Dünya Basını
İsrail intihara adım adım böyle sürüklendi
Aşağıda çevirisini okuyacağınız makale, İsrail’in köklü gazetelerinden Haaretz’in Genel Yayın Yönetmeni Aluf Benn tarafından kaleme alındı. İsrail’in adım adım sağ politikalara ve sonucunda da intihara doğru nasıl süreklendiğinin tarihini yazan Benn, “7 Ekim bir dönüm noktası” diyor ve ekliyor: “Ancak bunun nasıl bir dönüm noktası olacağına İsrailliler karar verecek….Ülke bir araya gelerek barışa ve Filistinlilerle onurlu bir şekilde bir arada yaşamaya giden yolu çizebilir. Ancak şu ana kadarki göstergeler İsraillilerin bunun yerine kendi aralarında savaşmaya ve işgali süresiz olarak sürdürmeye devam edecekleri yönünde. Bu da 7 Ekim’i İsrail tarihinde karanlık bir çağın başlangıcı haline getirebilir.”
***
İsrail’in İntiharı
Netanyahu, Filistinliler ve İhmalin Bedeli
Aluf Benn
Nisan 1956’da parlak bir günde, İsrail Savunma Kuvvetleri’nin (IDF) tek gözlü genelkurmay başkanı Moşe Dayan arabayla güneye, Gazze Şeridi sınırı yakınlarında yeni kurulmuş bir kibutz olan Nahal Oz’a gitti. Dayan, önceki sabah at sırtında tarlalarda devriye gezerken Filistinliler tarafından öldürülen 21 yaşındaki Roi Rotberg’in cenazesine katılmak için gelmişti. Katiller Rotberg’in cesedini sınırın diğer tarafına sürüklemiş, ceset burada parçalanmış ve gözleri oyulmuş halde bulunmuştu. Sonuç, ülke çapında şok ve acı oldu.
Eğer Dayan günümüz İsrail’inde konuşmuş olsaydı, büyük olasılıkla konuşmasını Rotberg’in katillerinin korkunç zalimliğini büyük ölçüde eleştirmek için kullanırdı. Ancak 1950’lerdeki konuşması faillere karşı oldukça sempatikti. Dayan, “Katilleri suçlamayalım” dedi: “Onlar sekiz yıldır Gazze’deki mülteci kamplarında oturuyorlar ve biz onların gözleri önünde onların ve babalarının yaşadığı toprakları ve köyleri kendi mülkümüze dönüştürüyoruz.” Dayan, İsrail’in 1948 bağımsızlık savaşını kazanmasıyla Filistinli Arapların çoğunluğunun sürgüne gönderildiği, Arapça “felaket” anlamına gelen Nakba’yı kastediyordu. Aralarında sonradan sınır boyunca Yahudi kasabaları ve köyleri haline gelen toplulukların sakinleri de olmak üzere pek çok kişi zorla Gazze’ye yerleştirildi.
Dayan Filistin davasının pek de destekçisi değildi. Çatışmalar sona erdikten sonra 1950 yılında, şimdi İsrail’in Aşkelon kenti olan sınır kasabası Majdal’da kalan Filistinli topluluğun yerlerinden edilmesini organize etti. Yine de Dayan, birçok Yahudi İsraillinin kabul etmeyi reddettiği şeyi fark etti: Filistinliler Nekbe’yi asla unutmayacak ya da evlerine dönmeyi hayal etmekten vazgeçmeyecekti. Dayan cenazedeki konuşmasında, “Etrafımızda yaşayan yüz binlerce Arap’ın hayatlarını dolduran ve alevlendiren nefreti görmekten vazgeçmeyelim” dedi: “Bu, hayatımızın seçimi; kılıcımızın elimizden alınmasına ve hayatlarımızın sona erdirilmesine izin vermemek için hazır ve silahlı olmak, güçlü ve kararlı olmak zorundayız.”
7 Ekim 2023’te Dayan’ın asırlık uyarısı, mümkün olan en kanlı şekilde gerçekleşti. Mecdel’den sürülen bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Hamas lideri Yahya Sinvar’ın planını uygulayan Filistinli militanlar, Gazze sınırı boyunca yaklaşık 30 noktadan İsrail’i işgal etti. Tam bir sürpriz yaparak İsrail’in zayıf savunmasını aştılar ve bir müzik festivaline, küçük kasabalara ve 20’den fazla kibbutza saldırmaya başladılar. Yaklaşık bin 200 sivil ve askeri öldürdüler ve 200’den fazlasını rehin aldılar. Tecavüz ettiler, yağmaladılar, yaktılar ve talan ettiler. Dayan’ın mülteci kampı sakinlerinin torunları -onun tarif ettiği aynı nefret ve tiksintiyle beslenen ama artık daha iyi silahlanmış, eğitilmiş ve örgütlenmiş olarak- intikam için geri dönmüşlerdi.
7 Ekim İsrail tarihindeki en büyük felaketti. Bu ülkede yaşayan ya da bu ülkeyle ilişkisi olan herkes için ulusal ve kişisel bir dönüm noktası oldu. Hamas’ın saldırısını durdurmayı başaramayan IDF, ezici bir güçle karşılık vererek binlerce Filistinliyi öldürdü ve Gazze’nin tüm mahallelerini yerle bir etti. Ancak pilotlar bombalar yağdırırken ve komandolar Hamas’ın tünellerini temizlerken bile İsrail hükümeti bu saldırının neden olduğu düşmanlığı ya da başka bir saldırıyı önleyebilecek politikaları hesaba katmadı. Bu sessizlik, savaş sonrası bir vizyon ya da düzen ortaya koymayı reddeden İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun emriyle gerçekleşiyor. Netanyahu “Hamas’ı yok etme” sözü verdi, ancak askeri gücün ötesinde, grubu ortadan kaldırmak için hiçbir stratejisi ve savaş sonrası Gazze’nin fiili hükümeti olarak onun yerini neyin alacağına dair net bir planı yok.
Strateji belirlemedeki başarısızlığı tesadüf değil. Sağcı koalisyonunu bir arada tutmak için tasarlanmış bir siyasi çıkar tasarısı da değil. Barış içinde yaşamak için İsrail’in Filistinlilerle nihayet anlaşmaya varması gerekecek ve bu Netanyahu’nun kariyeri boyunca karşı çıktığı bir şey. İsrail tarihindeki en uzun başbakanlık dönemini Filistin ulusal hareketinin altını oymaya ve bir kenara itmeye adadı. Halkına barış olmadan da refaha kavuşabilecekleri sözünü verdi. Ülkesini, Filistin topraklarını sonsuza kadar işgal etmeye devam edebileceği fikriyle aldattı. Ve şimdi bile, 7 Ekim’in ardından, bu mesajı değiştirmedi. Netanyahu’nun savaştan sonra İsrail’in yapacağını söylediği tek şey Gazze’nin etrafında bir “güvenlik çemberi” oluşturmak -ki bu sınır boyunca Filistinlilerin kıt topraklarının büyük bir bölümünü yutacak bir kordon da dahil üstü örtülü bir uzun süreli işgal demek.
Ancak İsrail artık bu kadar gözünü karartamaz. 7 Ekim saldırıları Netanyahu’nun verdiği sözlerin boş olduğunu kanıtladı. Ölü bir barış sürecine ve diğer ülkelerin azalan ilgisine rağmen Filistinliler davalarını canlı tuttu. Hamas tarafından 7 Ekim’de çekilen vücut kamerası görüntülerinde işgalcilerin bir kibbutza saldırmak üzere sınırı geçerken “Burası bizim toprağımız!” diye bağırdıkları duyuluyor. Sinvar operasyonu açıkça bir direniş eylemi olarak niteledi ve kişisel olarak en azından kısmen Nekbe tarafından motive edildi. Hamas lideri 22 yılını İsrail hapishanelerinde geçirdi ve hücre arkadaşlarına sürekli ailesinin köyüne dönebilmesi için İsrail’in yenilmesi gerektiğini söylediği belirtiliyor.
İsrailliler 7 Ekim travmasıyla bir kez daha Filistinlilerle olan çatışmanın ulusal kimliklerinin merkezinde yer aldığını ve refahları için bir tehdit oluşturduğunu fark etmek zorunda kaldı. Bu durum göz ardı edilemez ya da geçiştirilemez ve işgale devam etmek, Batı Şeria’daki İsrail yerleşimlerini genişletmek, Gazze’yi kuşatma altına almak ve herhangi bir toprak tavizi vermeyi (hatta Filistinlilerin haklarını tanımayı) reddetmek ülkeye kalıcı bir güvenlik getirmeyecek. Yine de bu savaştan çıkmak ve rotayı değiştirmek son derece zor olacak ve bunun tek sebebi Netanyahu’nun Filistin sorununu çözmek istememesi değil. Savaş İsrail’i belki de tarihinin en bölünmüş anında yakaladı. Saldırıdan önceki yıllarda ülke, Netanyahu’nun demokratik kurumların altını oyma ve ülkeyi teokratik, milliyetçi bir otokrasiye dönüştürme girişimleriyle parçalanmıştı. Onun yasa tasarıları ve reformları, savaştan önce ülkeyi parçalamakla tehdit eden ve çatışma sona erdiğinde de peşini bırakmayacak olan yaygın protestolara ve anlaşmazlıklara neden oldu. Aslında Netanyahu’nun siyasi hayatta kalma mücadelesi 7 Ekim öncesine göre daha da yoğunlaşacak ve ülkenin barışa ulaşmasını zorlaştıracak.
Ancak başbakana ne olursa olsun, İsrail’in Filistinlilerle uzlaşma konusunda ciddi bir görüşme yapması pek olası değil. İsrail kamuoyu bir bütün olarak sağa kaymış durumda. Amerika Birleşik Devletleri ise giderek daha fazla kritik başkanlık seçimiyle meşgul oluyor. Yakın gelecekte anlamlı bir barış sürecini yeniden canlandırmak için çok az enerji ya da motivasyon olacak.
7 Ekim hala bir dönüm noktası, ancak bunun nasıl bir dönüm noktası olacağına İsrailliler karar verecek. Dayan’ın uyarısına nihayet kulak verirlerse, ülke bir araya gelerek barışa ve Filistinlilerle onurlu bir şekilde bir arada yaşamaya giden yolu çizebilir. Ancak şu ana kadarki göstergeler İsraillilerin bunun yerine kendi aralarında savaşmaya ve işgali süresiz olarak sürdürmeye devam edecekleri yönünde. Bu da 7 Ekim’i İsrail tarihinde karanlık bir çağın başlangıcı haline getirebilir – daha fazla ve artan şiddetle karakterize edilen bir çağ. Saldırı tek seferlik bir olay değil, olacakların habercisi olacaktır.
Tutulmayan söz
1990’larda Netanyahu İsrail’in sağcı sahnesinde yükselen bir yıldızdı. 1984-1988 yılları arasında İsrail’in BM Büyükelçisi olarak adını duyurduktan sonra, 1993 yılında İsrail hükümeti ve Filistin Kurtuluş Örgütü tarafından imzalanan İsrail-Filistin uzlaşı planı olan Oslo anlaşmalarına karşı muhalefete liderlik ederek geniş çapta ün kazandı. Başbakan Yitzhak Rabin’in Kasım 1995’te aşırı sağcı bir İsrailli fanatik tarafından öldürülmesinin ve İsrail şehirlerinde Filistinlilerin gerçekleştirdiği terör saldırılarının ardından Netanyahu, Oslo barış anlaşmasının önemli mimarlarından Şimon Peres’i 1996’daki başbakanlık yarışında kıl payı farkla yenmeyi başardı. Göreve geldikten sonra barış sürecini yavaşlatma ve İsrail toplumunda reform yapma sözü veren Netanyahu, yumuşak ve Batılı liberalleri taklit etmeye eğilimli olarak gördüğü “elitlerin yerine dini ve sosyal muhafazakarlardan oluşan bir birlik getirme” sözü verdi.
Ancak Netanyahu’nun radikal hedefleri eski elitlerin ve Clinton yönetiminin ortak muhalefetiyle karşılaştı. O zamanlar genel olarak barış anlaşmasını destekleyen İsrail toplumu da başbakanın aşırı gündeminden hızla soğudu. Üç yıl sonra, Oslo sürecini devam ettirme ve Filistin sorununu bütünüyle çözme sözü veren liberal Ehud Barak tarafından devrildi.
Ancak Barak da halefleri gibi başarısız oldu. İsrail 2000 baharında güney Lübnan’dan tek taraflı çekilme işlemini tamamladığında sınır ötesi saldırılara maruz kaldı ve Hizbullah’ın devasa yığınağı tarafından tehdit edildi. Ardından Filistinlilerin o sonbaharda ikinci intifadayı başlatmasıyla barış süreci çöktü. Beş yıl sonra İsrail’in Gazze Şeridi’nden çekilmesi Hamas’ın burada yönetimi ele geçirmesinin yolunu açtı. Bir zamanlar barışa destek veren İsrail halkı, barışla birlikte gelen güvenlik riskleri nedeniyle iştahını kaybetti. “Onlara ayı ve yıldızları sunduk ve karşılığında intihar bombacıları ve roketler aldık” yaygın bir nakarat oldu. (İsrail’in çok az şey teklif ettiği ve sürdürülebilir bir Filistin devletini asla kabul etmeyeceği şeklindeki karşı argüman pek yankı bulmadı). 2009’da Netanyahu haklı çıktığını hissederek iktidara döndü. Ne de olsa İsrail’in komşularına toprak tavizi vermemesi yönündeki uyarıları doğru çıkmıştı.
Göreve geri dönen Netanyahu, İsraillilere artık gözden düşmüş olan “barış için toprak” formülüne karşı bir alternatif sundu. İsrail’in Filistinlileri bir kenara iterek Batı tarzı bir ülke olarak gelişebileceğini ve hatta Arap dünyasının geneline ulaşabileceğini savundu. Anahtar bölmek ve fethetmekti. Netanyahu Batı Şeria’da İsrail’in fiili polislik ve sosyal hizmetler taşeronu haline gelen Filistin Yönetimi ile güvenlik işbirliğini sürdürdü ve Katar’ı Gazze’deki Hamas hükümetini finanse etmeye teşvik etti. Netanyahu 2019’da partisinin parlamento grubunda yaptığı konuşmada “Filistin devletine karşı olan herkes Gazze’ye fon aktarılmasını desteklemelidir çünkü Batı Şeria’daki Filistin Yönetimi ile Gazze’deki Hamas arasındaki ayrımı sürdürmek bir Filistin devletinin kurulmasını engelleyecektir” dedi. Bu açıklama Netanyahu’nun başına bela oldu.
Netanyahu, deniz ve ekonomik abluka, yeni konuşlandırılan roket ve sınır savunma sistemleri ve grubun savaşçılarına ve altyapısına yönelik periyodik askeri baskınlar yoluyla Hamas’ın yeteneklerini kontrol altında tutabileceğine inanıyordu. “Çimleri biçmek” olarak adlandırılan bu son taktik, “çatışma yönetimi” ve statükonun korunması ile birlikte İsrail güvenlik doktrininin ayrılmaz bir parçası haline geldi. Netanyahu mevcut düzenin dayanıklı olduğuna inanıyordu. Ona göre bu düzen aynı zamanda elverişliydi: Çok düşük seviyeli bir çatışmayı sürdürmek siyasi açıdan bir barış anlaşmasından daha az riskli ve büyük bir savaştan daha az maliyetliydi.
On yılı aşkın bir süre boyunca Netanyahu’nun stratejisinin işe yaradığı görüldü. Orta Doğu ve Kuzey Afrika, Arap Baharı’nın devrimleri ve iç savaşlarına gömüldü ve Filistin davası çok daha az dikkat çekici hale geldi. Terörist saldırılar en düşük seviyeye indi ve Gazze’den periyodik olarak yapılan roket atışları genellikle engellendi. 2014’te Hamas’a karşı yapılan kısa bir savaş dışında, İsrailliler nadiren Filistinli militanlarla kafa kafaya çarpışmak zorunda kaldı. Çoğu insan için çatışma çoğu zaman gözden ve gönülden uzaktı.
İsrailliler Filistinliler hakkında endişelenmek yerine Batı’nın refah ve huzur rüyasını yaşamaya odaklanmaya başladı. Ocak 2010 ile Aralık 2022 arasında Tel Aviv’in silueti yüksek apartmanlar ve ofis kompleksleriyle dolarken İsrail’de emlak fiyatları iki kattan fazla arttı. Daha küçük kasabalar bu patlamaya uyum sağlamak için genişledi. Teknoloji girişimcilerinin başarılı işletmeler kurması ve enerji şirketlerinin İsrail sularında açık deniz doğal gaz yatakları bulmasıyla ülkenin GSYİH’si yüzde 60’tan fazla büyüdü. Diğer hükümetlerle yapılan açık deniz anlaşmaları, İsrail yaşam tarzının önemli bir yönü olan yabancı seyahatleri ucuz bir metaya dönüştürdü. Gelecek parlak görünüyordu. Görünüşe göre ülke, Filistinlileri geride bırakmış ve bunu bir barış anlaşması için hiçbir şeyi -toprak, kaynaklar, fonlar- feda etmeden yapmıştı. İsrailliler hem pasta yemiş hem de pastadan pay almışlardı.
Ülke uluslararası alanda da gelişiyordu. Netanyahu, ABD Başkanı Barack Obama’nın iki devletli çözümü yeniden canlandırma ve Batı Şeria’daki İsrail yerleşimlerini dondurma yönündeki baskılarına kısmen Cumhuriyetçilerle ittifak kurarak karşı koydu. Netanyahu, Obama’nın İran’la nükleer anlaşma imzalamasını engelleyememiş olsa da Donald Trump’ın başkanlığı kazanmasının ardından Washington anlaşmadan çekildi. Trump ayrıca İsrail’deki Amerikan Büyükelçiliğini Tel Aviv’den Kudüs’e taşıdı ve yönetimi İsrail’in Golan Tepelerini Suriye’den ilhak etmesini tanıdı. Trump döneminde ABD, İsrail’in Bahreyn, Fas, Sudan ve Birleşik Arap Emirlikleri ile ilişkilerini normalleştiren İbrahim Anlaşmalarını imzalamasına yardımcı oldu ki bu bir zamanlar İsrail-Filistin barış anlaşması olmadan imkansız görünen bir ihtimaldi. Uçak dolusu İsrailli yetkili, askeri şef ve turist Körfez şeyhliklerinin lüks otellerini ve Marakeş çarşılarını sık sık ziyaret etmeye başladı.
Netanyahu Filistin meselesini bir kenara bırakırken İsrail’in iç toplumunu da yeniden şekillendirmeye çalıştı. Netanyahu 2015’te sürpriz bir şekilde yeniden seçildikten sonra sağcı bir koalisyon kurarak muhafazakâr bir devrimi ateşleme hayalini yeniden canlandırdı. Başbakan bir kez daha “elitlere” karşı söylenmeye başladı ve kendisine düşman ve destekçileri için fazla liberal olarak gördüğü eski düzene karşı bir kültür savaşı başlattı. 2018’de İsrail’i “Yahudi Halkının Ulus-Devleti” olarak tanımlayan ve Yahudilerin kendi topraklarında “kendi kaderini tayin etme” konusunda “eşsiz” bir hakka sahip olduğunu ilan eden büyük ve tartışmalı bir yasanın geçmesini sağladı. Bu yasa, ülkenin Yahudi çoğunluğuna öncelik tanıyor ve Yahudi olmayan halkını ikincilleştiriyordu.
Aynı yıl Netanyahu’nun koalisyonu çöktü. Ardından İsrail uzun bir siyasi krize sürüklendi ve ülke 2019 ile 2022 yılları arasında her biri Netanyahu’nun iktidarı için bir referandum niteliğinde olan beş seçime sürüklendi. Siyasi mücadelenin yoğunluğu, başbakana karşı açılan bir yolsuzluk davasıyla daha da arttı ve 2020’de ceza iddianamesi ve devam eden bir yargılamayla sonuçlandı. İsrail “Bibiciler” ve “Bibici olmayanlar” arasında bölündü. (“Bibi” Netanyahu’nun lakabıdır.) 2021’deki dördüncü seçimde Netanyahu’nun rakipleri nihayet onun yerine sağcı Naftali Bennett ve merkezci Yair Lapid liderliğinde bir “değişim hükümeti” kurmayı başardı. Koalisyonda ilk kez bir Arap partisi de yer aldı.
Buna rağmen Netanyahu’nun muhalefeti, iktidarının temel önermesine hiçbir zaman meydan okumadı: İsrail’in Filistin meselesini ele almadan başarılı olabileceği. İsrail için geleneksel olarak çok önemli bir siyasi konu olan barış ve savaş tartışması arka sayfa haberi haline geldi. Kariyerine Netanyahu’nun yardımcısı olarak başlayan Bennett, Filistin çatışmasını ülkenin yaşayabileceği ama ölmeyeceği “kalçadaki şarapnel parçasına” benzetti. O ve Lapid, Filistinliler karşısındaki statükoyu korumaya ve sadece Netanyahu’yu görevden uzak tutmaya odaklanmaya çalıştılar.
Elbette bu pazarlığın imkânsız olduğu ortaya çıktı. “Değişim hükümeti”, Batı Şeria yerleşimcilerinin İsrailli olmayan komşularından esirgenen medeni haklardan yararlanmasına izin veren belirsiz yasal hükümleri uzatmayı başaramayınca 2022 yılında çöktü. Bazı Arap koalisyonu üyeleri için bu apartheid hükümlerini imzalamak çok fazla taviz vermek anlamına geliyordu.
Halen yargılanmakta olan Netanyahu için hükümetin çöküşü tam da umduğu şeydi. Ülke yeni bir seçime giderken, sağcılardan, ultra Ortodoks Yahudilerden ve sosyal açıdan muhafazakâr Yahudilerden oluşan tabanını güçlendirdi. İktidarı geri kazanmak için özellikle İsrail-Filistin çatışmasını hala varlık nedeni olarak gören Batı Şeria yerleşimcilerine ulaştı. Bu dindar Siyonistler, işgal altındaki toprakları Yahudileştirme ve İsrail’in resmi bir parçası haline getirme hayallerine bağlı kaldılar. Fırsat verilirse, topraklardaki Filistinli nüfusu kovabileceklerini umuyorlardı. Ariel Şaron’un başbakan olduğu 2005 yılında Yahudi yerleşimcilerin Gazze’den tahliyesini engelleyememişlerdi, ancak o tarihten bu yana geçen yıllarda, laik müesses nizamın üyeleri özel sektörde para kazanmaya odaklanırken İsrail ordusu, kamu hizmeti ve medyasındaki kilit pozisyonları yavaş yavaş ele geçirdiler.
Radikallerin Netanyahu’dan iki temel talebi vardı. Birincisi ve en bariz olanı Yahudi yerleşimlerini daha da genişletmekti. İkincisi ise hem Yahudi Tapınağı’nın hem de Kudüs’ün Eski Şehri’ndeki Müslüman camisi Aksa’nın tarihi mekânı olan Tapınak Tepesi’nde daha güçlü bir Yahudi varlığı tesis etmekti. İsrail 1967’deki Altı Gün Savaşı’nda bölgenin kontrolünü ele geçirdiğinden beri, burayı Arap yönetiminden çıkarmanın dehşet verici bir dini çatışmayı körükleyeceği korkusuyla Filistinlilere bölgede yarı özerklik verdi. Ancak İsrail aşırı sağı uzun zamandır bunu değiştirmeye çalışıyor. Netanyahu 1996’da ilk kez seçildiğinde, İkinci Tapınak dönemine ait kalıntıları ortaya çıkarmak için Aksa’ya bitişik bir yeraltı tünelindeki arkeolojik alanda bir duvar açması Kudüs’teki Arap protestolarında şiddetli bir patlamaya yol açtı. 2000’deki ikinci Filistin intifadası da benzer şekilde, o dönemde Netanyahu’nun partisi Likud’un başkanı olarak muhalefet lideri olan Şaron’un Tapınak Tepesi’ne yaptığı bir ziyaretle tetiklendi.
Mayıs 2021’de şiddet yeniden patlak verdi. Bu kez baş provokatör, Yahudi teröristleri alenen kutlayan aşırı sağcı bir politikacı olan Itamar Ben-Gvir’di. Ben-Gvir, Doğu Kudüs’te Yahudi yerleşimcilerin eski tapuları kullanarak bazı sakinleri kovduğu bir Filistin mahallesinde “parlamento ofisi” açmış, Filistinliler de buna tepki olarak kitlesel protestolar düzenlemişti. Yüzlerce göstericinin Aksa’da toplanmasının ardından İsrail polisi cami yerleşkesine baskın düzenledi. Bunun sonucunda Araplar ve Yahudiler arasında çatışmalar patlak verdi ve hızla İsrail genelinde etnik olarak karışık kasabalara yayıldı. Hamas bu baskını bahane ederek Kudüs’ü roketlerle hedef aldı ve bu da İsrail’de daha fazla şiddete ve Gazze’de İsrail’in yeni bir misillemesine yol açtı.
Yine de İsrail ve Hamas’ın şaşırtıcı derecede hızlı bir şekilde ateşkese varmasıyla çatışmalar dağıldı. Katar ödemelerini sürdürdü ve İsrail, Gazze Şeridi’nin ekonomisini iyileştirmek ve halkın çatışma arzusunu azaltmak için bazı Gazzelilere çalışma izni verdi. Hamas, İsrail’in 2023 baharında müttefiki Filistin İslami Cihad milislerini vurmasına seyirci kaldı. Sınırdaki göreceli sessizlik IDF’nin güçlerini yeniden konuşlandırmasına ve muharip taburların çoğunu yerleşimcileri terörist saldırılardan koruyabilecekleri Batı Şeria’ya taşımasına olanak sağladı. 7 Ekim’de bu yeniden konuşlanmaların tam da Sinvar’ın istediği şey olduğu ortaya çıktı.
Bibi’nin darbesi
İsrail’de Kasım 2022’de yapılan seçimlerde Netanyahu iktidarı yeniden kazandı. Kurduğu koalisyon İsrail parlamentosundaki 120 sandalyenin 64’ünü alarak son zamanlardaki standartlara göre ezici bir üstünlük elde etti. Yeni hükümetin kilit isimleri, Batı Şeria yerleşimcilerini temsil eden milliyetçi bir dini partinin lideri olan Bezalel Smotrich ve Ben-Gvir’di. Ultra-Ortodoks partilerle birlikte çalışan Netanyahu, Smotrich ve Ben-Gvir otokratik ve teokratik bir İsrail için plan hazırladılar. Örneğin yeni kabinenin ilkeleri “Yahudi halkının tüm İsrail Toprakları üzerinde münhasır ve devredilemez bir hakka sahip olduğunu” ilan ediyor ve Filistinlilerin Gazze’de bile toprak taleplerini reddediyordu. Smotrich maliye bakanı olarak Yahudi yerleşimlerini genişletmek için büyük bir program başlattığı Batı Şeria’dan sorumlu oldu. Ben-Gvir, polis ve hapishaneleri kontrol etmek üzere ulusal güvenlik bakanı olarak atandı. Gücünü daha fazla Yahudi’nin Tapınak Tepesi’ni (Aksa) ziyaret etmesini teşvik etmek için kullandı. Ocak ve Ekim 2023 arasında, yaklaşık 50 bin Yahudi Tapınak Tepesi’ni ziyaret etti – kayıtlardaki diğer tüm eşdeğer dönemlerden daha fazla. (2022 yılında Tapınak Tepesi’nde 35 bin Yahudi ziyaretçi vardı).
Netanyahu’nun radikal yeni hükümeti İsrailli liberaller ve merkezciler arasında öfke uyandırdı. Ancak Filistinlileri aşağılamak gündemlerinin merkezinde olsa da, bu eleştirmenler kabineyi kınarken işgal altındaki toprakların ve Aksa’nın kaderini görmezden gelmeye devam etti. Bunun yerine büyük ölçüde Netanyahu’nun yargı reformlarına odaklandılar. Ocak 2023’te açıklanan bu yasa önerileri, resmi bir anayasası olmayan bir ülkede medeni ve insan haklarının koruyucusu olan İsrail Yüksek Mahkemesi’nin bağımsızlığını kısıtlayacak ve yürütme gücü üzerinde denge ve denetleme sağlayan yasal danışma sistemini ortadan kaldıracaktı. Tasarılar yasalaşmış olsalardı, Netanyahu ve ortaklarının otokrasi inşa etmesini çok daha kolaylaştıracak ve hatta onu yolsuzluk davasından bile kurtarabilecekti.
Yargı reformu tasarıları şüphesiz olağanüstü tehlikeliydi. Haklı olarak muazzam bir protesto dalgasına yol açtılar ve her hafta yüz binlerce İsrailli gösteri yaptı. Ancak Netanyahu’nun muhalifleri bu darbeye karşı çıkarken yine işgalle ilgisi olmayan bir meseleymiş gibi davrandılar. Her ne kadar yasalar kısmen İsrail Yüksek Mahkemesi’nin Filistinlilere sağlayacağı yasal korumayı zayıflatmak için hazırlanmış olsa da, göstericiler vatan haini damgası yemekten korktukları için işgalden ya da feshedilmiş barış sürecinden bahsetmekten kaçındılar. Aslında organizatörler, gösterilerde Filistin bayraklarının görünmesini engellemek için İsrail’in işgal karşıtı protestocularını bir kenara itmeye çalıştılar. Bu taktik başarılı oldu ve protesto hareketinin Filistin davası tarafından “lekelenmemesini” sağladı: Ülke nüfusunun yaklaşık yüzde 20’sini oluşturan İsrailli Araplar gösterilere katılmaktan büyük ölçüde kaçındı. Ancak bu durum hareketin başarıya ulaşmasını zorlaştırdı. İsrail’in demografik yapısı göz önüne alındığında, merkez sol Yahudilerin bir hükümet kurmak istiyorlarsa ülkedeki Araplarla ortaklık kurmaları gerekiyor. Göstericiler İsrailli Arapların kaygılarını gayri meşrulaştırarak Netanyahu’nun stratejisine hizmet ettiler.
Arapların dışarıda kalmasıyla, yargı reformları konusundaki mücadele Yahudiler arası bir mesele olarak ilerledi. Göstericiler mavi ve beyaz Davut Yıldızı bayrağını benimsedi ve liderlerinin ve konuşmacılarının çoğu emekli üst düzey subaylardı. Protestocular askeri kimliklerini göstererek 1982’de Lübnan’ın işgalinden bu yana IDF’ye gölge düşüren prestij kaybını tersine çevirdi. Hava kuvvetlerinin hazırlığı ve savaş gücü için hayati önem taşıyan yedek pilotlar, yasaların kabul edilmesi halinde hizmetten çekilme tehdidinde bulundu. Kurumsal muhalefetin bir göstergesi olarak IDF liderleri, yedek pilotları disipline etmelerini talep eden Netanyahu’yu geri çevirdi.
IDF’nin başbakanla ters düşmesi şaşırtıcı değildi. Netanyahu uzun kariyeri boyunca ordu ile sık sık çatıştı ve en güçlü rakipleri Şaron, Rabin ve Barak gibi siyasetçi olan emekli generaller oldu- Netanyahu’nun acil savaş kabinesinin bir parçası yaptığı ancak sonunda ona meydan okuyup başbakanlığa geçebilecek Benny Gantz’dan bahsetmiyorum bile. Netanyahu uzun zamandır generallerin askeri açıdan güçlü ama diplomatik açıdan esnek İsrail vizyonunu reddediyor. Ayrıca çekingen, hayal gücünden yoksun ve hatta yıkıcı olarak gördüğü karakterleriyle de alay etti. Bu nedenle, Mart 2023’te canlı yayında İsrail’deki çatlakların ülkeyi savunmasız bıraktığı ve savaşın yakın olduğu uyarısında bulunmasının ardından kendi savunma bakanı emekli general Yoav Gallant’ı kovması şok etkisi yaratmadı.
Gallant’ın kovulması spontane sokak protestolarına yol açtı ve Netanyahu onu görevine iade etti. (Savaşı birlikte yönetiyor olsalar bile, iki azılı rakip olarak kaldılar) Ancak Netanyahu Gallant’ın uyarısını görmezden geldi. Temmuz ayında İsrail’in baş askeri istihbarat analisti tarafından düşmanların ülkeyi vurabileceğine dair yapılan daha detaylı bir uyarıyı da göz ardı etti. Görünüşe göre Netanyahu bu tür uyarıların siyasi amaçlı olduğuna ve Tel Aviv’deki IDF karargahındaki görevdeki askeri şefler ile caddenin karşısında protesto gösterisi yapan eski komutanlar arasında zımni bir ittifakı yansıttığına inanıyordu.
Netanyahu’nun aldığı uyarılar çoğunlukla Hamas’a değil İran’ın bölgesel müttefik ağına odaklanıyordu. Hamas’ın saldırı planı İsrail istihbaratı tarafından bilinmesine ve grup IDF gözlem noktalarının önünde manevralar yapmasına rağmen, üst düzey askeri ve istihbarat yetkilileri Gazze’deki düşmanlarının bunu gerçekten yapabileceğini hayal edemediler ve aksi yöndeki önerileri hasıraltı ettiler. 7 Ekim saldırısı kısmen İsrail bürokrasisinin bir başarısızlığıydı.
Yine de Netanyahu’nun aldığı istihbarat üzerine hiçbir ciddi görüşme yapmamış olması, siyasi muhalefetle ciddi bir uzlaşmaya varmayı ve ülkedeki çatlağı iyileştirmeyi reddetmesi gibi savunulamaz. Bunun yerine, ciddi uyarılara ve olası geri tepmelere aldırmadan yargı darbesine devam etmeye karar verdi. “İsrail birkaç Hava Kuvvetleri filosu olmadan da yapabilir” diye küstahça ilan etti: “Ama hükümetsiz asla.”
Temmuz 2023’te, Netanyahu ve aşırı sağcı koalisyonu için bir başka zirve noktası olan ilk yargı yasası İsrail parlamentosundan geçti. (Sonunda Ocak 2024’te Yüksek Mahkeme tarafından iptal edildi.) Başbakan, ABD-Suudi savunma anlaşmasını da içeren üçlü bir anlaşmanın parçası olarak en zengin ve en önemli Arap devleti olan Suudi Arabistan ile bir barış anlaşması imzalayarak yakında kendisini daha da yükselteceğine inanıyordu. Sonuç İsrail dış politikasının nihai zaferi olacaktı: İran ve bölgesel vekillerine karşı bir Amerikan-Arap-İsrail ittifakı. Netanyahu için bu, kendisini ana akıma sevdiren bir başarı olurdu.
Başbakan kendinden o kadar emindi ki 22 Eylül’de BM Genel Kurulu kürsüsüne çıkarak İsrail’i merkeze alan “yeni Ortadoğu” haritasını tanıttı. Bu, Oslo anlaşmalarını imzaladıktan sonra bu ifadeyi ortaya atan rakibi Peres’e kasıtlı bir göndermeydi. Netanyahu konuşmasında “Daha da heyecan verici bir atılımın eşiğinde olduğumuza inanıyorum: Suudi Arabistan ile tarihi bir barış” diyerek övündü. Netanyahu Filistinlilerin hem İsrail hem de bölge için sonradan düşünülen bir konu haline geldiğini açıkça ifade etti. “Filistinlilere yeni barış anlaşmaları üzerinde veto hakkı vermemeliyiz” dedi: “Filistinliler Arap dünyasının sadece yüzde ikisi.” İki hafta sonra Hamas saldırarak Netanyahu’nun planlarını alt üst etti.
Patlamadan sonra
Netanyahu ve destekçileri 7 Ekim’in sorumluluğunu üstlerinden atmaya çalıştılar. Onlara göre Başbakan, Gazze’de şüpheli bir şeyler olduğuna dair son dakika uyarıları konusunda kendisini bilgilendirmeyen güvenlik ve istihbarat şefleri tarafından yanlış yönlendirildi (ancak bu kırmızı bayraklar bile küçük bir saldırı belirtisi ya da sadece gürültü olarak yorumlandı). Netanyahu’nun ofisi saldırıdan birkaç hafta sonra Twitter’da “Başbakan Netanyahu hiçbir koşulda ve hiçbir aşamada Hamas’ın savaş niyetleri konusunda uyarılmadı” diye yazdı: “Aksine, askeri istihbarat başkanı ve Şin Bet başkanı da dahil tüm güvenlik kademesinin değerlendirmesi Hamas’ın caydırıldığı ve bir anlaşma arayışında olduğu yönündeydi.” (Daha sonra bu yazı için özür diledi.)
Ancak askeri ve istihbari yetersizlik, her ne kadar iç karartıcı olsa da, başbakanı sorumluluktan kurtaramaz ve bunun tek nedeni hükümetin başı olarak Netanyahu’nun İsrail’de olup bitenlerden nihai sorumluluk taşıması değil. Savaş öncesi İsraillileri bölmeye yönelik pervasız politikası ülkeyi savunmasız hale getirerek İran’ın müttefiklerini parçalanmış bir topluma saldırmaya teşvik etti. Netanyahu’nun Filistinlileri aşağılaması radikalizmin gelişmesine yardımcı oldu. Hamas’ın operasyonuna “Aksa Tufanı” adını vermesi ve saldırıları Aksa’yı Yahudilerin ele geçirmesinden korumanın bir yolu olarak göstermesi tesadüf değil. Müslümanların kutsal mekanını korumak, İsrail’e saldırmak ve IDF’nin karşı saldırısının kaçınılmaz korkunç sonuçlarıyla yüzleşmek için bir neden olarak görülüyordu.
İsrail kamuoyu Netanyahu’yu 7 Ekim’deki sorumluluğundan muaf tutmadı. Başbakan’ın partisi anketlerde dibe vurdu ve hükümet parlamentoda çoğunluğu elinde tutmasına rağmen onay oranı da düştü. Ülkenin değişim arzusu sadece kamuoyu araştırmalarıyla ifade edilmiyor. Militarizm her kesime geri döndü. Eski Netanyahu karşıtı organizatörler ülkenin güney ve kuzeyinden tahliye edilenlerle ilgilenme konusunda işlevsiz İsrail hükümetinin yerini alırken, Bibi karşıtı göstericiler protestolara rağmen yedek görevlerini yerine getirmek için acele etti. Birçok İsrailli, Ben-Gvir’in özel küçük silahların düzenlenmesini kolaylaştırma kampanyasının da yardımıyla tabanca ve saldırı tüfekleriyle silahlandı. On yıllar süren kademeli düşüşün ardından savunma bütçesinin yaklaşık yüzde 50 oranında artması bekleniyor.
Ancak bu değişiklikler, anlaşılabilir olsa da değişim değil hızlanmadır. İsrail hâlâ Netanyahu’nun yıllardır onu yönlendirdiği yolu takip ediyor. Kimliği artık daha az liberal ve eşitlikçi, daha çok etnik milliyetçi ve militarist. İsrail’deki her sokak köşesinde, halk otobüsünde ve televizyon kanalında görülen “Zafer için Birlik” sloganı, ülkenin Yahudi toplumunu birleştirmeyi amaçlıyor. Acil bir ateşkesi ve esir değişimini ezici bir çoğunlukla destekleyen Arap azınlığın protesto gösterileri düzenlemesi polis tarafından defalarca yasaklandı. Düzinelerce Arap vatandaşı, 7 Ekim saldırılarını desteklemese ya da onaylamasa bile, Gazze’deki Filistinlilerle dayanışmayı ifade eden sosyal medya paylaşımları nedeniyle yasal olarak suçlandı. Bu arada birçok liberal İsrailli Yahudi, kendilerine göre Hamas’ın yanında yer alan Batılı meslektaşları tarafından ihanete uğramış hissediyor. Netanyahu’nun dini otokrasisinden uzaklaşmak için savaş öncesi tehditlerini yeniden gözden geçiriyorlar ve İİsrail emlak şirketleri, yurt dışında yaşadıkları artan antisemitizmden kaçınmak isteyen yeni bir Yahudi göçmen dalgasını bekliyor.
Ve tıpkı savaş öncesi dönemde olduğu gibi, neredeyse hiçbir İsrailli Yahudi, Filistin sorununun barışçıl yollarla nasıl çözülebileceğini düşünmüyor. Geleneksel olarak barış arayışıyla ilgilenen İsrail solu artık neredeyse yok olmuş durumda. Netanyahu öncesi eski güzel İsrail’e nostalji duyan Gantz ve Lapid’in merkezci partileri, yeni militarist toplumda kendilerini evlerinde hissediyor gibi görünüyor ve barış için toprak müzakerelerini destekleyerek ana akım popülerliklerini riske atmak istemiyorlar. Sağ kesim ise Filistinlilere hiç olmadığı kadar düşmanca yaklaşıyor.
Netanyahu Filistin Yönetimi’ni Hamas’la bir tutuyor ve bu yazı yazıldığı sırada, böyle bir kararın iki devletli çözümü yeniden canlandıracağını bildiğinden, Filistin Yönetimi’nin savaş sonrası Gazze’yi yönetmesi yönündeki Amerikan önerilerini reddetti. Başbakanın aşırı sağcı dostları Gazze’yi insansızlaştırmak ve Filistinlileri başka ülkelere sürgün ederek ikinci bir Nakba yaratmak ve böylece toprakları yeni Yahudi yerleşimlerine açmak istiyor. Bu hayali gerçekleştirmek için Ben-Gvir ve Smotrich, Netanyahu’dan Gazze’yi Filistinlilerin yönetimine bırakacak bir savaş sonrası düzenleme tartışmasını reddetmesini ve hükümetin İsrailli rehinelerin daha fazla serbest bırakılması için müzakere etmeyi reddetmesini talep ettiler. Ayrıca İsrail’in Yahudi yerleşimcilerin Batı Şeria’daki Arap sakinlere yönelik yeni saldırılarını durdurmak için hiçbir şey yapmamasını sağladılar.
Eğer geçmiş emsal teşkil ediyorsa, ülke tamamen umutsuz değil. Tarih ilericiliğin geri gelebileceğini ve muhafazakarların etkisini kaybedebileceğini gösteriyor. Daha önceki büyük saldırılardan sonra İsrail kamuoyu başlangıçta sağa kaymış ancak daha sonra yön değiştirerek barış karşılığında toprak tavizlerini kabul etmişti. 1973’teki Yom Kippur Savaşı, sonunda Mısır ile barışa; 1987’de başlayan ilk intifada Oslo anlaşmalarına ve Ürdün ile barışa yol açtı ve 2000’de patlak veren ikinci intifada Gazze’den tek taraflı çekilmeyle sona erdi.
Ancak bu dinamiğin tekrarlanma ihtimali zayıf. İsrail’in 1973’ten sonra Mısır ve cumhurbaşkanı gibi kabul ettiği bir Filistinli grup ya da lider yok. Hamas İsrail’i yok etmeye kararlı ve Filistin Yönetimi zayıf. İsrail de zayıf: Savaş zamanındaki birliği şimdiden çatırdıyor ve çatışmalar azaldığında ülkenin daha da parçalanma ihtimali yüksek. Bibi karşıtları hayal kırıklığına uğramış Bibi destekçilerine ulaşmayı ve bu yıl erken seçime zorlamayı umuyor. Netanyahu da korkuları körükleyecek ve daha fazla bastıracak. Ocak ayında rehinelerin yakınları parlamento toplantısını basarak hükümetten aile üyelerinin serbest bırakılmasını sağlamasını talep etmiş, bu da İsrailliler arasında ülkenin önceliğinin Hamas’ı yenmek mi yoksa kalan esirleri kurtarmak için bir anlaşma yapmak mı olması gerektiği konusundaki tartışmanın bir parçası olmuştu. Belki de üzerinde birlik sağlanan tek fikir, barış için toprak anlaşmasına karşı çıkmak. Yahudi İsraillilerin çoğu 7 Ekim’den sonra daha fazla toprak kaybının militanlara bir sonraki katliam için fırlatma rampası sağlayacağı konusunda hemfikir.
Nihayetinde İsrail’in geleceği yakın tarihine çok benzeyebilir. Netanyahu olsun ya da olmasın, “çatışma yönetimi” ve “çim biçme” devlet politikası olmaya devam edecek; bu da daha fazla işgal, yerleşim ve yerinden etme anlamına geliyor. Bu strateji, en azından 7 Ekim’in dehşetiyle yaralanmış ve yeni barış önerilerine sağır İsrail halkı için en az riskli seçenek gibi görünebilir. Ancak bu sadece daha fazla felakete yol açacak. İsrailliler Filistinlileri görmezden gelmeye ve onların arzularını, hikayelerini ve hatta varlıklarını reddetmeye devam ederlerse istikrar bekleyemezler.
Dayan’ın asırlık uyarısından ülkenin çıkarması gereken ders budur. İsrail, yaşanabilir ve saygılı bir birlikte yaşam istiyorsa Filistinlilere ve birbirlerine ulaşmalı.
Valday Tartışma Kulübü Araştırma Direktörü Fyodor Lukyanov, Rusya’nın Donbas’ın kontrolü ve Ukrayna’nın tarafsızlık statüsünü içeren barış koşullarının değişmediğini bildirdi. ABD ara seçimlerinin ardından Trump’ın iç siyasi mücadelelere odaklanacağını ve dış politikada topal bir ördeğe dönüşeceğini dile getiren Lukyanov, Avrupa ile güvenlik diyaloğu kurma zemininin tamamen ortadan kalktığını kaydetti.
Norveçli siyaset bilimci Glenn Diesen’ın programına konuk olan Valday Tartışma Kulübü Araştırma Direktörü, Rusya Dış ve Savunma Politikası Konseyi Başkanı ve Küresel İlişkilerde Rusya Dergisi Genel Yayın Yönetmeni Prof. Fyodor Lukyanov, Ukrayna çatışmasının mevcut durumuna, Rusya’nın stratejik yaklaşımına ve küresel düzenin dönüşümüne ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Programın açılışında sahadaki askeri gelişmeler ile diplomatik müzakere ihtimallerinin eş zamanlı olarak gündeme geldiğini belirten Diesen, Ukrayna ve NATO açısından gidişatın olumsuz seyrettiği bir ortamda Moskova yönetiminin mevcut tabloyu nasıl ele aldığını sordu.
Rusya’nın askeri faaliyetler ile diplomasi arayışını birbirine zıt süreçler olarak görmediğini vurgulayan Lukyanov, Kremlin’in barış sürecinin başlatılmasına yönelik temel şartlarının değişmediğini ifade etti.
“Savaş diplomasinin bir parçası ve baskı aracıdır”
Diesen’ın sorusunu yanıtlayan Lukyanov, askeri harekat ile barış diplomasisi arasında bir çelişki bulunmadığını dile getirdi.
Lukyanov, “İster iyi ister kötü sayılsın, diplomasinin önündeki pencere ile devam eden askeri eylemler, hatta askeri tırmanış arasında bir çelişki yoktur” dedi.
Moskova’nın askeri harekatı diplomatik müzakerelerde bir koz olarak kullandığını belirten Lukyanov, bu yaklaşımın çatışmanın başından bu yana açık biçimde uygulandığını aktardı.
Rusya’nın tutumunu detaylandıran Lukyanov, “Rusya askeri seçeneği ve savaşı diplomasinin bir parçası, diplomatik bir baskı aracı olarak görmektedir” ifadelerini kullandı.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in yaklaşık iki buçuk yıldır aynı koşulları vurguladığını hatırlatan Lukyanov, temel taleplerin masada kalmayı sürdürdüğünü söyledi.
Lukyanov, “En azından 24 Haziran tarihinden bu yana, yani yaklaşık iki buçuk yıldır Devlet Başkanı Putin, askeri çatışmaların durması ve barış sürecinin başlaması için belirli şartlarımız olduğunu söyledi ve bunu defalarca tekrarladı” diye konuştu.
Bu şartların ana hatlarına değinen Lukyanov, “Bu koşullar o tarihten bu yana özünde hiç değişmedi; Donbas bölgesinin toprak bütünlüğü, yani Ukrayna güçlerinin Donbas’ın kalan kısımlarından çekilmesi, Ukrayna’nın askeri kapasitesine yönelik talepler, tarafsızlık ve herhangi bir askeri bloka katılmama statüsü ile güvenlik garantileri bu çerçevenin içindedir” sözlerini kaydetti.
Sahadaki askeri dengelerin zaman zaman el değiştirdiğine dikkati çeken Lukyanov, tarafların farklı dönemlerde birbirlerine üstünlük kurabildiğini dile getirdi.
Lukyanov, “Durum o günden bu yana iki yönlü olarak pek çok kez değişti; Rusya’nın görece daha zayıf göründüğü dönemler oldu, ardından Ukrayna’nın zayıf taraf olarak görüldüğü sonraki aşamaya geçildi” dedi.
Tüm bu dalgalanmalara rağmen Rusya’nın ulaşmak istediği nihai tablonun sabit kaldığını belirten Lukyanov, ABD ile yürütülen müzakerelerin doruk noktasına işaret etti.
Lukyanov, “Rusya’nın elde etmek istediği hedeflerin tablosu hiçbir zaman değişmedi ve bu sürecin doruk noktası Anchorage kenti ile 25 Ağustos tarihinde Başkan Donald Trump ile yapılan görüşme oldu” değerlendirmesinde bulundu.
Bu zirvenin diplomatik önemini anlatan Lukyanov, “Rus diplomatların, bizzat Devlet Başkanı Putin’in ve Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’un o görüşmeye sürekli atıfta bulunması tesadüf değildir” dedi.
Görüşmenin niteliğine ilişkin terminoloji farklarına değinen Lukyanov, “Rus tarafı bunlara anlaşmalar, Amerikan tarafı ise mutabakatlar adını veriyor; ancak her halükarda askeri aşamayı sona erdirecek olası karşılıklı tavizlerin belirli bir çerçevesi orada ortaya konmuştu” ifadelerini kullandı.
Bu çerçevenin fiiliyata dökülemediğini belirten Lukyanov, “Başkan Trump’ın Amerikalı müttefikleriyle bir ilerleme sağlayamaması nedeniyle bu çerçeve asla hayata geçirilemedi” diye konuştu.
Barış sürecinin başlangıç parametrelerinin aynı kaldığını vurgulayan Lukyanov, Moskova’nın yaklaşımının değişmediğini yineledi.
Lukyanov, “Temel olarak hiçbir şey değişmedi; bir barış anlaşması olmasa bile barış sürecinin başlangıcını oluşturacak unsurların birleşimi tamamen aynıdır” dedi.
Putin’in konuya dair muhataplarına yönelik açık mesajlar verdiğini söyleyen Lukyanov, Rus liderin tutumunu şu sözlerle aktardı:
Lukyanov, “Putin bu fikir setine sahip olduğumuzu belki on kez, belki daha fazla ifade etti ve ‘Bunu kabul edebilirsiniz ya da etmezsiniz; eğer şimdi kabul etmezseniz, bir dahaki sefere durum sizin için daha kötü olacaktır’ dedi.”
Müzakere sürecinin ertelenmesinin Ukrayna aleyhine sonuçlar doğurduğunu belirten Lukyanov, gecikmelerin Rusya’nın elini güçlendirdiğini ifade etti.
Lukyanov, “Zaman geçtikçe Rus tarafının eli daha da güçlenecek ve Rusya daha fazlasını talep edecektir; şu ana kadar yaşananlar tam olarak bunu gösteriyor” dedi.
Diplomatik girişimlerin yenilendiği her dönemde şartların Kiev aleyhine ağırlaştığını dile getiren Lukyanov, Ukrayna’nın geçmiş teklifleri değerlendiremediğini aktardı.
Lukyanov, “Amerikan yönetiminin ya da Rus tarafının müzakere turlarını yeniden başlatmaya çalıştığı her seferde, Ukrayna’daki durumun bir önceki paketin kabul edilmesi haline kıyasla çok daha kötü olduğu görülüyor” diye konuştu.
ABD’deki iç siyasi dönüşümlere de değinen Lukyanov, ara seçimlerin ardından Washington’daki dengelerin Rusya politikasını etkileyebileceğini söyledi.
Lukyanov, “Siyasi alanda çok fazla değişiklik görüyoruz; ABD’de ara seçimlerin getirdiği sonuçların siyasi ve diplomatik bir etkisi olabilir” ifadelerini kullandı.
Yeni dönemde Beyaz Saray’ın Ukrayna meselesine ayıracağı zamanın belirsiz olduğunu belirten Lukyanov, Trump’ın konumuna dikkat çekti.
Lukyanov, “Başkan Trump’ın ciddi şekilde zayıflamış bir başkanlık tablosu içinde Ukrayna konusuna eskisi kadar zaman ayırmaya istekli ve muktedir olup olmayacağını göreceğiz” dedi.
Siyasi atmosferdeki farklılaşmanın Rusya’nın temel rotasını sarsmadığını belirten Lukyanov, taleplerin korunacağını vurguladı.
Lukyanov, “Siyasi ortamdaki bu değişime karşın Rusya’nın benimsediği çizginin ve ısrarının aynı kaldığını düşünüyorum; bu durum Rusya’nın temel taleplerini değiştirmeyeceği anlamına gelmektedir” değerlendirmesini yaptı.
“Trump Avrupa ve Ukrayna’da topal bir ördek olarak algılanacak”
Program yöneticisi Glenn Diesen, ABD ara seçimlerinin tamamlanmasının ardından Demokratların savaşa daha fazla kaynak ayırma eğiliminde olduğunu ve Trump’ın zayıflayan pozisyonunun diplomasi kapısını kapatıp kapatmayacağını sordu.
ABD siyasi sistemi uzmanlarının görüşlerini aktaran Lukyanov, iç politika ile dış politika yetkileri arasında belirgin bir ayrım olduğuna işaret etti.
Lukyanov, “Amerikan siyasi sistemi uzmanı meslektaşlarımdan duyduğum her şeye göre, dış politika alanı öncelikli olarak başkanlığın yetki alanındadır” dedi.
Trump’ın iç siyasette çok ciddi engellerle karşılaşacağını belirten Lukyanov, yasama organındaki gerilimlere değindi.
Lukyanov, “Trump iç politika kararları alanında ciddi biçimde zayıflayacaktır; Demokratların geçmiş dönemdeki uygulamaların intikamını almak için başlatacağı bir suçlama ve soruşturma fırtınasıyla kesinlikle yüzleşmek zorunda kalacaktır” ifadelerini kullandı.
Buna rağmen dış politikanın seyrinin doğrudan Trump’ın kişisel tercihlerine bağlı kalacağını vurgulayan Lukyanov, odaklanma sorununa işaret etti.
Lukyanov, “Dış politika söz konusu olduğunda mesele Demokratlardan ziyade doğrudan Trump’ın kendisine bağlı kalacaktır; dış meselelere ve bizim durumumuzda Ukrayna meselesine odaklanmayı başarıp başaramayacağı belirleyici olacaktır” dedi.
Trump’ın iç siyasi çekişmelere fazlasıyla gömülebileceğini dile getiren Lukyanov, ABD Başkanının karakter özelliklerini anlattı.
Lukyanov, “Trump’ın tamamen iç mücadeleye kapılması muhtemeldir; onu artık yeterince iyi tanıyoruz, bu tür çekişmelerden keyif alabilir, kavgacı ve gürültülü bir ortamda paradoksal olarak kendini oldukça rahat hissedebilir” diye konuştu.
Ukrayna başlığına yeterli enerjinin ayrılıp ayrılamayacağının henüz netleşmediğini ifade eden Lukyanov, Tahran dosyasının Washington için önceliğine dikkati çekti.
Lukyanov, “Trump’ın Ukrayna için zaman ve enerji ayırıp ayıramayacağını zaman gösterecektir; ancak yine de denemeye devam edeceğini tahmin ediyorum” dedi.
Kongre’nin İran konusundaki baskısına değinen Lukyanov, iki partinin de bu başlıkta ısrarcı olduğunu belirtti.
Lukyanov, “Trump kesinlikle İran konusunda bir şeyler yapmaya zorlanacaktır; Ukrayna bazı Demokratlar için önemli bir mesele olsa da net bir sonuçlanma ihtimali bulunmayan İran meselesi, ABD Kongresi’ndeki hem Demokratlar hem de Cumhuriyetçiler ile Amerikan kamuoyu için son derece kritiktir” ifadelerini kullandı.
Trump’ın uluslararası algısının zayıflayacağını vurgulayan Lukyanov, Avrupa ve Kiev yönetiminin bakış açısına değindi.
Lukyanov, “Özetle Başkan Trump dikkatini bu alana vermeye çalışacaktır; ancak genel olarak bakıldığında özellikle Avrupa’da ve Ukrayna’da fazlasıyla topal bir ördek gibi algılanacaktır” değerlendirmesini yaptı.
Trump’ın geçmişte güce dayalı bir diplomasi yürüttüğünü hatırlatan Lukyanov, eski yöntemin zayıfladığını aktardı.
Lukyanov, “Trump’ın Ukrayna karşısında yapmaya çalıştığı birçok hamle, arkasında Birleşik Devletler gücünün bulunduğu ve herkesin kendi sözünü dinlemek zorunda olduğu şeklindeki otoriter yaklaşımına dayanıyordu” dedi.
Bu tablonun Avrupa ve Ukrayna’daki muhalif aktörlerin işini kolaylaştıracağını söyleyen Lukyanov, direncin artacağını ifade etti.
Lukyanov, “Artık Avrupa’daki ve Ukrayna’daki rakiplerin işi daha kolay olacaktır; geçmişte de Trump’ın dayatmalarından kaçınmakta oldukça becerikliydiler, şimdi ise kendi istedikleri doğrultuda ilerleme konusunda kesinlikle cesaret bulacaklardır” diye konuştu.
“Avrupa ile güven seviyesi sıfırın çok altında”
Avrupa ile Rusya arasındaki güvenlik mimarisinin yeniden ele alınması ihtimalini değerlendiren Diesen, Moskova’nın Avrupalıları yapıcı bir ortak olarak görüp görmediğini sordu.
Ukrayna’daki şartların ağırlaştığını belirten Lukyanov, yaklaşan kış mevsimi ve altyapı hasarlarına dikkat çekti.
Lukyanov, “Ukrayna içindeki ağır kriz tablosu ortadadır; kış mevsimi kapıdadır, oradaki iç durum iyi olmaktan çok uzaktır ve Rusya tüm altyapıyı çok sert şekilde vurmaya devam etmektedir” dedi.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy’nin söylemlerinde değişimler görüldüğünü dile getiren Lukyanov, bu ifadelerin bağlayıcılığı olmadığını kaydetti.
Lukyanov, “Zelenskiy’den daha önce duyduklarımızdan farklı tonlar işitiyoruz; ancak bu çok fazla bir anlam ifade etmiyor, çünkü Zelenskiy istediği her şeyi söyleyip sonra bundan vazgeçebilir ve tam tersini dile getirebilir” ifadelerini kullandı.
Moskova ile Avrupa arasındaki diplomatik zeminin mevcut aşamada tıkandığını belirten Lukyanov, yakın zamanda gerçekleştirilen telefon görüşmelerine atıfta bulundu.
Lukyanov, “Rusya ile Avrupa arasındaki durum şu aşamada oldukça umutsuz görünmektedir; Norveç Başbakanı ile Finlandiya Cumhurbaşkanı’nın Putin ile sadece konuşmaya yönelik mütevazı girişimine Avrupa’da verilen tepkiyi gördük” dedi.
Bu temasların yeni bir zemin yaratmadığını vurgulayan Lukyanov, konuşmaların niteliğini aktardı.
Lukyanov, “Putin ile yaptıkları görüşme yeni bir sonuç getirmedi; temelde her iki taraf da önceki görüşlerini dile getirdi, tek fark bunu doğrudan yapmaları ve uzun süredir olduğu gibi birbirlerine bağırmamaları oldu” diye konuştu.
Söz konusu temasın dahi kıtada şüpheyle karşılandığını belirten Lukyanov, Avrupa’nın genel yaklaşımının değişmediğini söyledi.
Lukyanov, “Bu girişim dahi Avrupa’da en hafif tabirle son derece yüksek bir şüpheyle, hatta daha da kötüsüyle karşılandı; bu durum Avrupa’nın ciddi bir sürece hazır olmadığını göstermektedir” dedi.
Avrupa’nın çatışmaya bakışındaki cezalandırma anlayışının sürdüğünü ifade eden Lukyanov, temel tutumu özetledi.
Lukyanov, “Avrupa temel yaklaşımını değiştirmeye hazır değildir; bu yaklaşım her zaman Rusya’nın bu savaştan hiçbir şey kazanamayacağı ve cezalandırılması gerektiği üzerine kurulmuştur” ifadelerini kullandı.
Stratejik yenilgi söyleminin geri plana çekildiğini belirten Lukyanov, hedefin sürdüğünü aktardı.
Lukyanov, “Artık stratejik yenilgi ifadesini duymuyoruz; ancak saldırgan taraf olarak görülen Rusya’nın bu süreçten hiçbir fayda sağlayamaması gerektiği anlayışı varlığını korumaktadır” dedi.
Avrupa’nın kurumsal olarak da ortak bir müzakere yürütemeyeceğini vurgulayan Lukyanov, yapısal sorunlara işaret etti.
Lukyanov, “Avrupa kurumsal açıdan verimli ya da üretken bir tartışmayı organize edebilecek durumda değildir; Avrupa kurumları görüşmelere katılmak istese dahi tüm ülkelerden onaylanmış konsolide ve sağlam bir yetki belgesi çıkarabileceklerine inanmıyorum” değerlendirmesini yaptı.
ABD modelinde özel temsilcilerin en azından doğrudan kanal açabildiğini kaydeden Lukyanov, Avrupa tarafında bunun bulunmadığını söyledi.
İskandinav liderlerin temas yöntemine dikkat çeken Lukyanov, görüşmelerin kapsamını aktardı.
Lukyanov, “Norveç ve Finlandiya örneğinde her iki liderin de Putin’i ulusal sıfatlarıyla aradıklarını vurgulamaları bizim açımızdan son derece dikkat çekiciydi; çok uzun zamandır ilk kez Avrupalı liderler bu görüşmenin Avrupa adına değil, ulusal düzeyde bir temas olduğunu özellikle belirtmek istedi” dedi.
Bu tavrın Avrupa içindeki dengelerden kaynaklandığını belirten Lukyanov, liderlerin olası tepkileri öngördüğünü dile getirdi.
Lukyanov, “Belki de bu iki lider, Avrupa’nın temsilcileri olarak hareket ettikleri takdirde hiçbir şey başaramayacaklarını, Avrupa’nın derhal kendilerini reddedeceğini ve bu görüşmenin tüm sonuçlarını iptal edeceğini biliyordu” diye konuştu.
Taraflar arasındaki güvensizliğin ulaştığı seviyeyi anlatan Lukyanov, karşılıklı anlayışın ortadan kalktığını söyledi.
Lukyanov, “Rusya ile Avrupa arasındaki en büyük sorun güven seviyesinin sıfırın, hatta sıfırın oldukça altında olmasıdır; karşı tarafın mantığını anlamaya yönelik hiçbir çaba bulunmamaktadır” dedi.
Bu tablonun karşılıklı korkuları beslediğini ifade eden Lukyanov, her adımın tehdit algısını tetiklediğini aktardı.
Lukyanov, “Bu durum bizi karşılıklı korkuların girdabına sürüklüyor; karşı tarafın attığı her adım görüşmelere başlama gerekçesi olarak değil, olası bir çatışmaya daha fazla hazırlanma sebebi olarak görülüyor” ifadelerini kullandı.
Polonya’daki iç siyasi gelişmeleri örnek gösteren Lukyanov, dış etkenlerin iç siyasete alet edildiğini dile getirdi.
Lukyanov, “Polonya’da iki büyük siyasi güç arasında klasik bir iç kriz yaşanıyor; her iki tarafın neyi temsil ettiğini biliyoruz ve bu kriz hiç şaşırtıcı değil, ancak hükümet ve Başbakan aniden bu meselenin tamamen Rusya ile ilgili olduğunu öne sürmeye başladı” dedi.
İç sorunların bu yöntemle çözülemeyeceğini vurgulayan Lukyanov, çıkış yolunun tıkandığını söyledi.
Lukyanov, “Polonya’daki iç çekişmeleri yıllardır, hatta on yıllardır biliyoruz; böylesi bir tabloda her güç her aktör iç sorunlarını çözmek için bu korkuyu kullandığı sürece hiçbir çıkış yolu bulunamaz” diye konuştu.
“Soğuk Savaş dönemine ait modeller artık geçerli değil”
Helsinki Nihai Senedi ve Yeni Bir Avrupa İçin Paris Şartı gibi tarihi metinlerdeki ilkeleri hatırlatan Glenn Diesen, bölünmez güvenlik ilkesi ile ülkelerin ittifak seçme özgürlüğü arasındaki çelişkinin nasıl çözülebileceğini sordu.
Tarihsel referansların günümüz dünyasında karşılığı kalmadığını belirten Lukyanov, Soğuk Savaş dinamiklerinin geride kaldığını vurguladı.
Lukyanov, “Her ikisi de temelde Soğuk Savaş’a ait olan bu modellere yapılan tüm atıfların artık hiçbir geçerliliği kalmadığından endişe ediyorum” dedi.
Soğuk Savaş döneminin kendine has kuralları olduğunu dile getiren Lukyanov, geçmişe duyulan özlemin abartılı olduğunu söyledi.
Lukyanov, “Soğuk Savaş uluslararası ilişkilerin çok özel ve kendine has bir dönemiydi; nispeten iyi yapılandırılmış ve organize edilmiş bir süreçti, ancak gerçek Soğuk Savaş’ı incelersek hiç de hoş bir dönem olmadığını görürüz” ifadelerini kullandı.
Rusya’daki tarihçiler ve dış politika uzmanları arasında Helsinki mutabakatlarına dair tartışmalar yürütüldüğünü anlatan Lukyanov, Sovyet yaklaşımını aktardı.
Lukyanov, “Sovyetler Birliği döneminde ve sonrasında geleneksel yaklaşım, bu anlaşmayı birbiriyle yarışan iki blokun karşılıklı kabul edilebilir bir uzlaşıya nasıl varabileceğine dair övgüye değer bir örnek olarak görmekti” dedi.
Buna karşılık anlaşmanın Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecini başlattığı yönünde eleştiriler olduğunu da belirten Lukyanov, statükocu yaklaşıma dikkat çekti.
Lukyanov, “Diğer taraftan Helsinki Anlaşması’nın Sovyet liderliği açısından gelecekteki gerileme ve çöküşe doğru atılan ilk adım olduğunu değerlendirenler de bulunmaktadır” diye konuştu.
Sovyet yönetiminin mevcut durumu koruma çabasının riskler barındırdığını dile getiren Lukyanov, siyasi şartların değiştiğini anlattı.
Lukyanov, “Sovyetler Birliği’nin İkinci Dünya Savaşı’nda elde edilen kazanımları korumaya odaklanması ve Avrupa’daki duruma yaratıcı şekilde bakmaması ilk etkendi; statükoyu korumaya çalıştığınız anda birilerinin gelip bunu değiştirmesini beklemek durumunda kalırsınız” dedi.
Anlaşmanın insani boyutuna ve evrensel değerler anlayışına değinen Lukyanov, üçüncü sepet maddelerinin sonuçlarını aktardı.
Lukyanov, “İkinci olarak Sovyetler Birliği’nin üçüncü sepet olarak adlandırılan insan hakları ve demokrasi gibi değerlerin tüm imzacılar nezdinde gözetilmesi gerektiğini kabul etmesi son derece olumlu tınlıyordu; ancak bu durum Sovyetler Birliği’nin dağılmasına katkı sağlayan süreci başlattı” ifadelerini kullandı.
Bu sürecin Soğuk Savaş sonrası dönemde evrenselci küreselleşmeyi doğurduğunu belirten Lukyanov, tek tip bir modelin dayatıldığını kaydetti.
Lukyanov, “Ardından sadece ekonomik değil siyasi birliğe de dayanan Soğuk Savaş sonrası liberal küreselleşme ortaya çıktı; bu durum güç dengesi ve jeopolitik açıdan zaten kötü olan NATO genişlemesini daha da sorunlu kıldı, zira ittifakın genişlemesi dışarıdaki tüm ülkelerin benimsemek zorunda kaldığı belirli bir siyasi ve sosyal modeli beraberinde getirdi” dedi.
Rusya’nın bu süreçteki konumuna işaret eden Lukyanov, ortaya çıkan uyumsuzluğu dile getirdi.
Lukyanov, “NATO’ya katılma arzusu taşımayan ancak bu modeli kabullenmesi beklenen bir diğer eski komünist ülke olarak görülen Rusya ile yaşanan en büyük karmaşa buradan kaynaklandı” değerlendirmesini yaptı.
Mevcut dünya düzeninde ideolojik birlikteliklerin aranamayacağını vurgulayan Lukyanov, güvenlik odaklı bir yaklaşım önerdi.
Lukyanov, “Bugün artık sadece çok kutuplu değil, çok kültürlü ve çoklu değer sistemlerine dayalı bir dünyadayız; temel kabul güvenlik odaklı olmalıdır, ülkelerin içeride nasıl örgütleneceği gibi meseleler bir kenara bırakılmalıdır, çünkü önceki modelde tüm bunlar birbirine karıştırılmıştı” diye konuştu.
“Dünya derinden bölünmüş olmasına rağmen birbirine bağlı”
Uluslararası sistemdeki çok kutuplu yapıyı ve Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in medeniyetlerin birbirine model dayatmaması gerektiği yönündeki mesajlarını hatırlatan Glenn Diesen, yeni küreselleşme denkleminin nasıl işleyeceğini sordu.
Tarihsel açıdan parçalanmış dünyaların yeni bir olgu olmadığını belirten Lukyanov, geçmiş dönemlere atıfta bulundu.
Lukyanov, “Farklı kültürel, siyasi ve ideolojik sistemlere sahip parçalanmış bir dünya yeni değildir; insanlık tarihinin büyük bölümünde 17’nci, 19’uncu ya da 20’nci yüzyıllarda zaten bu şartlar altında yaşadı” dedi.
Son döneme damga vuran liberal küreselleşmenin ise merkezi kurallara dayandığını anlatan Lukyanov, iki farklı sistemin tecrübe edildiğini aktardı.
Lukyanov, “Çok iyi hatırladığımız liberal küreselleşme modeli ise ekonomiden siyasete kadar her alanda ortak kuralların ve ilkelerin var olduğunu varsayan merkezi bir sistemdi; biz bu iki modeli de biliyoruz” ifadelerini kullandı.
Günümüzdeki tablonun bu iki yapının eş zamanlı bir birleşimi olduğunu vurgulayan Lukyanov, benzersiz bir döneme girildiğini belirtti.
Lukyanov, “Şu anda elimizde olan tam olarak bir karışımdır; bir tarafta farklı düzeylerde rekabetin sertleştiği son derece parçalanmış bir dünya var, aynı zamanda herkes birbiriyle bağlantılıdır ve bu bağlantı sadece artmakla kalmayıp bir zorunluluk haline gelmiştir” dedi.
Ekonomik bağlar olmadan hiçbir ülkenin kalkınamayacağını dile getiren Lukyanov, çatışma ile bağımlılığın bir arada yürüdüğünü söyledi.
Lukyanov, “Birlikte çalışmadan ve karşılıklı bağlantı kurmadan hiç kimse gelişme gösteremez; son derece çatışmalı ancak birbirinden ayrılamaz biçimde birbirine bağlı bu tür sistemlerde daha önce hiç yaşamadık” diye konuştu.
Geleneksel düzenlere geri dönüşün mümkün olmadığını belirten Lukyanov, yeni yapının anlaşılması için zamana ihtiyaç duyulduğunu aktardı.
Lukyanov, “Gerek çatışmalı parçalanmış dünyaya gerekse salt küreselleşmiş eski dünyaya tek başına geri dönemeyeceğimizi anlamak için zamana ihtiyacımız olacak; her ikisine birden aynı anda sahip olacağız” ifadelerini kullandı.
Siyasi çatışmalara rağmen küresel ekonomik mekanizmaların işleyişini sürdürdüğünü kaydeden Lukyanov, piyasa şartlarının direncine işaret etti.
Lukyanov, “Ukrayna’daki savaş ya da Ortadoğu’daki durum gibi son derece şiddetli ve kanlı çatışmalara, ekonomiye yönelik ağır siyasi müdahalelere ve piyasa ilkelerinin tahrip edilmesine rağmen, ekonomik dünyanın dağılmadan hayatta kalmanın yollarını bulduğunu görüyoruz” dedi.
Mevcut sistemin çelişkilerini Mart ayında yaşanan bir örnekle açıklayan Lukyanov, Washington’ın petrol politikasını hatırlattı.
Lukyanov, “Sistemin barındırdığı tuhaflığın ve belki de rasyonelliğin en çarpıcı örneği bu yılın Mart ayında yaşandı; Birleşik Devletler İran’a yönelik adımlar attığında Trump İran medeniyetinin yok edilmesi gerektiğini ilan etmişti, ancak aynı dönemde ABD Hazine Bakanlığı küresel piyasada İran petrolüne ihtiyaç duyulduğu ve fiyatların düşük tutulması istendiği için bu petrole yönelik yaptırımları bir süreliğine kaldırdı” diye konuştu.
Ekonomik çıkarların siyasi kararların önüne geçtiğini vurgulayan Lukyanov, kendi yaklaşımının kaynaklarını anlattı.
Lukyanov, “Bu tamamen çelişkili bir durumdu ama gerçekleşti; gelecekte buna benzer tabloları çok daha sık göreceğiz, ben de eğitimime Sovyetler Birliği’nde başlamış ve Marksizm çalışmış biri olarak ekonomiye siyasetten daha fazla inanıyorum” değerlendirmesini yaptı.
“ABD ideolojik hedefler yerine çıkarlarına odaklanan bir güce dönüşüyor”
Gelecek dönemde Rusya, ABD ve Çin liderleri arasında olası bir temas ihtimalini ve iki ülke ilişkilerinin kökten değişme potansiyelini soran Diesen’a yanıt veren Lukyanov, hızlı bir dönüşüm beklemediğini ifade etti.
Moskova ile Washington arasındaki ilişkilerde devrim niteliğinde bir değişim öngörmediğini belirten Lukyanov, ekonomik zeminin darlığına değindi.
Lukyanov, “Rusya ile Birleşik Devletler arasındaki ilişkilerde köklü bir değişim ihtimali konusunda oldukça şüpheciyim; Trump göreve geldiğinde bazı kesimlerin beslediği umutlar onun iş odaklı kişiliğiyle ilgiliydi, ancak Rusya-ABD hattında somut ekonomik kazanım sağlayacak alanlar oldukça sınırlıdır” dedi.
Enerji sektörü dışında geniş bir ticaret hacmi bulunmadığını kaydeden Lukyanov, ilişkilerin ekonomik boyutunu aktardı.
Lukyanov, “Enerji gibi işbirliği yapabileceğimiz belirli alanlar mevcuttur; fakat genel olarak Rusya hiçbir zaman Birleşik Devletler için büyük bir ticaret ve ekonomi ortağı olmadı, dolayısıyla Trump dahil Amerikan tarafı bu ilişkiden elde edilebilecek somut bir kazanç görmedi” diye konuştu.
İki ülke ilişkilerinden ziyade ABD’nin içsel dönüşümünün daha kritik olduğunu vurgulayan Lukyanov, Amerikan siyasetindeki yeni eğilimlere dikkati çekti.
Lukyanov, “Benim açımdan daha umut verici olan husus Rusya ile ABD arasındaki yeni ilişki beklentisi değil, bir ülke ve siyasi yapı olarak Birleşik Devletler’in kendi içindeki dönüşüm ihtimalidir” ifadelerini kullandı.
Demokrat Parti içerisinde de benzer eğilimlerin yükseldiğini belirten Lukyanov, siyasi odak noktasının içeriye kaydığını söyledi.
Lukyanov, “Demokratlar tarafında öne çıkan yeni isimlere baktığımızda farklı görüşlere sahip olsalar da dış dünyayla ilgili meseleler yerine Birleşik Devletler’in ve Amerikan halkının ihtiyaçlarıyla ilgilenilmesi gerektiği noktasında Trump ile aynı çizgide buluşuyorlar” dedi.
Bu yönelimin küresel ittifakları da etkileyeceğini dile getiren Lukyanov, Amerikan kimliğindeki değişimi anlattı.
Lukyanov, “Amerikan siyasi kimliğinin kendi çıkarlarına odaklanan bir yapıya evrilmesi orta ve uzun vadede tüm ikili ilişkilerden daha önemlidir; Trump’tan sonra gelecek başkan ister Cumhuriyetçi ister Demokrat olsun, değişmeyen ittifakları koruma konusunda çok daha az istekli bir profil ortaya çıkacaktır” değerlendirmesinde bulundu.
Al-satçı ve faydacı diplomasi yaklaşımının küresel bir eğilim haline geldiğini belirten Lukyanov, ülkelerin zorunluluklarına işaret etti.
Lukyanov, “Trump’ın ticari mantığa dayalı yaklaşımı ağır şekilde eleştirildi; ancak gerçekte bunun küresel bir eğilim olduğunu görüyoruz, büyük ya da küçük fark etmeksizin tüm ülkeler kalkınma imkanlarını kullanabilmek adına pragmatik adımlar atıyor” dedi.
Moskova açısından Amerikan dış politikasındaki pragmatizmin müzakere zemini yarattığını vurgulayan Lukyanov, beklentisini özetledi.
Lukyanov, “Rusya açısından önemli olan husus, ABD’nin aşırı ideolojik bir güçten az çok normal bir güce dönüşmesidir; Amerikalılar sahip oldukları güçle herkese dikte etmeyi elbette sürdüreceklerdir, ancak ideolojik dogmalar yerine somut çıkarlara dayalı bir dikte söz konusu olduğunda en azından müzakere ve pazarlık yapılabilecek bir zemin bulunur” diye konuştu.
“Kış şartları her iki taraf için de belirleyici ve zorlu geçecek”
Diesen’ın cephe hattındaki son durumu, enerji ve lojistik altyapıya yönelik saldırıları sorması üzerine Lukyanov, çatışmanın mevcut gidişatını askeri mantık çerçevesinde değerlendirdi.
Sahadaki yıkımın ulaştığı boyutlara dikkati çeken Lukyanov, durumun vahametini ifade etti.
Lukyanov, “Genel durum son derece ağırdır; askeri mantığı anlıyorum, diplomasinin tıkandığı ve Ukrayna tarafının diplomatik fırsatları reddettiği mevcut tabloda başka bir seçenek görünmüyor, ancak genel manada gurur duyulacak bir durum ortada yoktur” dedi.
Savaşın niteliğinin zaman içinde değiştiğini belirten Lukyanov, önceki aşamalara değindi.
Lukyanov, “Geçen yaza kadar Rusya bu tarz bir savaş yürütmedi; Devlet Başkanı Putin başından itibaren kiminle savaştığımız konusunda son derece netti, hedef Ukrayna halkı ya da şehirleri değil, doğrudan askeri güçlerdi” diye konuştu.
Ukrayna’nın Rusya topraklarındaki altyapıya saldırmasının tırmanışı tetiklediğini dile getiren Lukyanov, çatışmanın boyut değiştirdiğini söyledi.
Lukyanov, “Ukrayna tarafı Rusya’daki altyapıyı yoğun şekilde hedef almaya başladıktan sonra savaş farklı bir düzeye evrildi ve tırmandı” ifadelerini kullandı.
Önümüzdeki kış aylarının çatışmanın seyri açısından kritik olacağını vurgulayan Lukyanov, karşılıklı zorluklara işaret etti.
Lukyanov, “Bu kışın kesinlikle belirleyici olacağını tahmin ediyorum; Ukrayna için çok zor geçecektir, aynı zamanda Rusya için de oldukça çetin olacaktır, çünkü Ukrayna güçlerinin hassas vuruşlar yapabildiğini görüyoruz ve bu potansiyellerinin tamamen tükendiğine inanmıyorum” dedi.
Sağduyunun hakim olabilmesi için yıkımın sürebileceğini belirten Lukyanov, Ukrayna liderliğinin durumunu aktardı.
Lukyanov, “Sağduyunun özellikle Ukrayna tarafında hakim olmasından önce ne yazık ki daha fazla yıkıma tanıklık etmek zorunda kalacağız” değerlendirmesini yaptı.
Zelenskiy’nin geri adım atamayacak bir konuma geldiğini dile getiren Lukyanov, siyasi geleceğin savaşa bağlandığını vurguladı.
Lukyanov, “Zelenskiy geri adım atamayacağı bir tablonun içindedir; kendi kaderinin savaşın sürmesine, hatta ucu açık bir çatışma ortamına bağlı olduğunu anlamaktadır ve bu son derece olumsuz bir durumdur” dedi.
Washington’daki yönetim değişikliğinin ve iç krizlerin savaşı uzatabileceğini söyleyen Lukyanov, sürece dair öngörüsünü aktardı.
Lukyanov, “Zelenskiy’i daha makul bir tutuma yöneltmenin tek yolu Birleşik Devletler’den ve Trump’ın yakın çevresinden gelecek doğrudan baskıydı; ancak Trump’ın iç meselelerle meşgul olması nedeniyle savaşın bu aşaması ne yazık ki uzayacaktır” ifadelerini kullandı.
Uluslararası ilişkiler uzmanı Prof. David Gibbs, ABD yönetiminin İran politikasının rasyonel temellere dayanmadığını belirterek Washington’ın attığı adımların küresel çatışma riskini artırdığını vurguladı. Demokratların ve Cumhuriyetçilerin savaşı sürdürme konusunda ortak hareket ettiğine işaret eden Gibbs, bölgesel çatışmaların dünya ekonomisinde 1930’lar benzeri büyük bir çöküşe yol açabileceği uyarısında bulundu.
Arizona Üniversitesi ABD Dış Politikası Uzmanı ve “Zenginlerin İsyanı” kitabının yazarı Profesör David Gibbs, analist Brandon Weichert’in sunduğu programda ABD yönetiminin dış politika kararlarını ve tırmanan bölgesel çatışmaları değerlendirdi.
ABD Başkanı Donald Trump’ın dış politika kararlarının öngörülemez olduğunu belirten Gibbs, askeri adımların rasyonel temellere dayanmadığını kaydetti.
Gibbs, yönetim içindeki dengesizliğe dikkati çekerek şunları kaydetti:
“Geleceği gösteren sihirli bir kürem yok ve Trump fazlasıyla öngörülemez, dürüst olmak gerekirse akıl dışı davranıyor. Bütün bu savaş görebildiğim kadarıyla akıl dışı bir temelde yürütüldü. Trump’ın o günden bu yana sergilediği davranışların büyük kısmı mantıksızdı. Önce bir mutabakat zaptı oluşturup gerilimi düşürmek, ardından aniden bu zaptı yırtıp atarak bir tür kesintili savaşa geri dönmek bana mantıklı gelmedi. Bu da tamamen duygularla ve fevrilikle hareket ettiğini gösteriyor.”
Bu tablonun yönetim açısından oluşturduğu tehlikelere işaret eden Gibbs, “Bana öyle geliyor ki bu durum onu tahmin edilmesi çok zor ve son derece tehlikeli biri haline getiriyor; karşımızda rasyonel düşünmeyen biri var. Bunun nedeni dış politikada son derece deneyimsiz olması mıdır, yaradılışı gereği fevri davranması mıdır, yoksa bilişsel gerileme yaşaması mıdır bilmiyorum. Bu bir ihtimal ama nörolog değilim, kesin bir şey söyleyemem. Bazılarının iddia ettiği gibi Netanyahu’nun elinde ona karşı kullanabileceği şantaj malzemesi niteliğinde bilgiler bulunması ihtimal dahilinde midir? Kim bilir? Bunu da göz ardı etmem ama elimde bir bilgi yok. Dolayısıyla burada tamamen karanlıkta hareket ediyoruz. Onun için akılcı olan şey pılı pırtıyı toplayıp gitmek, henüz vakit varken kayıplarını kabullenmek, bu sürecin kendi başkanlığına ve dünya ekonomisine verdiği muazzam zararla yüzleşip başka bir konuya geçmektir” ifadelerini kullandı.
Gibbs, Washington yönetimindeki farklı hiziplerin karar mekanizmasını etkilediğini vurgulayarak, “Farklı kanatlar onu farklı yönlere çekiyor. Görebildiğim kadarıyla en berrak düşünen isim Başkan Yardımcısı JD Vance gibi görünüyor çünkü savaşa baştan beri hep şüpheyle yaklaştı. Benim izlenimim savaşı hiçbir zaman desteklemediği yönündedir. Vance’in hayranı değilim, fazlasıyla fırsatçı bir figür ama aptal değil. Bunun aptalca bir adım olduğunu açıkça görebiliyor ve gerilimin düşürülmesini savunuyor gibi duruyor; umarım bu yaklaşım hakim olur” dedi.
Hazine Bakanı Scott Bessent ve Dışişleri Bakanı Marco Rubio gibi isimlerin ekonomik yaptırımları öne çıkaran grupta yer almasına değinen Gibbs, “Ekonomik savaşı uzatıp askeri hamleyle sonuç alma hevesi tehlikelidir. İran’a yönelik ekonomik savaşı vurgulayan Bessent stratejisini benimsemesi mümkündür ancak bu stratejinin askeri adımlarla birleştirilme tehlikesi her zaman vardır. Ekonomik savaş uzadıkça ve sonuç vermedikçe meseleyi askeri yoldan kesin olarak çözme eğilimi her daim ortaya çıkacaktır” uyarısında bulundu.
Gibbs, İran’ın çatışmadaki konumuna ve bölgesel dinamiklere işaret ederek, “İran sabırsızlanabilir ve kendisi kapsamlı bir askeri taarruz başlatabilir. Avrupa’daki gıda depolarının siber saldırıyla tahrip edilmesi gibi hadiseler yaşandı; bunu kimin yaptığını bilmiyorum ama İran yaptıysa şaşırmam. Savaşta yalnızca düşmanınıza değil düşmanınızın müttefiklerine de saldırmak mantıklıdır. Savaş Sanatı kitabında bu temel ilke yer alır ve İranlılar bunu okumuştur. Dolayısıyla siber harp yoluyla Avrupa’yı hedef almak bu stratejiye tamamen uygundur” değerlendirmesini yaptı.
“Bu savaş ABD’nin başlattığı bir saldırı savaşıdır”
Uluslararası hukukun ihlal edildiğini ve askeri harekatın yasal zemini bulunmadığını belirten Gibbs, çatışmanın başlangıcına dair şu ifadeleri kullandı:
“Bu konuda çok net olalım: Bu savaşı başlatan İranlılar değildi. Bu savaş ABD’nin başlattığı bir saldırı savaşıdır; bunu başka türlü tanımlamanın yolu yoktur. Uluslararası hukukun açık bir ihlalidir ve birden çok düzeyde kesinlikle anayasaya aykırıdır.”
ABD Anayasası’ndaki bağlayıcı hükümleri hatırlatan Gibbs, “İnsanlar bunu unutuyor ama anayasanın altıncı maddesinde antlaşmaların ülkenin en üstün hukuku olduğu yazar. Mahkemeler uygulamamayı seçse bile bu metin herkesin görebileceği şekilde oradadır. Başından beri çok kirli bir savaş yürütülüyor. Bu sözlerim İslam Cumhuriyeti’ni aklama amacı taşımıyor; rejimde hoşlanmadığım pek çok şey var ama savaşı onlar başlatmadı. Askeri saldırganlığı başlatan karşı taraftır” dedi.
İran’ın anlaşmalara uyma kapasitesine ilişkin tartışmalara da değinen Gibbs, “İran’ın anlaşma yapmaktan aciz olduğu söyleniyor; oysa Ortak Kapsamlı Eylem Planı’nı kabul etmişlerdi ve bu gayet geçerli bir stratejiydi. Mutabakat zaptını da kabul ettiler. İranlılar anlaşmaya varmaktan aciz değil; anlaşmaya varmaktan veya en azından varılan anlaşmayı uygulamaktan ve ona sadık kalmaktan aciz olan taraf ABD’dir. Burada açık konuşmak, eğriye eğri doğruya doğru demek gerekir. Trump’ın tam anlamıyla geri çekilmek dışındaki tüm hamleleri, başta Amerikan halkı olmak üzere İran ve tüm dünya için devasa riskler ve maliyetler barındırıyor” görüşünü dile getirdi.
ABD Kongresindeki siyasi dengeleri ve Demokrat Partinin savaşa yaklaşımını ele alan Gibbs, “Demokratların açıkça gereken şeyi yapmaya, yani savaşın tüm finansmanını kesmeye cesaretleri olup olmadığı meselesi önemlidir. Muhtemelen bunu yapmayacaklar çünkü savaş karşıtı değiller. Trump’ı her fırsatta zor durumda bırakmaya çalışacaklar. Thomas Massie’nin girişimine destek vereceklerini tahmin ediyorum. Massie savaş karşıtı bir Cumhuriyetçi ve ilkeli duruşunu takdir ettiğim, seçim kampanyasına bağış yaptığım ender isimlerdendir” dedi.
Savunma Bakanı Pete Hegseth hakkındaki görevden alma girişimine işaret eden Gibbs, şunları kaydetti:
“Massie görev süresi ocak ayında dolacak olmasına rağmen Savunma Bakanı Pete Hegseth’i görevden azletmek için bir karar tasarısı sundu. Hegseth yönetimdeki en şahin figürlerden biridir. Bu tür ifadeleri kullanmaktan hoşlanmam ama Hegseth gibi birini tanımlamak için şiddet yanlısı psikopat ifadesi yerinde olur. Onu yönetimden uzaklaştırmak iyi bir fikir olacaktır. Demokratlar bunu destekleyecektir ancak görevden alma Senatoda mahkumiyet gerektirir. Cumhuriyetçi Parti Trump’ı bu derece utandıracak bir adıma yanaşmayacaktır; bu nedenle girişimin içi boş bir jest olarak kalacağını düşünüyorum.”
Kongrenin bütçe gücünü kullanmaktan kaçındığını belirten Gibbs, “Demokratların yapmayacağı şey finansmanı kesmektir. Kesme yetkisi ellerindedir ve bütçeyi tahsis etme ya da geri çekme gücüne sahiptirler. İsteseler finansmanı kesebilirler ama istemiyorlar çünkü temelde Demokratlar da Cumhuriyetçiler kadar savaş yanlısıdır. Michigan Temsilcisi Rashida Tlaib gibi İsrail’e yardımları kesmek isteyen figürler bulunsa da partinin ana akımı henüz buna hazır değildir” tespitinde bulundu.
Gibbs, dış politikadaki odak kaymasına dikkati çekerek, “Demokratların yapmak istediği ve büyük olasılıkla yapacağı şey Ukrayna’daki savaşı daha da tırmandırmaktır. İran Trump’ın savaşıysa Ukrayna da Biden’ın ve Demokratların savaşıdır. Demokratlar bu savaşa son derece olumlu bakıyor ve odağı İran’dan Ukrayna’ya kaydırmak isteyeceklerdir. Trump’ın Ukrayna’ya desteği ılımlı kaldı fakat savaşı tırmandırması için üzerinde büyük bir baskı kurulacaktır. Bu durum en az Basra Körfezi’ndeki gelişmeler kadar tehlikelidir çünkü dünyanın en büyük nükleer cephaneliğine sahip olan Rusya’dan bahsediyoruz” uyarısını yaptı.
Rusya’nın askeri kapasitesine değinen Gibbs, “Aktif olarak konuşlandırılmış yaklaşık 1700 nükleer savaş başlığına sahip bir ülkeyi neden kışkırtmak istediğimizi anlamıyorum. Nükleer savaş riskine rağmen askeri çabaları tırmandırma yönünde bir çaba görülüyor. Dürüst olmak gerekirse Demokratların Cumhuriyetçilerden daha az pervasız olduğunu düşünmüyorum” dedi.
“Yaptırımlar dünya genelinde 1930’lar tarzı bir çöküşe yol açabilir”
ABD yönetiminin İsrail politikalarını değerlendiren Gibbs, finansmanın yasal boşluklar üzerinden sürdürülebileceğini ifade etti:
“Başkan Trump’ın İsrail’e yardımı tamamen keseceğine inanmak çok güç. Quincy Sorumlu Devlet Yönetimi Enstitüsü bünyesindeki yayında yer alan bir makalede belirtildiği gibi ABD ordusunu İsrail ordusuyla her düzeyde entegre edebilirler. Bu sayede resmi olmayan para transferlerini yaratıcı muhasebe yöntemleriyle ve yasal gri alanları kullanarak bütçe dışı yollardan yapabilirler. Sanıyorum 219. maddenin amacı da budur; Kongre ne yaparsa yapsın İsrail’e yapılan ABD yardımını kalıcı hale getirmeyi hedefliyorlar. Resmi yardımları kesiyormuş gibi görünürken aynı seviyedeki yardımı bütçe dışı yollardan sürdürme ihtimali araştırılıyor.”
İsrail’e yapılan transferlerin geri istenmesini gerçekçi bulmadığını söyleyen Gibbs, “Trump’ın İsrail’in parayı geri ödemesi gerektiği yönündeki sözleri kendi reklamını yapma çabasından ibarettir; tıpkı ilk döneminde duvarın parasını Meksika’ya ödeteceğini vaat etmesi gibidir” ifadelerini kullandı.
İran’ın diplomasiye açık kapı bırakmasını değerlendiren Gibbs, “İran’ın müzakerelere bu kadar istekli olmasına şaşırıyorum çünkü savaşı başlatan taraf ABD oldu. Savaşın başladığı günlerde İranlılar ABD ile aktif olarak müzakere yürütüyordu ve ABD bu durumu yönetim kademesini ortadan kaldırmak için bir bahane olarak kullandı; bu son derece haince ve kan dökücü bir adımdı. Obama nükleer anlaşmayı müzakere etmişti ancak Trump anlaşmadan çekildikten sonra Biden bunu yeniden tesis etmedi. Yani bu iki partinin ortaklaşa gerçekleştirdiği bir geri çekilme oldu. İran beklediğimden çok daha hoşgörülü davrandı” dedi.
ABD ablukasının etkilerine ve bölgesel risklere değinen Gibbs, şu değerlendirmeyi yaptı:
“Uygulanan abluka İran üzerinde şüphesiz olumsuz etkiler yaratıyor fakat İran’ın elinde klasik terör eylemleri ve siber harp gibi başka kozlar bulunuyor. ABD’nin İran altyapısını yok etmesi meşru sayılırken İran bizim altyapımızı hedef aldığında bu durum şoke edici ve kabul edilemez bulunuyor. Henüz bunu yapmamış olmaları şaşırtıcıdır; ABD’de ve Avrupa’da son çare olarak harekete geçmeye hazır hücrelerinin bulunmadığını düşünmek saflık olur. Körfez’deki tuzdan arındırma tesisleri dahil pek çok altyapıyı imha ederek bölgeyi yaşanamaz hale getirebilirler. İran savaşı bu noktaya taşımak istemediği için müzakereye açık duruyor.”
Washington’ın temel amacının rejim değişikliği olduğunu belirten Gibbs, ekonomik kriz ihtimaline dikkati çekti:
“ABD’nin temel pozisyonu her zaman İran’da rejim değişikliği olmuştur. Nükleer silah üretilmemesi için garanti istediklerini söylüyorlar fakat nükleer anlaşma zaten tam olarak bunu sağlıyordu ve yıllar süren müzakerelerle kurulmuştu. Bu krizden en yumuşak çıkış yolu ne yazık ki dünya ekonomisinde yaşanacak çok daha yıkıcı bir çöküş olabilir. 1930’lar tarzı bir ekonomik çöküş ihtimal dışı değildir ve Trump’ı geri çekilmeye zorlayacak düzeyde bir baskı yaratabilir.”
Amerikan askeri komuta kademesinin tutumunu da eleştiren Gibbs, sözlerini şöyle tamamladı:
“Seçimlerin ardından yönetim içinde saçma fikirlere karşı çıkma eğilimi artabilir. Hegseth’in tasfiyelerine rağmen ordunun nükleer silah kullanımı emrine direnme ihtimali doğabilir. Anayasa nükleer silah kullanma yetkisini başkana vermiştir ancak ordunun bu durumda anayasayı bir kenara bırakıp Trump’a ‘Bunu yapmanıza izin vermeyeceğiz’ demesine kesinlikle karşı çıkmam. Kıdemli generaller siyasi rüzgarları koklamayı iyi bilirler; Mark Milley örneğinde olduğu gibi geçmişte bu tür siyasi roller oynadıklarını gördük.”
Ortadoğu’daki vekalet savaşlarının Yemen’e ve Afrika Boynuzu’na sıçrama riskini de değerlendiren Gibbs, Ukrayna savaşında ise Rusya’nın askeri üstünlüğü ele geçirdiğini, Batı’nın mühimmat sıkıntısı çektiğini ve Moskova ekonomisinin çöktüğüne dair iddiaların gerçeği yansıtmadığını sözlerine ekledi.
Çevirmenin notu: Arap Araştırma ve Politika Çalışmaları Merkezi (ACRPS) bünyesinde çalışmalarını sürdüren Suriyeli tarihçi Sami Moubayed’in kaleme aldığı aşağıdaki değerlendirme yazısı, kökleri Fransız mandası dönemine uzanan Lycée Laïque üzerinden Suriye’nin modernleşme serüvenine yakılmış bir tür mersiye niteliğinde. Metnin bütününe sinen nostaljik ton, Colani yönetimi altında okulun haremlik-selamlık uygulamasına geçmesiyle birlikte, bilhassa Şam’ın kentli ve seküler orta sınıf aydınlarında baş gösteren kimlik krizi ve gelecek kaygısını yansıtıyor.
Ancak yazarın Laïque’in Baas iktidarı altında geçirdiği dönüşümü anlatırken Baas’ın “Birlik, Özgürlük, Sosyalizm” ilkelerini okulun kimliğini tahrif eden unsurlar arasında sayması, bu mersiyenin siyasal sınırlarını açık ediyor. Baas mirasını toptancı bir reddiyeyle mahkûm eden, dahası, 1973 Savaşı’nın ders kitaplarından ayıklanmasını “Hafız Esad liderliğinde yürütülmüş olması hasebiyle anlaşılır” bulan Moubayed, toplumsal kurtuluş ve sekülerleşme mücadelesinin tarihsel zeminini yok sayıp sadece kendi ayrıcalıklı sınıfsal habitusunu korumaya çalışan orta sınıf aydın refleksini yansıtıyor. Bu refleks, okulun temsil ettiği “modernlik” idealinin kaybına duyulan özlemi tutarlı bir siyasal ve kamusal perspektife dönüştürmekten oldukça uzak görünüyor.
Şam’daki Bir Okulda Değişiklik: Suriye’nin Geleceğine Dair De Bir İşaret
Sami Moubayed
New Lines Magazine
23 Ekim 2026
Çev. Leman Meral Ünal
Tam 100 yıl önce, Şam’da, bugünkü Abid Caddesi üzerindeki parlamentonun hemen yakınındaki kiralık binada 79 öğrencisiyle seküler bir Fransız okulu açıldı. O dönem “Lycée Laïque” (Laik Enstitü), bugünse “El-Hürriye Enstitüsü” adıyla bilinen kurum, hâlâ kısaca “Laïque” diye anılır.
Açıldıktan dört yıl sonra, 1930’da, dönemin başbakanı reformcu ajandasıyla bilinen sarıklı din adamı Taceddin el-Hasani, okula Bağdat Caddesi üzerinde bir arsa tahsis etti ve okul 1932’de buraya taşındı. Kız ve erkek öğrencilerin bir arada eğitim görmesi, yetkin eğitim kadrosu, tenis, voleybol ve basketbol sahalarıyla Laïque, kısa sürede Suriye’nin en prestijli kurumlarından birine dönüştü. Zengin kütüphanesinin yanı sıra, 1955’te Mısır’ın efsanevi sesi Ümmü Gülsüm’ü ağırlayacak kadar donanımlı bir tiyatro salonuna dahi sahipti. Tüm bu çok sesli ve renkli atmosfer, ortak bir kimlikte bütünleşmiş ve kendisini daha geniş bir Arap dünyasının parçası olduğu tahayyülünü taşıyan dönemin Orta Doğu’suna aitti.
Şimdi yüzyıl sonrasına saralım. Laïque eski ihtişamı düşünüldüğünde, bugün onun ancak soluk bir gölgesinden ibaret. Önce, Suriye’deki eğitim sistemine haki üniformalarla ideolojik bir sosyalist müfredat dayatan 61 yıllık Baas iktidarı geldi. Laïque’teki öğretmenler liyakatle değil, Baasçı oldukları için işe alınır olmuşlardı. Ardından, okulun özerkliğine son veren ve kurumsal kimliğini bozan 1967 millileştirmesi gerçekleşti; okul, özgürlük, pan-Arapçılık ve sosyalizm olmak üzere üç ideolojik temele dayanan Baasçılık söylemine atıfta bulunularak “Mahad al-Huriyya” ya da “Özgürlük Enstitüsü” olarak yeniden adlandırıldı.¹ Hafız Esad’ın, Beşşar dahil tüm çocuklarını Laïque’e göndermesi okulun Baasçı kimliğini daha da perçinledi. Esad’ın veliahtı olan büyük oğlu Basil Esad 1994’te ölünce, okulun adı bir kez daha değiştirilerek onun ismi verildi. Yine de silinmeyen bir şey vardı: Laïque’in geçmişine dair hafıza ve daha da önemlisi, Suriye toplumunun önde gelen isimleri arasına giren mühendis, doktor, siyasetçi ve sanatçılardan oluşan mezun ağı varlığını koruyordu. On yıllar boyunca “Laïque’de okudum” demek, Lübnan’da “Brummana Lisesi’nde okudum” demek gibi bir tür pasaport işlevi gördü. Akademik mükemmelliğin işaretiydi, iş hayatına girişin önünü açıyor ve kişinin yetenekleriyle karakterine ilişkin yüksek beklentileri beraberinde getiriyordu.
Koca bir Suriye tarihi, adeta tek bir adrese sığışmıştı: Fransız mandası altında kurulmuş, reformist bir din adamı-başbakan desteğiyle meşruiyet kazanmış, kadrosunda hem Fransız hem Suriyeli öğretmenleri barındıran ve kentli burjuvazinin çocuklarını okuttuğu bir mektep… Sadece bir nesil içinde, Suriye’ye özgü modern kimliğin sembolü haline gelmişti. İki dilli, kozmopolit ve kızlarla erkeklerin aynı sınıfta yan yana oturmasından gurur duyan bir kimlik. Bu kimlik, her şeyden önce Suriye’nin nasıl bir ülke olabileceğine dair beslenen sarsılmaz bir inancı da temsil ediyordu.
Adının bizzat kendisi bile Fransızca “laik” anlamına gelen Laïque dine değil, yurttaşlık bilincine dayalı bir Suriyeli kimliğine göndermeydi. Bir arada yaşama kültürü ve laikliğin kalesi olan okulun arazisini bağışlayan kişinin, gençliğinde İslam hukuku dersleri vermiş sarıklı bir ulema olması durumu daha da çarpıcı kılıyordu. Hikâyeyi sıra dışı kılan yanlardan biri de, babası Şeyh Bedreddin kendi kuşağının en etkili din âlimlerinden biri olmasına rağmen, el-Hasani’nin kendisinin Bab Tuma mahallesindeki bir Hristiyan misyoner okulunda (Lazaristlerde) okumuş olması herhalde. Üstelik El-Hasani, Fransız seküler okuluna yalnızca müsamaha göstermekle kalmamış, kendi oğlunu da oraya göndermişti, hatta İslamcılığı bir kenara bırakıp “Suriyelilik” adına bir başka Fransız okuluna gayrimenkul bile hibe etmişti. Siyasi hesapları ne olursa olsun bu jest, modern eğitimin katlanılması gereken bir “yabancı istilası” değil, ulusal bir kazanım olduğu fikrinin teslim edilmesiydi.
Yirminci yüzyıl boyunca Laïque’in şöhreti, sunduğu imkânlar ve iki dilli eğitimi sayesinde neredeyse folklorik bir efsaneye dönüştü. Suriyeli aileler mezhep ya da din ayrımı gözetmeksizin çocuklarını buraya gönderiyordu, çünkü Laïque, mezhep temelli okullarının sunamadığı yegâne şeyi vaat ediyordu: Kapsayıcı bir Suriyeli kimliği. Ne var ki tüm bu birikim, okul yönetiminin geçtiğimiz günlerde kız ve erkek öğrencileri ayırma yönünde aldığı tartışmalı kararla bir anda yerle bir oldu. Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara yönetiminin ikinci yılında alınan bu karar, “velilerin taleplerine uyum sağlama” kılıfıyla sunulsa da seküler çevrelerin, Suriyeli aydınların ve mezunların yoğun tepkisine yol açtı.
Milli Eğitim Bakanlığı şu ana kadar duruma müdahale etmiş değil. Fakat Suriye’nin sürüklendiği istikamete dair endişeler giderek büyüyor. Daha geçtiğimiz yıl, İslam öncesi dönem ve öncü kadın figürler dahil olmak üzere Suriye tarihinin koca koca kesitleri ders kitaplarından ayıklandı. Değişikliklerin bazıları tartışmalı olsa da anlaşılabilirdi. Örneğin, Hafız Esad liderliğinde yürütülmüş olması nedeniyle 1973 Ekim Savaşı’na yapılan tüm atıfların kaldırılması anlaşılır bulunabilirdi. Fakat Laïque gibi köklü bir karma okulda sınıfların cinsiyete göre ayrılması, kaygıları bambaşka bir düzeye taşıyor.
Laïque sıradan bir okul değil. Suriye modernleşmesinin yüz yıllık canlı laboratuvarı ve onun geleneklerine vurulacak her neşter, doğrudan bu modernleşme vizyonuna biçilmiş bir hüküm olarak okunacak. Okulun kurucuları, o Fransız eğitimciler, reformist başbakan, çocuklarını buraya yazdıran Şam’ın köklü aileleri, hepsi ortak bir tahayyülün peşindeydi. Suriye’nin geleceğinin, daha önce kendilerini birbirinden ayıran sınırların ötesinde düşünmeyi öğrenmiş insanlar tarafından inşa edileceğine inanıyorlardı. İşte bugün bu inanç tehlike altında.
¹ Baas Partisi’nin “Birlik, Özgürlük, Sosyalizm” (Wahda, Hurriya, Ishtirakiya) sloganına gönderme (çn).
ABD’den Rusya’ya Avrupa için yeni güvenlik anlaşması teklifi çağrısı
Oylamaya gitmeyen 11 Demokrat vekil Hegseth’in azil sürecini tıkadı
Büyük Teknolojide Demokratlara göz kırpan ilk isim Alex Karp oldu
Polonya’da “Bağımsızlık Yürüyüşü”ne on binlerce kişi katıldı
Rusya ile Ukrayna arasında 1000’er kişiyi aşan esir takası yapılacak
Amerika6 gün önceMavi dalga, Demokratik Sosyalizm veya laciverdin tonları
Dünya Basını2 hafta önceGünah keçisi olarak Netanyahu
Ortadoğu2 hafta önceABD ara seçim sonrası İran’a saldırı için Körfez’i uyardı
Asya1 hafta önceÇin Komünist Partisi’nden ‘demir şapkalı prenslere’ tasfiye uyarısı
Dünya Basını1 hafta önceTarihçi Emmanuel Todd: Fransa’da asıl tehdit Rusya değil Macron yönetimidir
Ortadoğu2 hafta önceBAE, Hürmüz’ü baypas eden yeni hattan petrol ihracatına başlayacak
Asya1 hafta önceBangladeş’te konfeksiyon işçilerinin ücret isyanı
Ortadoğu1 hafta önceEisenkot’tan koalisyon için üç şart
