Diplomasi
Quincy Enstitüsü Direktörü Lieven: Tek kutuplu yanılsama bitti, çok vektörlü dönem başladı
Editörün notu: Washington merkezli düşünce kuruluşu Quincy Enstitüsü’nün Avrasya Programı Direktörü Anatol Lieven, 26-27 Eylül tarihlerinde İstanbul’da düzenlenen East-West Forum’da uluslararası sistemin geleceğine dair çarpıcı değerlendirmelerde bulundu. Batı elitlerinin kendi kurdukları yanılsamalara inandığını belirten Lieven, “kurallara dayalı düzen” söyleminin aslında Amerikan hegemonyasını gizleyen bir kılıftan ibaret olduğunu ifade etti. Soğuk Savaş yıllarının küresel güney halkları için bir istikrar dönemi değil, aksine bir kâbus olarak yaşandığını hatırlatan tecrübeli uzman; Orta Doğu ve Ukrayna’daki çatışmaların arkasında da büyük ölçüde Washington’ın yürüttüğü politikaların yattığını vurguladı.
***
Bir İngiliz olarak söylemeliyim ki Kral George ve soyundan gelenler yönetecek olsaydı böyle bir birleşmeye hiç itirazım olmazdı. Ne var ki o günlerden bu yana dengelerin biraz değiştiği de bir gerçek. Gerçi Britanya müesses nizamına kulak verirseniz, başta Amerika olmak üzere Avrupa’da da pek çok bakımdan tuhaf bir yanılsamalar dünyasında yaşadığımızı her zaman fark edemezsiniz. En tehlikeli tarafı da pek çok insanın kendi kurguladığı bu yanılsamalara gerçekten inanması. Bu durum beni, Avrupalıların Amerikan satrapları veya emir erleri rolünü üstlendiği, Amerikan küresel hegemonyasının üstünü örten o meşhur “kurallara dayalı düzen” ifadesine getiriyor.
Yine de Batı elitlerinin büyük kısmının sahiden inandığı bir efsane bu; kendilerini bunun doğruluğuna ikna etmiş durumdalar. Bu inancı ve onun kaçınılmazlığını pekiştirmek için öne sürdükleri -ve hiç şüphesiz gönülden bağlandıkları- temel argümanlardan biri şu: Kurallarını bizzat Amerika’nın koyduğu ve işine geldiğinde yine bizzat kendisinin çiğnediği bu Amerika güdümlü düzen olmasaydı iki ihtimalden biri gerçekleşirdi. İlkine göre, küresel bir hükümdar bulunmadığı takdirde dünya kaosa sürüklenir; Amerika bunları bastırmak ya da arabuluculuk etmek için orada durmadıkça her yerde yeni çatışmalar patlak verirdi. İkinci inanç ise dünyanın Birleşik Devletler -ve elbette onun emir eri rolündeki Avrupa- tarafından yönetilmemesi halinde, tıpkı Amerika’nın yapmaya çalıştığı gibi Çin tarafından yönetileceği yönünde.
Çin, Amerika’nın hegemonik politikalarını aynen taklit etmeye kalkışsaydı, başta Çinlilerin kendisi olmak üzere bu durum kimseye fayda sağlamazdı. Neyse ki böyle bir ihtimalin işaretlerini görmüyorum. Bu yaklaşımın ardında, Sovyetler Birliği ile paylaşılan kısmen iki kutuplu dünyada komünist olmayan kutbu temsil eden Birleşik Devletler’in güya barış ve istikrarı koruduğuna dair büsbütün sahte bir tablo yatıyor; Amerikalıların -ve tuhaf biçimde Avrupalıların da- “özgür dünya” diye adlandırdığı alanda sözümona sağlanan bir istikrar bu. Evet, bu durum Batı Avrupa’da barış ve huzuru büyük ölçüde korudu; ancak bunu Korelilere, Vietnamlılara, Cezayirlilere, Arap dünyasına, Angolalılara, pek çok Güney Amerikalıya ve diğerlerine sorsanız büyük bir şaşkınlıkla karşılarlardı. Onların zaviyesinden bakıldığında Soğuk Savaş, istikrar ve barış dolu bir çağ değil, pek çok açıdan bir kâbustu. Hatta vaktiyle Soğuk Savaş çatışmalarının kavurduğu pek çok bölge, bugün aslında çok daha huzurlu ve istikrarlı. Bugün gerçekten ciddi çatışmaların sürdüğü yerlerde, özellikle de Orta Doğu’da yaşananlar, büyük ölçüde Birleşik Devletler ve yerel müttefiklerinin güttüğü siyasetin bir neticesi; aynı durumun Ukrayna Savaşı için de geçerli olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim.
Çin hakkında fazla konuşmayacağım, zira aramızda bu meseleyi benden çok daha iyi aktaracak isimler var. Ancak bana göre gayet açık olan bir husus var ki, Çin tıpkı vaktiyle Britanya’nın yaptığı gibi (gerçi onlar askeri araçlara da başvurmuştu) küresel ekonomik üstünlüğü hedefliyor. Bana kalırsa Çin’in, Amerika’nın peşinden koştuğu türden askerileşmiş bir küresel hâkimiyet arayışında olduğuna dair henüz hiçbir emare yok. Az önce de dinlediğimiz üzere, bu son derece sevindirici bir durum; zira Çin de Donald Trump gibi -ve hatta ekleyeyim, Hillary Clinton ya da oğul George Bush gibi- bir figür çıkarsaydı, dünya muhtemelen şimdiye dek yerle bir olurdu. Fakat vaziyet böyle görünmüyor. Hatta dünyanın belli bölgelerinde Çin’in askeri değil elbette, ama siyasi açıdan çok daha etkin bir rol oynaması gerektiği dahi savunulabilir.
Her şeyden öte, “çok kutupluluk” kavramına pek sıcak bakmıyorum; çünkü iki kutupluluk ya da tek kutupluluk fikrine geri döndüğünüzde bu terim, belki de farkında olmadan, diğer ülkelerin mecburen şu veya bu kutba eklemlenmesi gerektiğini ve başka çarelerinin olmadığını ima ediyor. Bu tespit dünyanın bazı bölgeleri için hâlâ geçerliliğini korusa da, ülkelerin çoğunun hedeflediği şeyin bu olduğunu veya gelecekte kutupların böyle bir dayatmada bulunabileceğini sanmıyorum. Eski Sovyet coğrafyasında hayli vakit geçirmiş biri olarak -bu yaz Özbekistan’daydım- oradaki ülkelerin politikalarını çok kutupluluk üzerinden değil, “çok vektörlü siyaset” kavramıyla tarif ettiklerine sık sık şahit oldum: Kendi komşuları da dâhil olmak üzere diğer tüm devletlerle sağlıklı iş birliği ilişkileri yürütme çabası.
Tek kutuplu, iki kutuplu ya da katı bir çok kutuplu dünyada tâbi ülkeler, genellikle en yakın komşularıyla olan ilişkileri yerine hegemon güçle ilişkilerine öncelik verir; hatta bazen bölgesel münasebetlerini doğrudan yürütmek yerine o hegemon üzerinden yürütür. Bu artık geçerliliğini yitiriyor. Ülkeler ilişkilerini giderek çeşitlendirmeyi ve Amerikan yaklaşımından uzak durmayı amaçlıyor; yani o bitmek bilmeyen “ya bizimlesiniz ya da bize karşısınız”, kayıtsız şartsız Amerika’nın yanında yer almalısınız, aksi halde düşmansınız dayatmasından kaçınıyorlar. Bu anlayış Donald Trump tarafından akılalmaz boyutlara vardırıldı, ancak Trump yalnızca daha önceki Amerikan liderlerinden defalarca duyduğumuz bir şeyi abartarak sürdürüyor.
Anarşik bir dünyaya, yani merkezi bir hâkimi bulunmayan bir dünyaya gelirsek; antropolojinin temel kabullerinden biridir ki anarşik bir sistem, illaki kaotik bir sistem demek değildir. Anarşik yapılar da çatışmaları çözmek ya da asgariye indirmek, ortak hedeflerin peşinden gitmek için kendi mekanizmalarını ve geleneklerini üretebilir. Yalnızca çatışma riskini azaltmak için değil, aynı zamanda insanlığın iyiliği adına küresel hegemon olduğunu iddia eden Amerika’nın çözmekte tamamen yetersiz kaldığı devasa sınamalar yüzünden de umudumuzu buraya bağlamalıyız. Zira Amerika; bilhassa iklim değişikliği, yapay zekâ ve güvenli uluslararası ticaretin korunması gibi başlıklarda pek çok açıdan açıkça yıkıcı bir aktör gibi davrandı.
Bu anarşik yapının, sorunların üstesinden gelmemizi sağlayacak uzlaşılara zemin hazırlamasını ummalıyız. Başarısız olsak dahi, dünya genelinde Amerikan hegemonyasını özlemle yâd edecek pek kimse kalacağını sanmıyorum. Teşekkür ederim.
ABD heyeti Abu Dabi’deki müzakereler öncesinde Rusya’dan, savaş sonrası Ukrayna’ya NATO’nun 4 ve 5. maddelerine denk güvenlik garantileri verilmesine onay talep etti. Washington barış karşılığında yaptırımları yumuşatmayı ve Donbass sınırlarını yeniden çizmeyi önerdi.
ABD heyeti, Abu Dabi’deki müzakereler başlamadan önce Rusya’dan, savaşın bitmesinin ardından Ukrayna’ya sağlanacak güvenlik garantilerini kabul etmesini talep etti.
Bloomberg’in müzakerelere katılan Amerikalı diplomatlara dayandırdığı haberine göre, söz konusu güvenlik garantileri, NATO Antlaşması’nın ittifak üyelerinden birine tehdit yönelmesi durumunda istişare ve kolektif savunma öngören 4 ve 5. maddelerine benzer hükümler içeriyor.
Müzakerelerdeki Kiev heyeti temsilcileri de bu maddenin savaşın tamamen sona erdirilmesi bakımından taşıdığı önemi vurguluyor.
Ukrayna heyetine liderlik eden Rustem Umerov, çatışmaların durdurulması, ülkesinin ekonomik kalkınması ve insani misyonların desteklenmesinin yanı sıra Ukrayna’ya verilecek güvenlik garantilerinin olası bir barışın temel unsurlarından biri olduğunu belirtti.
Umerov, “Bu başlıklarda mümkün olan en yüksek ilerlemeyi kaydetmek ve barışı yakınlaştırmak için çalışıyoruz” dedi.
Moskova’nın bu maddeyi kabul ettiğine veya müzakere etmeye hazır olduğuna dair henüz bir teyit yok.
Rus yönetimi daha önce yaptığı açıklamalarda, Rusya-Ukrayna savaşının sonlandırılması bağlamında gündeme gelecek tüm güvenlik garantilerinin “karşılıklı” olması gerektiğini ve ateşkes durumunda çatışma bölgesine yabancı asker konuşlandırılmasının Kremlin için ilkesel açıdan kabul edilemez olduğunu duyurmuştu.
Ayrıca Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, Mart 2022’deki İstanbul barış anlaşması taslağının, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in kişisel onayıyla Ukrayna’ya NATO Antlaşması’nın 5. maddesinin uygulanmasını öngördüğünü iddia etti.
Lavrov, Kiev’in o dönemde bu teklife rağmen savaşı sürdürmeyi seçtiğini öne sürdü.
Abu Dabi’de yapılan görüşmelerde Rus heyetine, Moskova’nun “tavizsiz tutumunun” temsilcisi olarak görülen Rusya Devlet Başkanı Yardımcısı Vladimir Medinskiy başkanlık ediyor.
Medinskiy’e bağlı heyet üyelerinden biri, Ukrayna krizinin çözülmesinin heyet açısından “yalnızca başlıklardan biri” olduğunu, asıl hedeflerinin ise “tüm kıta için kapsamlı ve bölünmez bir güvenlik mimarisi oluşturmak” olduğunu söyledi.
Rus temsilciler kurulması hedeflenen yeni sistemin ayrıntılarını ise açıklamadı.
ABD tarafı, Ukrayna’da barış sağlanması karşılığında daha önce Moskova’ya getirilen ekonomik yaptırımların kaldırılmasını veya hafifletilmesini öneriyor.
Amerikan heyeti, Putin’in gerçek askeri kazanımlar elde etmeden Donbass bölgesinin tamamını kontrol altına aldığını ilan edebilmesi adına Ukrayna’nın Donetsk ve Lugansk bölgelerinin sınırlarının yeniden çizilmesi gibi daha sıra dışı teklifleri de dile getiriyor.
Öte yandan Amerikalı diplomatlar, Rusya tarafının bu ve benzeri girişimleri müzakereleri uzatmak ve savaşı devam ettirmek için kullanabileceği ihtimalini dışlamıyor.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun, ABD Başkanı Donald Trump’ı her gün aradığı ve İran’a karşı yeni bir askeri harekât başlatması için onu teşvik ettiği bildiriliyor.
Görüşmeler hakkında bilgi sahibi bir kişinin sözlerini aktaran Financial Times (FT) gazetesi, “Netanyahu [savaşı yeniden başlatması için onu teşvik etmek üzere] her gün onu arıyor. Beyaz Saray içinde ve dışında savaş istemeyenler buna karşı çıkmaya çalışıyor,” diye yazdı.
Aynı kaynak, bölgesel liderlerin, Trump’a “gerginliği tırmandırmamasını ve müzakerelere öncelik vermesini” söylediğini ekledi.
Trump, bugün (10 Kasım) Katar Başbakanı Muhammed bin Abdurrahman es-Sani ile yaptığı görüşmenin ardından yaptığı açıklamada, Körfez müttefiklerinin bu görüşlerine atıfta bulunmuş gibi görünüyor.
Es-Sani, ABD ile İran arasındaki çatışmaya diplomatik bir çözüm bulmak için arabuluculuk yapmaya çalışıyor.
Trump, Truth Social’da paylaştığı bir gönderide, İran’a karşı yeni bir askeri saldırı başlatmak yerine iktisadi ablukayı sürdürmeyi tercih ettiğini açıkladı ve “Katar, Suudi Arabistan, BAE, Bahreyn, Kuveyt ve diğerleri mevcut durumun devam etmesini tercih ederler,” dedi.
FT, Arap ve Müslüman liderlerin, Netanyahu’nun Trump’a savaş operasyonlarını yeniden başlatması için yaptığı sürekli lobi faaliyetlerinden endişe duyduğunu belirtiyor.
İsrail’deki duruma aşina olduğu belirtilen başka bir kaynak, İngiliz basınına yaptığı açıklamada, Netanyahu’nun İran’a karşı askeri harekatın yeniden başlamasını istediğini ama şu anda bu konuda Trump’ı ikna etmek için bir “baskı” bulunmadığını vurguladı.
Wall Street Journal’ın haberine göre ABD ve Çin, Rusya Devlet Başkanı Putin’in de katılması planlanan olası üçlü liderler zirvesinin formatı ve gündemi üzerinde uzlaşma sağlayamadı. Pekin yönetimi 18-19 Kasım tarihlerinde Shinjin’deki APEC marjında yapılması öngörülen görüşmenin önceden yazılmış metinlerle sınırlandırılmasını isterken Washington serbest müzakere ve nükleer silah kontrolü gündeminde ısrar ediyor.
ABD ile Çin, Çin’in Shinjin kentinde kasım ayında düzenlenmesi planlanan Asya Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi marjında ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Xi Jinping arasında yapılması muhtemel üçlü görüşmenin formatı konusunda uzlaşamadı.
The Wall Street Journal (WSJ) gazetesinin müzakerelerin hazırlık sürecini bilen kaynaklara dayandırdığı haberine göre, Pekin yönetimi görüşmenin önceden belirlenmiş bir senaryoya göre yapılmasını, her liderin hazırlanan ortak veya şahsi bildiriyi okumasını ve tarafların serbest tartışma imkanının neredeyse bulunmamasını istiyor.
Trump yönetimi ise liderler arasında daha serbest bir fikir alışverişi yapılması konusunda ısrar ediyor.
Görüşmelerin Çin’deki APEC Zirvesi marjında 18-19 Kasım tarihlerinde yapılması ihtimali bulunurken, gazete format ve gündem konusundaki anlaşmazlıkların bu zirvenin düzenlenmesini belirsizliğe ittiğine işaret etti.
Bir Çinli yetkili WSJ’ye yaptığı açıklamada, Pekin yönetiminin zirve öncesi yapılacak hazırlıkların üzerinde uzlaşılmış bir gündem ve “önceden belirlenmiş bir sonuç” sağlaması halinde üçlü görüşmeye ev sahipliği yapmaya hazır olduğunu kaydetti.
Yetkili, bu formatın sağlanması durumunda Çin’in Ukrayna ve diğer konuları ele almaya açık olduğunu, hazırlık sürecinin bu şekilde ilerlememesi halindeyse Pekin’in ayrı ayrı ikili görüşmeleri tercih edeceğini aktardı.
Taraflar arasındaki bir diğer görüş ayrılığı ise nükleer silahların kontrolü başlığında ortaya çıkıyor.
Trump, Putin ve Xi ile “nükleer silahsızlanma dahil pek çok konuyu” ele almayı beklediğini açıklamıştı.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da muhtemel görüşmeyi üç nükleer gücün liderleri düzeyinde silah kontrolünü ele almak için bir fırsat olarak nitelendirmişti.
Buna karşın Çinli yetkili, Pekin’in bu konuda üçlü müzakerelere katılmayı kabul etmeyeceğini WSJ’ye bildirdi.
Gazetenin değerlendirmesine göre Çin, nükleer cephaneliğinin Amerikan ve Rus cephaneliklerinin gerisinde kaldığı mevcut tablonun resmileşmesinden çekiniyor.
Gazete, ABD yönetiminin ise silahsızlanma kontrolüne yönelik yeni anlaşmanın Çin’i de kapsaması gerektiği yönündeki ısrarını koruduğunu aktardı.
ABD yönetiminden üst düzey bir yetkili, Xi’nin önceden hazırlanmış bir senaryo olmaksızın fikir alışverişi yapmaya hazır olmadığını savundu.
Amerikalı yetkili, Pekin’in format şartlarının doğrudan diyalog kurma isteği konusunda soru işaretleri yarattığını kaydetti.
Pekin’deki karar alma mekanizmalarına yakın kaynaklar, Xi’nin tutumunu, öngörülemeyen bir görüşmenin yaratacağı riskleri almadan üç liderin bir araya gelmesinin getireceği ortak fotoğraf, ortak bildiri ve “propaganda etkisi” gibi “imaj avantajlarını” elde etme isteğiyle açıklıyor.
Aynı kaynaklara göre bu ihtiyatlı yaklaşım, Çin Komünist Partisinin 2027 yılı sonunda düzenlenecek 21. Kongresi öncesindeki kadro değişimleri sürecinde Pekin için önem taşıyor.
Eski ABD Dışişleri Bakanı Yardımcısı ve Asia Group danışmanlık şirketinin başkanı Kurt Campbell, “Bence bu Xi için çok riskli ve son derece öngörülemez” ifadesini kullandı.
Campbell, Pekin’in Washington ve Moskova ile ilişkileri ayrı ayrı yürütmeyi ve her iki taraftan karşılıklı tavizler koparmayı tercih edeceğini savundu.
Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, 8 Kasım’da yaptığı açıklamada Moskova, Washington ve Pekin’in muhtemel görüşmenin gündemine ilişkin teklif teatisinde bulunduğunu duyurdu.
Peskov, bazı başlıkların bir tarafça tercih edilirken diğer tarafça uygun bulunmadığını belirterek müzakerelerin yapılması için uzlaşıya varılması gerektiğini söyledi.
Trump, Xi’nin Washington’ı ziyaret ettiği eylül ayında, Rusya ve Çin’in katılımıyla nükleer silahların kontrolüne dair üçlü müzakereler yürütülmesini teklif etmişti.
Rusya ile ABD arasındaki Stratejik Saldırı Silahlarının Azaltılması Anlaşması’nın (START) süresi 5 Şubat 2026’da sona ermişti.
Söz konusu metin, iki ülkenin stratejik nükleer cephaneliklerini sınırlayan son anlaşma niteliğini taşıyordu.
Rusya Devlet Başkanı Yardımcısı Yuriy Uşakov ise ekim ayı sonunda yaptığı açıklamada üç liderin de bu görüşmeyle ilgilendiğini ve uzmanların ana gündem maddeleri üzerinde çalıştığını bildirdi.
Uşakov, müzakerelerin gerçekleşebilmesi için devlet başkanlarının aynı tarihte aynı yerde bir araya gelmesi gerektiğini kaydetti.
ABD, Ukrayna için NATO modeli güvenlik garantilerine Rusya’dan onay istedi
Yatırımcılar Nvidia ve CEO’su Jensen Huang’a dava açtı
AB, Ukrayna’daki askeri eğitim misyonunu ilk kez sahaya gönderiyor
Alice Huang kim ve Nvidia CEO’suyla ilişkisi neden mercek altında?
Ukraynalı Azov Taburu, İspanyol neo-Nazilere eğitim vermiş
Asya2 hafta önceMao gafı krize yol açtı: Mbappe özür diledi, Çin’de boykot başladı
Dünya Basını2 hafta önceGünah keçisi olarak Netanyahu
Amerika4 gün önceMavi dalga, Demokratik Sosyalizm veya laciverdin tonları
Dünya Basını2 hafta önceEmperyalizmin açmazları: Savaşlar, yalanlar ve çöken refah devleti
Ortadoğu2 hafta önceABD ara seçim sonrası İran’a saldırı için Körfez’i uyardı
Ortadoğu2 hafta önceİsrail’de rekor katılımlı seçim: İki blok da 61 sandalyeye ulaşamıyor
Ortadoğu2 hafta önceBAE, Hürmüz’ü baypas eden yeni hattan petrol ihracatına başlayacak
Dünya Basını1 hafta önceTarihçi Emmanuel Todd: Fransa’da asıl tehdit Rusya değil Macron yönetimidir
