil. Bunları dinledikçe içimden ‘Hitler de Sovyet ajanıydı. Stalin onu erken dönemlerde devşirmişti. İkinci Dünya Savaşı zaten orta oyunuydu. Hitler’in amacı da Almanya’nın yenilmesini sağlayıp Sovyetler Birliği’nin geniş Doğu Avrupa topraklarını hakimiyeti altına almak için yapılmıştı’ demek geliyor. Bu arada sadece Sovyetler Birliği’nin 27 milyon kayıp vermiş olması (1945’de on sekiz milyon olan Türkiye nüfusunun bir buçuk katı) zaten küçük bir ayrıntı. Komplo teorimi çürütmesi düşünülemez. Kaldı ki, bunları soracak kimse de yok ortalıkta.

İRAN MİSİLLEMESİNİN KODLARI

İşin esasına gelince, İran, Şam’daki büyükelçilik binasına İsrail’in yaptığı saldırıya mislinden fazlasıyla cevap verdi. Fazlasıyla, çünkü, İran da İsrail toprakları dışında bazı İsrail hedeflerini vurabilirdi. Nitekim önceki aylarda Kuzey Irak’ta İsrail istihbaratı tarafından kullanıldığı iddia edilen bazı yerleri vurmuştu. Fakat bu defa doğrudan İsrail topraklarını hedef aldı. Ve hemen altını çizmek gerekir ki, bu, kuruluşundan bu yana İsrail topraklarının tümüne yönelik en kapsamlı saldırı olarak askeri/siyasi tarihteki yerini aldı.

İran’ın İsrail’e daha büyük çapta zarar verecek silahlar kullanmamış veya kullansa da başarısız olmuş olma iddialarına gelince, ilkine verilecek cevap Tahran’ın bölgesel bir savaş istememesiyle doğrudan alakalı. İran açısından bakıldığında, zaman kendi lehine işliyor; çünkü Vaşington’un pek de akıllıca sayılmayacak hesaplarla sırf İsrail karşıtı oldukları için tarumar ettiği – güya demokrasi götürmüştü – Irak ve Suriye’de İran’ın nüfuzu olağanüstü arttı. İran yanlısı olarak bilinen ve kendilerini Direniş Ekseni olarak tanımlayan gruplar bu iki ülkede güç kazanırken İsrail’in şiddet dışında bir şey bilmeyen politikalarından dolayı Lübnan’da oluşan Hizbullah hareketi ile de Suriye üzerinden tam bir irtibat sağlamış oldular. Bunlara Yemen’de Ensarullah hareketinin kuvvetlenmesi ve Hamas’ın giderek Hizbullahlaşması yani etkili bir direniş örgütüne dönüşmesi de eklendiğinde İran İsrail’i bölgede ciddi bir kuşatmaya almış görünüyor.

Çok kutupluluk geri döndürülemez bir biçimde dünya dengelerini yeniden yapılandırırken İsrail’in en büyük destekçisi Amerika ve Avrupa’nın ciddi bir güç ve nüfuz alanı kaybına uğrayacağını hesap ediyorlar ki, bu hesaplarında hiç de yanlış/haksız sayılmazlar. ABD ve Kolektif Batı’nın gücünün azalmasının Orta Doğu’da İsrail’in hareket alanını daraltacağına hiç şüphe yok. Ayrıca nükleer silah yapma çalışmalarında son aşamaya geldiği söylenen İran’ın bölgesel savaş istemesi için hiçbir neden yok. Buna karşılık bölgesel savaş isteyen ve Amerika’yı bunun içine çekmeye çalışan Netanyahu ve İsrail; çünkü Tel Aviv yönetimi Gazze’de gerçekleştirdiği ve ilk defa Batı kamuoylarında bile şiddetle eleştirilen soykırımsal etnik temizlik harekâtından kendi açısından başarı sayılabilecek (rehinelerin kurtarılması, önde gelen Hamas liderlerinin yakalanması/öldürülmesi vs.) hiçbir sonuç alamayınca kurtuluşu İran’ı savaşın içine çekmek olarak görüyor. Gerek Hizbullah’a gerekse İran’a yönelik provokasyonlarını da bu amaçla gerçekleştiriyor.

Ayrıca Netanyahu İran ile savaş istemeyen Amerikan yönetimini işin içine çekmek için de İran’a karşılık vermek zorunda kalacağı provokasyonlar yapıyor. En son Şam’daki konsolosluk binasının vurulması tam da bu amaçla gerçekleştirilmişti. Dolayısıyla İran elindeki vuruş kabiliyetini nüanslar (komplo teorisyenlerinin çok fakir olduğu bir alan) üzerine inşa etmek zorundaydı. Yani hem karşılık vermeliydi hem de bunu Amerika ile koordinasyon kurarak büyük bir savaşa sebep olmayacak şekilde icra etmeliydi. Hafta sonu İran’ın yaptığı tam da bu oldu. Yüzlerce İHA ve onların İsrail hava sahasına yaklaşmasıyla başlayan Hizbullah seri atışları İsrail’in Demir Kubbe olarak adlandırılan hava savunma sistemini baş edemeyeceği sayıda hedef ile meşgul etmeyi amaçlıyor olmalıydı. O meşguliyetin (saturation) yarattığı boşluktan yararlanan balistik füzeler İsrail’in kritik önemdeki havaalanlarında (Nevatim ve Ramon), öyle anlaşılıyor ki, ciddi tahribata sebep oldu.

Üstelik, anlaşılan o ki, İran bu havaalanlarını elindeki hipersonik füzelerle de vurmamış; çünkü öyle yapsaydı Tahran’ın envanterindeki önemli bir silahın ayrıntıları ortaya çıkmış olacak ve bir yandan İsrail öte yandan Amerika, İngiltere ve müttefikleri bu silaha karşı neler yapılabileceğine dair hummalı bir çalışma başlatacaklardı. Yani stratejinin en önemli kuralını uygulamış görünüyor İran, elindeki kartların hepsini göstermeden misillemesini gerçekleştirmiş. Hipersonik füzeleri devreye sokmadan da İsrail’in her yerini vurabileceğini Tel Aviv’e göstermiş.

CNN EZBERİ

İran’ın Gazze üzerinde odaklanmış İsrail karşıtı veya İsrail’i eleştiren kamuoyunun veya Batılı devletlerin dikkatinin bir anda İran-İsrail çatışmasına döndüğü, Gazze’nin unutulduğu laflarının hiçbir ciddi tarafı olmadığı ayrıca ortada. Böyle bir laf kalabalığı, İsrail’in Gazze operasyonların durduğu veya duracağı varsayımına dayanıyor. Oysa İran’ın İsrail’e neler yapabileceğini gösterdiği bu misillemenin ardından gözler yeniden Gazze’ye dönecektir. Öte yandan eğer Gazze’de İsrail harekâtına ara verilecek tamamen veya duracaksa/durdurulacaksa, bu, zaten İran lehine ciddi bir puan olarak döner; çünkü sonuçta Gazze halkını Netanyahu soykırımından koruyan/kurtaran ülke konumuna sokar. Yok, eğer İsrail harekâtı aynen devam edecek olursa, gözler bir kere daha oraya çevrilecektir.

Ayrıca Batı ülkelerinde giderek İsrail’i çok sert bir biçimde eleştiren kamuoyları ile İsrail’e destek veren yönetimler arasında yaşanmakta olan çelişkili bir durum var ve bu durum devam edecek gibi görünüyor. Yani İran misilleme yapsa da yapmasa da İsrail’e destek vermekten geri durmayan/duramayan bir Batı dünyasından söz ediyoruz. Bu açıdan İran’ın kendi kamuoyunun misilleme talepleriyle bu konuyu tartıya koyduğunda nüanslara dayanan bir karşılık verdiği sonucunu çıkarabiliriz. Hem misilleme fazlasıyla yapıldı hem de bölgesel bir savaş çıkmasına sebebiyet verilmedi. Yani Netanyahu kazanan olmadı.

İran’ın yaptığı misillemenin bölgesel politikalardaki yansıması Arap ülkelerinden siyasal destek almamış/alamamış ve muhtemelen bundan sonra da alamayacak olduğunun bir kez daha gözler önüne serilmesiydi. Arap ülkelerinden Ürdün doğrudan İsrail ve Amerika ile İran’a karşı kendi hava sahasını aktif korumaya alırken Suriye hariç diğerleri İran İHA’larının ve füzelerinin geçişine izin vermediler. Bu da Arap ülkelerinin Filistin meselesini kendi aile sorunları gibi görmekten yana olduklarına işaret ediyor. İsrail ve Amerika ile Filistin konusunda müzakere, mücadele eden bu Arap ülkeleri Arap olmayan Müslüman devletlerin siyasal İslamcı sloganlarla ve İslam kardeşliği gibi dini gerekçelerle Filistin meselesinde merkezi rol kapma girişimlerini kendi meşru alanlarına başkalarının izinsiz girmesi gibi algılıyorlar ki, bu konuda aktif olma istediğini her vesileyle sergileyen Türkiye hükümetinin çıkarması gereken dersler olduğuna hiç şüphe yok.

Şimdilik bir bölgesel savaş ihtimali atlatılmış gibi; ancak Amerika’yı da yanına alarak İran’a karşı topyekün bir savaş başlatmak isteyen Netanyahu veya başka bir İsrail hükümetinin hangi tahriklere başvurabileceğini kestirmek hemen hemen imkansız. Çok kutuplu dünyada Amerika’nın yardımlarının azalması ihtimalini dikkate alarak Filistin’de ciddi geri adımlar atarak iki devletli bir çözümü içselleştirecek bir İsrail siyasi oluşumu/hükümeti de ufukta görünmüyor. Öte yandan Gazze’dekiler soykırımsal bir etnik temizliğe tabi tutulurken evlerine, arazilerine el konulan, sürekli baskı gören ve zulmedilen Batı Şeria’daki Filistinliler için de direnmekten başka bir yol görünmüyor. Bölge muhtemelen çok kutuplu dünyanın sıcak çatışma alanlarından birisi olarak kalacak, ta ki, Amerikan başkanlık seçimlerine kadar. Trump’ın seçilmesi ve telaffuz ettiği fikirleri dış politikaya dönüştürdüğü takdirde bölgedeki denklem önemli ölçüde değişebilir.

Okumaya Devam Et

GÖRÜŞ

Ayakları yere sağlam basan ekonomi

Yayınlanma

Yazar

Türkiye, on ay gibi kısa bir zaman zarfında iki önemli seçimden de şüpheye mahal bırakmayacak biçimde, demokrasi sınavından geçerek çıktı. İlk seçimden çıkan sonuç; (ekonomiden dış politikaya güvenlik ve küresel meselelere dair ortak bir güç bildirgesinin ortaya konulduğu) netlik beklentisi olurken; ikincisinden çıkansa ekonomik zorluklar ve depremin gecikmiş etkileriydi…

Yerel seçimlerde iktidar bloğu partilerin önemli düzeyde oy kaybederek, ana muhalefet partisi CHP’nin 1977’den bu yana ilk kez oyunu bu denli artırmasının arkasındaki belirleyici güç, hali hazırda ilgili partiler tarafından araştırılıyor. Ancak ağırlıklı nedenin yukarıda belirttiğim üzere ekonomi olduğu söylenebilir. Adıyaman gibi 6 Şubat depreminden etkilenen illerimizde halkın büyük çoğunluğunun konteynerlerde yaşamını sürdürüyor olması tepki oylarına neden olmuşken, büyükşehirler dışındaki küçük ilçelerimizin çoğunda oy sayısının emekli sayısının bile altında kalmasıysa genel ekonomiye dair bir protestodur.

Büyükşehirlerimizde iktidar partisinin 2019’daki oylarının çok altına inmesinin arkasındaki ekonomi dinamiği sadece emekli maaşları olmayıp, ücretliler açısından da yaşam koşullarının artan enflasyon nedeniyle giderek altından kalkılamaz hale gelmiş olmasıdır.

Seçim sonuçları kısmını fazla uzatmadan şu konuları sıralamak isterim. Genel seçimde uygulanan en popülist seçim ekonomisi unsuru EYT olup, 2022 yılında toplam emekli sayısı 13 milyon 933 bin kişiyken Ocak 2024’te bu sayı 16 milyon 98 bin kişiye yükselerek, aktif/pasif oranını 1,64’e düşürdüğü gibi seçmenin de yaklaşık yüzde 26’sını oluşturmuştur. Çoğu göç veren il ve ilçelerde seçimlerde seçmenin yüzde 20’den fazlasını emekli oluşturmuştur. (En düşük emekli maaşı 10k olup, asgari maaşın yaklaşık üçte ikisi kadardır. Bu oran 2003’te asgari maaşın 1,5 katıydı)

Asgari maaş zamları son yıllarda özel kesim temsilcileri tarafında önemli bir tartışma konusu olmuş ancak diğer taraftan hem son açıklanan açlık sınırına yakınsamış hem de büyükşehirlerdeki tek odalı dairelerin bile kirasını karşılayamaz hale gelmiştir. Üstelik toplumun genelinin özel sektörde bu orana yakınsayan maaşları aldığı bilinmektedir.

Seçim belirsizliği geride kaldı; artık yeni şeyler söylemek lazım!

31 Mart’tan önce kendine elverişli zemin bulan spekülatörler devreye girmiş; döviz kuru üzerinde TCMB’nin rijit faiz artışına karşın belirli bir momentum oluşturmayı başarmıştı. Ancak seçimin hemen ardından gerek Sn. Cumhurbaşkanı gerekse de Sn. Yılmaz ve Şimşek’in art arda verdikleri OVP’da kararlılık mesajları şimdiden kur tarafında piyasayı yatıştırmış gözüküyor. Diğer taraftan Goldman Sachs, Deutsche Bank ve Wells Fargo gibi yabancı yatırım kurumlarından gelen piyasa, dış basından gelen seçim yorumlarının genel olarak olumlu olduğu söylenebilir.

Aslında Haziran 2023’ten itibaren Ortodoks ekonomi politikalara geçişle beraber, daha önce Türkiye ekonomisine mesafeli yaklaşan pek çok yabancı ekonomist hatta spekülatörün dahi görüşlerini pozitife evirdiğine şahit olmuştuk. Örneğin daha önce Türkiye ekonomisine dair olumsuz görüşleriyle tanınan İngiliz ekonomist ve Bluebay Varlık Yönetimi Gelişen Piyasalar Kıdemli Stratejisti Timothy Ash, Harici’de  gazeteci  Esra Karahindiba’ya verdiği röportaj, bu bağlamda dikkat çekicidir.

Fakat tüm bu olumlu görüşlere karşın son haftalarda tahvil ve hisse gibi Türk lirası varlıklardan bir çıkış olduğu gözlemleniyordu. Bunun da belirleyicisinin yerel seçimin yaratmış olduğu belirsizlik olduğu söylenebilir. Yerel seçimin doğrudan ekonomiye bir etkisinin olmayacağının bilinmesine karşılık, Türk lirası varlıklarına bu tavrın alınmasındaki dip dalga esasında ekonomi politikalarında son yıllarda sıklıkla değişikliğe gidilmiş olmasıydı.

Ancak seçimin atlatılması ve ekonomik programın kararlılıkla devam ettirilmesi halinde bu anlayış giderek etkisini yitirecektir diye düşünüyorum.

Bütçenin giderler tarafında yapılacak bir şey var mı?

Seçim öncesinde ortaya çıkan spekülasyonlar daha ziyade döviz kuru ve servet vergisi gibi ekstra yükümlülükler üzerinden şekillenmişti. Diğer taraftan bütçenin giderler kısmı çok fazla konuşulmamıştı. Bu konudaki ilk söylemin de seçimin hemen ertesinde Ekonomi Bakanı Sn. Şimşek’ten geldiğini gördük.

Dolayısıyla söylenecek yeni mevzuların başında; bütçenin gider tarafı olduğu düşünülüyor. Ancak lüks araba ya da temsil gideri olarak ifade edilen bu tarz harcamaların tutarının ne yazık ki amiyane tabiriyle devede kulak kaldığını, vatandaşa belki bir miktar moral sağlamanın dışında ekonomiye önemli bir katkısı olabileceğini düşünmem. Zira burada EYT başta olmak üzere seçim harcamaları (yönetilen yönlendirilen fiyatlar da dahil) ve 2024 yılı bütçesinden sosyal yardım ve desteklere 497 milyar lira kaynak ayrılması gibi noktalar mevcuttur. Özetle her ne kadar enflasyonun etkisiyle vergi gelirleri artış kaydetmiş olsa da diğer taraftan deprem başta olmak üzere seçimlerin de desteklediği artan harcamalarla oluşmuş bir dengesizlik…

Gelirler tarafındaysa çözüm yeni vergi midir?

Servet üzerinden konulacağı düşünülen ilave vergilere gelince; vergi tahsilatının yüzde 65’lik kısmı harcamalar üzerinden tahsil edilen dolaylı vergilere dayalı. Ayrıca servet üzerinden tahsil edilen vergilerin toplam içindeki payı ise sadece yüzde 3 civarında. Bu aralar, kira mükelleflerinden vergi tahsil edilmesine yönelik bir çalışma var ancak yüzdesel olarak bakıldığında ve son yıllarda yurtdışına konut yatırımının artış kaydettiği düşünüldüğünde önemli bir katkısı olacağını düşünmem.

Özetle maliye tarafında zaten deprem gibi zaruri harcamalarla bozulmuş olan dengenin mevcut vergi sistemiyle onarılması bir hayli zor gözüküyor. Ya da araba markalarının değişimiyle…

Dolayısıyla bu bağlamda söylenecek asıl yeni söz; vergi sisteminin yapısal bir dönüşümden geçmesiyle mümkün olabilir.

Mevcut ekonomik programda hali hazırda en işlevsel kısım TCMB’nin yürüttüğü para politikasıdır. Burada amaç, paranın fiyatı olan faizi yükselterek, parasal aktarım mekanizmasıyla bir tür sıkılaşma yaratmaktır. Bunlar mevduat, kredi, döviz kuru, varlık fiyatları ve beklenti olarak sıralanabilir.

Türk ekonomi tarihi incelendiğinde en sıklıkla görülen anomalinin kur üzerinden şekillendiği ve belki Latin Amerika ülkelerinde olduğu gibi hiperenflasyon yaşanmadığı ancak kontrollü dönemlerde bir gecede yapılan devalüasyonlar, günümüzde ise sert bir biçimde yukarı çıkan kurla milli paranın değer kaybına uğradığı görülmektedir. Dolayısıyla ülkemizde kur kırılganlığı yüksek ve büyük oranda beklentiye dayalı şekillenmektedir.

Nitekim Haziran 2023’ten önce makro ve mikro ihtiyati programlar eşliğinde KKM enstrümanıyla kontrol edilen döviz kurunun, ardından yoğun bir sıkı politikaya geçilmesine karşın önemli ölçüde değer kaybederek, amaç enflasyonla mücadele edilmesi olmasına karşın, geçişkenlik göstererek fiyat artışlarına katkı sağladığı da görülmektedir.

Diğer taraftan BDDK haftalık verilerine göre 29 Mart haftası toplam TL mevduat 8,7 trilyon lira seviyesindeyken, KKM +  yabancı para mevduat toplamının 9 trilyon liradan fazla olması gerçek dolarizasyonun yüzde 50’nin üzerinde olduğunu göstermektedir.( IMF yüzde 30’un üzerindeki bir dolarizasyonun çok yüksek olduğunu ifade etmektedir. )

Diğer parasal aktarım mekanizmaları yoluyla amaç büyük ölçüde iç talebin baskılanarak, ekonominin soğutulması olup, bu kısımda da dikkat edilmesi gereken tarafın PPK metinlerinde de ifade edildiği üzere tasarrufların reel anlamda değerlenmiş Türk lirasına gidiyor oluşudur. Aksi halde enflasyonda durgunluk nedeniyle oluşacak fiyat artışındaki azalış hızı, döviz kurunun enflasyona geçişkenliği nedeniyle sekteye uğrayarak, stagflasyona neden olabilir.

Kur kırılganlığın asli nedeni zaman içerisinde kronikleşmiş hale gelen cari açıktır. Turizm gelirlerindeki artışa karşılık, yıllar içerisinde yüksek seyreden dış ticaret açığının nedeniyse ithal bağımlılığıdır.

Yıllar içerisinde rekorlar kırarak, büyük bir hacme ulaşan ihracata karşılık; ithal girdi bağımlılığı özellikle enerji ve emek yoğun sektörlerde kendini önemli düzeyde göstermektedir.

Neoliberal büyüme bakışı daha fazla kırılganlık ve eşitsizlikle büyüme yarattı!

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra kurulan Dünya Bankası’nın gelişen ülkelere dikte ettiği program daha fazla büyümeydi… Ancak zaman içerisinde Çin hariç dünyanın diğer gelişen bölgelerinde görüldü ki küreselleşme, bu ülkelerde iki önemli sonuç ortaya çıkardı: İlki dünyada ücretlerin ve döviz kurunun üzerinde yaratılan baskı, ikincisiyse dünyadaki özellikle 1990’lı yılların başından itibaren hızı artarak büyüyen likidite genişlemesi ve sermaye hareketlerinin, özellikle bu ülkelere sağladığı kısa vadeli yabancı kaynakların oluşturduğu kırılganlık oldu. Dolayısıyla üretimden çok finans sektörü aracılığıyla büyüme gelişen ekonomilerde adaletsiz gelir dağılımının da yolunu açmış oldu.

Günümüzde teknolojik dönüşüm, kırsaldan kente imalat yapmak üzere kurulan emek yoğun sektörlerin refah yaratacağı inancını yıkmaktadır. Bunun yerine eğitimli, yüksek vasıflı ve teknolojik becerileri olan kişiler, hizmet sektörlerinde kendilerine bir alan açabilmekte, eğitim konusunda vasıflı olmayanlarınsa gelirden aldıkları pay düşüş kaydetmektedir.

Teknoloji ilerliyor, tedarik zincirleri değişiyor ve siyasi gerilimler ticaret kalıplarını yeniden şekillendiriyor.  ABD’de Trump’ın seçilmesi, Rusya-Ukrayna Savaşı ve Çin rekabetinden sarsılan Avrupa ekonomilerine ilave ticaret tarifeleriyle büyük bir gelir kaybı yaşatabilir. Gelişen ülkeler tarafındaysa sanayileşmenin bir zamanlar sağladığı mucizevi büyümeyi hâlâ sağlayıp sağlayamayacağına dair şüpheler artıyor. Dünya nüfusunun yüzde 85’ini (6,8 milyar insan) barındıran gelişmekte olan ülkeler için bunun sonuçları derindir.

Türkiye kısa vadede enflasyonu düşürmek için ilk etapta portföy akımlarını çekmeyi önceleyecektir.

Mevcut programın kararlılıkla devamı Türkiye’nin kredi notlarının artırılması, CDS risk priminin düşmesi gibi olumlu değerlendirmeleri beraberinde getirecektir ancak yabancı sermayenin gelebilmesi sadece ülkemizdeki sıkılaşmanın dozuna değil, diğer taraftan küresel koşullara da büyük ölçüde bağlıdır.

Küresel finansman koşullarına bakılacak olursa; dikkatler başat merkez bankası Fed ve ECB’nin gevşeme adımlarına çevrilmektedir.  Fed’in Haziran sonu itibariyle en az iki en fazla üç faiz indirimine gitmesi şu anda kuvvetli bir beklenti dahilindedir. ECB’nin ise son alınan enflasyon oranlarına ve oluşan ekonomik durgunluk neticesinde daha erken bir faiz indirimine gitmesi olasılık dahilinde bulunmaktadır. Tüm bu koşullar rijit bir biçimde faizi yükseltip, kur istikrarını sağlamış Türk lirası varlıklara yönelimi beraberinde getirebilir ancak geçmişte olduğu gibi bu akımın hacimli olması için yurtdışı swap kanallarının açılması gerekebilir. Bu durum borsa ve Türk lirası varlıklarda yabancı payını arttıracağından, durgunluk açısından elzem olmakla birlikte, kırılganlıklarımızı da baki bırakmaktadır.

Diğer taraftan dünyada soğuk para dediğimiz doğrudan yabancı sermayenin gelişiyse hem siyasi faktörlere hem de artık teknolojik dönüşüme bağlıdır. Günümüzde Orta Doğu’daki sermayenin bile artık markalar (futbol kulüpleri, formula yarışları…) ve teknoloji ya da yeşil dönüşüm bağlamında değerlendirildiği bir fauna mevcuttur.

Dolayısıyla ekonomide zorlu geçecek önemli bir sürece girmiş bulunmaktayız ancak faturanın hangi kesime çıkacağı henüz belli değil.

Son aylarda rekor seviyede artan iç tüketim talebini düşürmek, uygulanan enflasyonla mücadele politikasının birincil amaçlarından olup, kredi kartı gibi ödeme sistemlerinin daha da sınırlandırılması ve asgari maaş artışlarının da ikiden bire indirilmesi gibi bir takım önlemler, aynı zamanda sabit gelirli kesimin var olan geçim yükünü daha da artıracaktır.

Ancak iç tüketim talebindeki artışın ana nedeninin de enflasyon beklentisi olduğu unutulmamalıdır. Dolayısıyla acı reçetenin faturasının sadece bir kesime çıkarılması hakkaniyetli olmayacak bilakis toplumun tüm paydaşlarının bu beklentiyi rasyonele döndürmek açısından kendi sorumluluğunu yerine getirmesi sosyoekonomik dengenin tesis edilmesinde bir başarı hikayesi oluşturacaktır.

Enflasyonu düşürmek aslında bir amaç değil zorunluluk olup, ülkemizi küresel zeminde üst noktalarda rekabet edebilir hale getirmek adına amaç edinmemiz gereken bütüncül alanlar; hukuk, vergi ve ekonomi tarafındaki yapısal dönüşümlerdir.  Aksi halde şimdilerde olduğu gibi güçlü ama ekonomik açıdan kaygan bir zeminde konumlanmaya devam edebiliriz.

Okumaya Devam Et

GÖRÜŞ

Lübnan ile İsrail arasına Türk askeri formülü devrede mi?

Yayınlanma

Yazar

Osmanlı Devleti, 1864 Rus soykırımından sonra Çerkesleri, daha çok Arap kabileleri arasında ve o zaman sayıları az olan Yahudilerin arasında tampon oluşturmak için Golan Tepeleri’ne yerleştirmişti. Golan ismi de o bölgede öldürülen bir Çerkes komutandan gelir.

Bugün bile Suriye-Ürdün-İsrail sınırına yakın bölgelerde Çerkesler hâlâ hayatta kalma mücadelesi veriyor. Buna Lübnan sınırının hemen dibinde yaşayan İsrail vatandaşı Çerkesler dahil.

Huzur ve istikrarın uğramadığı kadim halkların tarih boyunca ele geçirmek için çabaladığı topraklardaki mücadele günümüzde de hız kesmeden devam ediyor.

7 Ekim Aksa Tufanı Operasyonu sonrasında akmaya başlayan kan seline kapılan Orta Doğu halkları, çatışmaların sonlandırılıp bölgenin istikrara kavuşacağı günleri hasretle bekliyor.

Savaş Lübnan’a sıçrarsa ne olur?

İsrail, kuzeyde yaşayan vatandaşlarının geri dönebilmesi için Hizbullah’ın BM’nin 1701 kararına göre Litani Nehiri’nin güneyinden çekilmesini şart koşuyor. Diplomatik olarak sorun çözülmezse askeri bir harekata girişeceğini açıkça belirtiyor.

Olası bir Hizbullah-İsrail savaşında, Hizbullah kuzey İsrail’e büyük ölçüde zarar verirken İsrail’in de Beyrut’u Gazze’ye dönüştürmesi muhtemel senaryolardan. Yani İsrail’in şu an dengesiz güç kullanarak yürüttüğü savaştan farklı bir gidişat onu bekliyor olacak. Ama sonunda her iki taraf için de kazananı olmayan maliyetli bir yüzleşme olacak.

Yavaş çekim de olsa bu yüzleşmeye doğru gidiliyor gibi gözüküyor. Zaten diken üstündeki bölge ve dünya için çatışmanın yayılması büyük riskler barındırıyor. Tansiyonun düşürülmesi konusunda çeşitli öneriler de tartışılmıyor değil.

UNIFIL’e Türk askeri takviyesi mi geliyor?

Önerilerden biri de Orta Doğu’da Türk askerinin Litani Nehiri’nin güneyine konuşlandırılarak İsrail ile Hizbullah arasında tampon oluşturması. Hali hazırda Lübnan-İsrail sınırında bulunan UNIFIL (Birleşmiş Milletler Barış Gücü) içerisinde Türk kuvvetler var. Bölgede bulunan Türk gücüne takviye gönderilerek Litani’nin güneyinde güvenliği Türkiye’nin sağlaması konuşuluyor. Buna göre Hizbullah bu bölgeden çekilerek bölgeyi Türk askerine teslim edecek. İsrail de bunun üzerine kuzeyde yaşayan vatandaşlarının Hizbullah saldırılarına karşı güvende olacaklarını güvencesini vererek evlerine dönmesini sağlayacak.

BM barış koruma gücü UNIFIL’nin Mavi Hat olarak adlandırılan bölgede konuşlanmasının sebebi İsrail ve Lübnan arasındaki sınır çatışmalarını önlemek, bölgede huzuru sağlamak.

İsrail Gazze’de, Batı Şeria’da olduğu gibi güney Lübnan’da da BM çalışanlarını hedef almaktan çekinmiyor ve uluslararası yasalara meydan okuyor. UNIFIL sözcüsü Andrea Teneti, “Mavi Hat üzerinde üç BM askeri gözlemcisi ve bir tercüman bulundukları yerin yakınında meydana gelen patlama sonucu yaralandı ve hastaneye sevk edildi. BM personelinin emniyeti ve güvenliği sağlanmalıdır” açıklamasında bulundu.

Kendini koruyamayan UNIFIL’nin görevini yerine getiremediği aşikâr. Dolayısıyla Türk gücünün bölgede olmasının olası bir savaşı önleyebileceği; bölgede huzur, güvenlik ve istikrarı sağlayabileceği konuşuluyor.

Lübnanlı Hıristiyanlar, Hizbullah’a karşı mı?

Olası bir Hizbullah-İsrail savaşını kaldıramayacak Lübnan’ın kaybedecek çok şeyi var. Zaten ekonomik, siyasi ve sosyal olarak uzun zamandır dibi görmüş Lübnan’da iç savaş çıkma ihtimali de her daim yüksek bir olasılık.

Sınıra yakın bazı Hıristiyan köylerinde Hizbullah üyelerini İsrail’e ifşa ediyor ve taraflarını gösteriyorlar.

Mesela Lübnan’ın Hıristiyan köylerinden olan Rmaish’in bazı sakinleri, Hizbullah’ın köyün eteklerinden İsrail’e yönelik saldırısını engellediklerini iddia ettiler. Köylüler daha sonra Hizbullah’ın kullandığı iddia edilen arabaları ele geçirerek sosyal medyada paylaşmaya başladılar. Rmaish, bazı İsrail üsleri ve stratejik konumlara karşı coğrafi avantaj sağlayan bir konumda bulunuyor. Rmaish yerlileri bu savaşa dahil olmadıklarını ve İsrail’in misillemesinden kaçınmak istediklerini söylüyorlar. Kataeb başta olmak üzere Lübnan Gücü Partisi, Özgür Vatansever Hareketi gibi Maruni Hıristiyan siyasi parti mensupları halkı Hizbullah’a karşı harekete geçirmek için kilise çanları çalarak iç savaş kışkırtması yaptılar.

Lübnanlılar savaş istemiyor

Lübnan uzun zamandır başsız. Eylül 2022’de yapılan genel seçimlerden bu yana hükümet kurulamadı. Ekim 2023’de görev süresi biten ve Baabda Sarayı’ndan ayrılan Michel Aoun’un ardından hâlâ yeni bir cumhurbaşkanı seçilemedi. Olası bir İsrail savaşında bu durum zaten içinde birlik sağlayamayan Lübnanlıları iç savaşa sürükleyecektir. İsrail de uzun süredir göz koyduğu Beyrut’u havadan bomba yağmuruna tutarken Lübnan’ı hali hazırda zaten yetersiz olan alt yapısını da vuracaktır. Ülkenin tek havalimanı olan Refik Hariri Uluslararası Havalimanı vurulduktan sonra Lübnanlılar aynı Refah sınır kapısında çaresiz kalan Filistinliler gibi sıkışacaklardır.

Bütün bunların önlenmesi için Hizbullah şimdiye kadar ölçülü ve stratejik hareket etti. Ancak misillemede bulunmamanın seçenek olduğu zamanı hızla geride bırakıyor. Beyrut’ta Hizbullah’ın kalbi Dahiye’de, Bekaa’da yapılan suikastlarda tepkisi genelde sınırlıydı. Fakat İsrail, ısrarla kuzeyde yaşayan vatandaşlarının huzur ve güvenliği için Hizbullah’ın Litanı Nehiri’nin güneyinden çekilmesini şart koşuyor.

Olası bir savaş sadece Lübnan’la sınırlı kalmayacak, Suriye ve hatta İran’ı da içine çekecektir. Binyamin Netanyahu, 7 Ekim’de gerçekleşen Aksa Tufanı Operasyonu’ndan önce bölgede sınırların değişeceğini söylerken bu bölgesel savaşı kastetmiş olabilir. Netanyahu, hükümetinin ömrünün kısaldığını ve İsrail’in erken seçime doğru gittiğini görüyor ve kabinesinin çökmesini önlemek için savaşı uzatmak istiyor.

Türkiye, tarihi sorumluluklarının gereği olarak Türk askerini riske sokmadan, aktif çatışmaya dahil olmadan sadece varlığı ile bölgede bu savaşı engelleyebilir mi? “Devriye” konusunda genelde gönüllü olsak da böyle bir girişimin başarı şansı var mı ve riskler ağır basar mı? Türk askeri girdiği yerden çıkar mı?

Okumaya Devam Et

Çok Okunanlar

English