Thomas Karat, davranış analisti

Mavi Marmara, Gazze’ye insani yardım ulaştırmak üzere 22 Mayıs 2010’da İstanbul Sarayburnu Limanı’ndan demir almıştı. 31 Mayıs’ta, İsrail komandolarının uluslararası sularda gemiyi ele geçirmesi ve güvertedeki dokuz kişinin hayatını kaybetmesinin ardından, Kürşat Bayhan adlı Türk gazeteci, fotoğraf makinesinin hafıza kartını dilinin altına saklayarak emeğini kurtarmaya çalıştı. Kart, yapılan tıbbi muayene sırasında fark edilerek elinden alındı. O hafta Aşdod Limanı’nda filodan indirilen yaklaşık altmış gazetecinin kaydettiği tüm görsel ve işitsel malzemeye, bir daha iade edilmemek üzere el kondu. Takip eden günlerde İsrail ordusu, kısmen el koyduğu bu materyallerden derlenen kısa ve kurgulanmış görüntüler servis etti; hayatta kalanların dış dünyayla irtibatı kesilmişken baskına dair resmi İsrail anlatısı haber bültenlerine tümüyle hakim oldu. Gemidekilerin tecrit altında tutulduğu yaklaşık kırk sekiz saat boyunca dünyanın görebildiği tek şey, büyük ölçüde geminin güvenlik kameralarından ve gazetecilerin elinden alınan teçhizattan montajlanarak İsrail tarafından dolaşıma sokulan görüntülerden ibaretti. Gazetecileri Koruma Komitesi 3 Haziran’da İsrail’i, gazetecilik materyallerine el koymak ve ardından bunları kendi çıkarları doğrultusunda manipüle etmekle suçladı. Birleşmiş Milletler araştırma heyeti daha sonra, Mavi Marmara’ya yapılan saldırının büyük bölümü dahil olmak üzere gemilerden çok sayıda video ve fotoğrafa İsrail makamlarınca el konulduğunu ve bunların geri verilmediğini kayda geçirdi. Gasp edilen materyaller, baskının üzerinden aylar geçtikten sonra bile bunları elinde tutanların işine yaramayı sürdürdü. Aylar sonra, İsrail Genelkurmay Başkanı operasyona dair ifade verirken ordu radyosu el konulan videolardan kısa bir kesit daha yayımladı; bu zamanlama, bir İsrail yayın organı tarafından iç politikaya dönük bir hamle olarak değerlendirildi. Gemide öldürülenler arasında Türk foto muhabiri Cevdet Kılıçlar da vardı. Kendi makinesinin hafıza kartını gizleyip daha sonra dışarı çıkarmayı başaran Kanadalı yardım görevlisi Kevin Neish ise resmi videoların dışarıda bıraktığı cenazelerin fotoğraflarını yayımladı. Gün yüzüne çıkabilenler, yapılan aramaları aşmayı başaran kişiler sayesinde kamuoyuna ulaştı; aralarında çalışmalarını Türkiye’ye kaçıran veya hasarlı kartlardan kurtaran Adem Özköse ve Şefik Dinç adlı iki Türk gazeteci de vardı.

Türkiye’deki okurlar bu yöntemi kendi tarihlerinden iyi bilir: Devlet kameralara el koyar, anlatı yerine oturana dek tanıkları tecrit eder ve ardından resmi tezi destekleyen seçkiyi kamuoyuna sunar. Bu yazı dizisinin ilk bölümünde anlatılan; Britanya’nın kendisini zor durumda bırakabilecek dosyaları yakıp denize döktüğü ve geri kalanını kilit altına aldığı sömürge ateşi taktiğinin denizdeki karşılığıdır bu. Her iki yöntem de tek bir şarta dayanır: Eldeki yegâne kopyaların devlette bulunması gerekir. Ekim 2023’ten bu yana Gazze’de işte bu şart çöktü; zira delillerin büyük bir kısmı bizzat İsrail askerleri tarafından kendi telefonlarıyla kaydedildi ve kamuoyunun neyi görmesine izin verileceğine yetkili merciler henüz karar veremeden, askerlerin kendi adlarıyla yayımlandı.

Bu kayıtlarda en sık rastlanan sahne yıkımlardır. İstihkâmcılar bütün bir caddedeki evleri patlayıcılarla donatır, geri sayım başlar ve bir dizi konut tek bir toz bulutuna dönüşerek yerle bir olur; bu sırada patlayıcıları yerleştirenler sevinç çığlıkları atar, telefonu tutan kişi ise kamerayı sarsmadan yıkıma odaklar. Birliklerin peş peşe kaydettiği binlerce videoda aynı görüntüler Gazze’nin dört bir yanında tekrarlanır; kimi patlamayı hayatını kaybeden bir silah arkadaşına, kimi de ülkesindeki bir bayrama ithaf eder. Bir asker, Refah’taki evlerin yerle bir edilişini “Gazze’de tadilat” notuyla paylaşmıştı. Dördüncü Cenevre Sözleşmesi, askeri harekâtın kesin olarak zorunlu kılmadığı hallerde işgalci gücün sivil mülkleri yok etmesini yasaklar; mülklerin hukuka aykırı, keyfi ve askeri gereklilik olmaksızın geniş çapta tahrip edilmesini ise savaş suçu sayılan ağır ihlaller arasında sıralar. Bir yerleşim bloğunun çöküşünü kutlayan askerlerin görüntüleri, böyle bir gerekliliğin varlığına zayıf bir delildir. Operasyonel bir zorunluluktan kaynaklanan yıkımlar zafer şarkılarına vesile olmaz; kayıttaki sesler, kararın hangi zihniyetle uygulandığını açıkça belgeler.

Sıkça tekrarlanan ikinci sahne ise alıkonulanları gösterir. Gazze Şeridi genelinde askerler, iç çamaşırlarına kadar soyup gözlerini bağladıktan sonra uzun sıralar halinde diz çöktürdükleri erkekleri ve onların tepesinde bekleyen kendilerini kayda aldı. Aralık 2023’te Yossi Gamzoo adlı bir asker, Gazze Koleji‘nde soyulmuş, bağlanmış ve kanlar içinde sorgulanan, ardından sokakta yalınayak yürütülen Filistinli bir adamın görüntülerini paylaştı; buna ek olarak Yermuk Stadyumu’ndan, birçoğu iç çamaşırlarıyla ve bir kısmı gözleri bağlı halde sıralar halinde diz çökmüş yüzlerce erkeğin ve bir kalenin arkasında diz çöktürülmüş üç kadının yer aldığı ikinci bir video yayımladı. Daha sonra kimliği Ilya Blank olarak belirlenen bir başka asker ise bir kamyonete tıkılmış gözleri bağlı tutukluların yanında sırıtan ve başparmağını kaldıran bir silah arkadaşının yer aldığı montajı bir İsrail rap parçası eşliğinde servis etti. Cenevre Sözleşmeleri, gözaltındaki kişilere insani muamele edilmesini; hakarete ve kamuoyunun meraklı bakışlarına karşı korunmalarını şart koşar. Bu görüntüleri BBC için inceleyen hukuk uzmanları, söz konusu koruma hükümlerinin çiğnendiği sonucuna vardı. Adı geçen iki asker; izleyicilerinden onay bekleyen kişilerce uluorta sergilenen ve yaygın biçimde uygulanan bir pratiğin yalnızca iki temsilcisidir.

Aynı uygulama işgal altındaki Batı Şeria’ya da uzandı. Aralık 2023’te, Cenin mülteci kampında üç gün süren bir askeri operasyon sırasında yedek askerler bir caminin içinde kendilerini kaydetti; askerlerden biri minberde dururken, normalde ezan okunan hoparlörden Şema Yisrael duasını okuyup Hanuka şarkıları söylediler. Binaya bırakılan grafitilerde, diğer ifadelerin yanı sıra, “Gazze çevresinden selamlar” yazıyordu. Ordu, bu tutumun kendi değerleriyle çeliştiğini belirterek askerleri operasyonel görevden aldı. Bu sırada İsrail Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben Gvir ise videoyu kendi Telegram kanalında paylaşarak kahraman askerlerin icra ettiği bir dua olarak sundu. Türkiye Dışişleri Bakanlığı olayı provokasyon olarak nitelendirip kınadı. Yaşananlar tüm meseleyi tek bir haftaya sığdırdı: Ordu, eylemi kaydeden askerleri cezalandırmak için harekete geçerken, bir kabine bakanı aynı görüntüleri övgüye değer bularak takipçilerine dağıtıyordu; devlet böylece tek bir kaydı aynı anda hem sahiplenip hem de reddetmiş oluyordu.

En ağır nitelikteki materyallerden bazıları ise böbürlenmeyle değil, sızıntı yoluyla gün yüzüne çıktı. 6 Ağustos 2024’te İsrail’in Kanal 12 televizyonu, güney İsrail’de Gazze’den getirilen Filistinlilerin tutulduğu Sde Teiman askeri gözaltı kampından güvenlik kamerası görüntüleri yayımladı. Görüntülerde, askerlerin bir tutukluyu kenara çekip etrafını kalkanlarla çevirdiği, böylece ona yapılanların kameranın görüş alanı dışında kaldığı görülüyordu. Askeri savcılığın iddianamesi daha sonra kalkanların neyi gizlediğini açıkladı: Askerler adama ağır şiddet uygulamış, rektumunun yakınına batırılan kesici bir cisimle rektum duvarını yırtmış, kaburgalarını kırmış ve akciğerini delmişti. Televizyon yayını saldırıyı tecavüz olarak nitelendirirken, hazırlanan iddianame nitelikli darpla sınırlı kaldı. Bundan sonra yaşananlar ise bu anlatının merkezinde yer alıyor: İsrail, videoyu sızdırdığı şüphesiyle kıdemli bir askeri hukukçuyu tutukladı; askeri başsavcılık ise daha sonra yedek askerler hakkındaki iddianameyi geri çekti. Yargı kıskacı, görüntülerdeki faillerden çıkıp kamuoyunun bunu görmesini sağladığı iddia edilen yetkiliye yöneldi.

Askerlerin paylaşımları alenileşince, başkaları bu kayıtları delile dönüştürmeye başladı. Filistinli gazeteci Younis Tirawi, askerlerin paylaşımlarından kimliklerini ve birliklerini tespit etmek için aylarca çalıştı; aralarında, mensuplarından birinin Gazze kentindeki operasyonları anlattığı ve silahsız insanların vurulduğunu gösteren videoyu yüklemesinin ardından izini sürdüğü bir keskin nişancı timi de vardı. Tirawi, askerlerin evlerini işgal ettikleri kadınların iç çamaşırları ve vitrin mankenleriyle poz verdiği paylaşımları teker teker topladı; Al Jazeera’nin araştırma birimi ise görevdeki askerlere ait iki bin beş yüzden fazla hesabı kapsayan bir veri tabanı oluşturdu. Belçika merkezli Hind Rajab Vakfı, askerleri kendi paylaşımlarından teşhis edip ziyaret ettikleri ülkelerde davalar açarak bu materyalleri suç duyurularına dönüştürmeye başladı. Bir yıl içinde yaklaşık elli şikayette bulundu ve bin askerin ismini, binlerce video ve paylaşımla destekleyerek Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne sundu. Brezilya’da bir yargıç bir asker hakkında tutuklama kararı çıkardı; asker ise Arjantin‘e geçerek yakalanmaktan kurtuldu. Portekiz’deki bir şikayet, bir keskin nişancının internette “ıskalamadan sıkılan dört kurşun”la övündüğü paylaşıma dayanıyordu. Belçika’da vakıf, aynı keskin nişancı timinden çifte vatandaşlığa sahip bir asker hakkında, Gazze’deki bir hastane kuşatmasına dayandırılan bir suç duyurusunda daha bulundu. İsrail ordusu buna karşılık personeline görevlerine dair ayrıntıları paylaşmayı bırakmaları yönünde uyarıda bulundu ve bazılarının gözaltına alınmadan önce ziyaret ettikleri ülkelerden ayrılmasını tavsiye etti.

Görüntüler devletlerin başvurabildiği en yüksek mahkemeye kadar ulaştı. Güney Afrika, Soykırım Sözleşmesi kapsamında Uluslararası Adalet Divanı’nda dava açtığında, avukatları duruşma salonunda askerlerin videolarını izletti ve soykırım kastının kanıtı olarak askerlerin kameraya söyledikleri sözleri okudu. Mahkeme, Filistinlilerin soykırımdan korunma hakkı talebini makul buldu ve bağlayıcı ihtiyati tedbir kararları aldı; bunlar arasında İsrail’in iddialarla ilgili delillerin yok edilmesini engellemesi ve korunmasını sağlaması yönündeki emir de vardı. Daha sonraki bir kararda İsrail’in Birleşmiş Milletler müfettişlerini Gazze’ye sokması zorunlu kılındı. Soykırım Sözleşmesi’ne taraf olan Türkiye, Divan Statüsü’nün 63. maddesi uyarınca 7 Ağustos 2024’te davaya müdahillik bildiriminde bulundu; Divan, Ankara’nın savaş nedeniyle İsrail’le ticareti durdurmasından aylar sonra Güney Afrika ve İsrail’i bu talep üzerine yazılı mülahazalarını sunmaya davet etti. Kasım 2025’te İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı; aralarında başbakan, savunma bakanı ve genelkurmay başkanının da bulunduğu 37 İsrailli yetkili hakkında soykırım ve insanlığa karşı suçlar isnadıyla yakalama kararı çıkarıldığını duyurdu. İsrail Dışişleri Bakanı kararları küçümseyerek reddetti, bunları bir “halkla ilişkiler gösterisi” olarak nitelendirdi; Türk yargısının siyasi bir araca dönüştüğünü savundu ve o yılın başlarında İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı’nın tutuklanmasını örnek gösterdi. Yakalama kararlarının Türkiye dışında bir yaptırım gücü olmasa da taşıdığı asıl ağırlık, bir araya getirilmesine katkı sunduğu kayıtlarda yatıyor. Uluslararası Ceza Mahkemesi zaten bir yıl önce başbakan ve eski savunma bakanı hakkında tutuklama kararı çıkarmıştı. Tüm bu yargı süreçlerinde askerlerin bizzat kaydettiği görüntüler delil tabanının bir parçasını teşkil ediyor; bu da İsrail devletinin Lahey’deki mahkemelerin ve yurt dışındaki savcıların karşısına, kendi personelinin üretip yayımladığı malzemelerle çıktığı anlamına geliyor.

O noktadan sonra silme faaliyeti tersine işlemeye başladı. 2010 yılında kameraları elinde tutan hükümet, artık başkalarının cihazlarına çoktan kopyalanmış malzemelerin peşine düşmek zorundaydı. Şubat 2024’te Genelkurmay Başkanı Herzi Halevi, komutanlara yazdığı yazıda askerlere yağma yapmamaları ve intikam videoları çekmemeleri talimatını verdi; yıkım görüntüleri paylaşan askerlerden bunları silmeleri istendi. Bizzat ordunun kendi mensuplarınca ifade edilen endişe, bu kesitlerin Uluslararası Ceza Mahkemesi ve Uluslararası Adalet Divanı’nda biriken dava dosyalarını besleyebileceği yönündeydi. 2025 ortalarına gelindiğinde baş askeri sansür memuru, saldırılara dair paylaşım yapılmasını tümüyle kısıtlayan bir emir yayımladı; Haaretz bu emri hukuken geçersiz olarak niteledi. 2026’ya gelindiğinde ise Genelkurmay Başkanı, askerlerin Gazze’de sivillerin kasten öldürülüşünü anlattığı ödüllü bir belgeselin yapımcılarına karşı yasal işlem yapılıp yapılamayacağının incelenmesini askeri hukukçulardan istedi. Zorunlu askerlik yapan bir erin paylaşımını sildirmekle başlayan çaba, iki yıl içinde bu tür malzemeleri derleyip kamuoyuna mal edenlerin peşine düşmeye kadar vardı.

Delillerin ortadan kaldırılması platformlar üzerinden de yürütüldü ve bu süreçte taraflar arasında belirgin bir eşitsizlik yaşandı. Ekim ve Kasım 2023’te İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch), Instagram ve Facebook’ta Filistin yanlısı içeriklerin bin defadan fazla yayından kaldırıldığını ve sansürlendiğini belgeledi. İncelediği 1050 vakanın 1049’u Filistinlileri destekleyen barışçıl içerikleri kapsarken, yalnızca tek bir vaka İsrail’i destekleyen bir içeriğe aitti. Örgüt; içerik silme ve hesap askıya almadan “gölge engelleme”ye (shadow-banning) ve canlı yayın kısıtlamalarına kadar uzanan, aralarında ölen Filistinlilerin görüntülerinin de bulunduğu açıkça haber değeri taşıyan paylaşımları hedef alan altı mükerrer sansür örüntüsü tespit etti. Bu durumu otomatik içerik denetimine ve İsrail devlet siber biriminin bildirimleri de dahil olmak üzere şirketin neleri kaldıracağına yönelik hükümet baskısına bağladı. Kullanıcılar filtrelere takılmamak için “Gazze” kelimesini bilerek yanlış yazarak ya da Filistin bayrağı yerine karpuz emojisi koyarak karşılık verdi. Bizzat Meta’nın savaştan önce yaptırdığı bir insan hakları incelemesi dahi, şirketin içerik denetim politikalarının Filistinlilerin haklarını zedelediğini ortaya koymuştu. Bu iki içerik kümesi mahiyetleri itibarıyla farklıdır: Askerlerin videoları iddia edilen suçları belgelerken, sansürlenen Filistin içeriklerinin çoğu sivillere reva görülen muameleyi kayda geçiriyordu. Her iki durumda da güçlü olan tarafa en çok zarar veren kayıtların görünür kalması en zoru oldu.

Eski hafıza silme biçimleri de yenileriyle eşzamanlı olarak sürdü. Savaşın erken safhalarında düzenlenen bir hava saldırısı, bölgenin yaklaşık 150 yıllık tarihini barındıran 110 bin civarında belge ve fotoğrafın yer aldığı Gazze Kenti Merkez Arşivi’ni yok etti. Çatışmaların ikinci haftasında Gazze İslam Üniversitesi’nin kütüphanesi yerle bir edilmiş, ardından onu yaklaşık on bin ciltlik Gazze Kenti Halk Kütüphanesi izlemişti. Birleşmiş Milletler uzmanları, bölgedeki eğitim sisteminin sistematik biçimde imha edilmesini “eğitimkırım” (scholasticide) terimiyle tanımlayarak Gazze’deki okulların yüzde sekseninden fazlasının hasar gördüğünü veya yıkıldığını bildirdi. Bir tespite göre can kayıpları 5 bin 479 öğrenci, 261 öğretmen ve 95 üniversite profesörüne ulaştı. Faaliyette kalan son üniversite ise ordunun yetmiş gün boyunca üs ve gözaltı merkezi olarak kullanmasının ardından Ocak 2024’te yıkıldı. Gazetecileri Koruma Komitesi, dünya çapında 124 gazetecinin öldürüldüğü ve bu bilançonun yaklaşık yüzde altmışının İsrail’e atfedildiği 2024 yılını, kayıt tutmaya başladığı 1992’den bu yana basın mensupları için en ölümcül yıl olarak kaydetti. Öldürülenler arasında, aracına düzenlenen saldırıda hayatını kaybeden Al Jazeera muhabiri Vail ed-Dahduh‘un oğlu gazeteci Hamza ed-Dahduh ile üzerlerinde basın yeleği bulunurken “basın” ibareli araçlarında katledilen İsmail el-Gul ve kameramanı Rami er-Rifi de vardı. Hayatını kaybedenlerin birçoğu, haber merkezleri yıkıldıktan sonra da çalışan serbest gazetecilerdi; İsrail’in yabancı muhabirleri yalnızca askeri refakat eşliğindeki ziyaretler dışında içeri almayı reddetmesiyle oluşan boşluğu dolduruyorlardı ki elliyi aşkın yabancı muhabir bu kısıtlamayı açık bir mektupla protesto etmişti.

Bu uygulamanın en eski katmanı, devletin kuruluşuna kadar uzanır. İsrail Savunma Bakanlığı bünyesinde İbranice kısaltması Malmab olarak bilinen güvenlik birimi, yirmi yıldır İsrail arşivlerinden belgeleri -çoğunlukla yasal bir yetkisi olmaksızın- ayıklıyor; hatta kimi durumlarda, askeri sansürün daha önce onay verdiği, tarihçilerin yayımlayıp kaynak gösterdiği 1948 tehcirine ilişkin materyalleri dahi yeniden mühürleyerek erişime kapatıyor. Ülkedeki en büyük arşiv olan ordunun kendi arşivi ise neredeyse tamamen kilitli tutuluyor. Bir tarihçi, on beş yıl önce alıntıladığı dosyalara artık erişemediğini fark etti. Geri çekilen belgeler arasında, 1948 savaşının ilk aylarında Filistin köylerinin nasıl boşaltıldığına dair bir iç rapor da yer alıyordu; bu kayıt, halkın kendi rızasıyla ayrıldığı yönündeki resmi tezi zora sokan bir belgeydi. İşte bu, bir zamanlar açık olan delillerin sessizce geri çekilmesi şeklinde tezahür eden, Britanya yönteminin İsrail uyarlamasıdır.

Bu yazı dizisinin her iki bölümünde de saik aynıdır: Savaşlarını hukuka uygun yürüttüğünü iddia eden bir devlet, hem kendi kamuoyunda hem de destek aradığı uluslararası platformlarda itibarını bu iddiadan alır. Kendi kontrolünde olmayan mahkemelerce incelenen belgelenmiş ihlaller ise bu iddiayı sarsar ve suçu isim isim bireylere bağlar. Britanya bu itibarını ateşle, imha ve gizleme emirleriyle ve kapalı kapılar ardındaki mahkemelerle korudu; delillerin tek kopyası devletin elinde olduğu için bu çaba yarım yüzyıl boyunca işe yaradı. İsrail de 2010’da Mavi Marmara kayıtlarını aynı yolla, kameralara el koyarak denetim altına almıştı. Gazze’de ise ne kameraları ne de kopyaları elinde tutabildi. Belirleyici deliller bizzat kendi askerlerince üretildi, herhangi bir sansür mekanizması devreye giremeden yayıldı, saatler içinde araştırmacılar tarafından arşivlendi ve silme emirleri yürürlüğe girmeden önce Lahey’deki yargılama süreçlerine dahil edildi. Bu dizinin ilk bölümü, Britanya’nın Gazze’ye ilişkin gözetleme kayıtlarını ulusal güvenlik gerekçesiyle hâlâ sakladığı Ağrotur’da sona ermişti. İsrail askerlerinin bizzat yayımlamayı seçtiği görüntülerle arasındaki bu tezat, içinde bulunduğumuz ânı tanımlıyor. Bir devlet yalnızca münhasıran elinde tuttuğu şeyi mühürleyebilir. Kendi personelinin dünyaya çoktan yaptığı bir itirafı geri çağırmak içinse elinde çok daha az araç vardır; bunu geri almak için harcadığı çabanın büyüklüğü de o itirafın ne içerdiğinin en somut göstergesi olmaya devam ediyor.

Uzlaş, inkâr et, mühürle: Kenya’dan Kıbrıs’a, Britanya’nın Sömürgeci işkence formülü — 1

Thomas Karat, davranış analisti

Ocak 2019’da Britanya hükümeti, 1955-1959 ayaklanması sırasında Britanya nezaretinde işkence gördüğünü belirten otuz üç Kıbrıslıya bir milyon sterlin ödeyeceğini duyurdu. Paraya eşlik eden resmi açıklamada, Nairobi’deki okurların hemen tanıyacağı bir cümle yer alıyordu: Londra, varılan uzlaşmanın hiçbir şekilde sorumluluk kabulü anlamına gelmediğini ve hükümete karşı gelecekte açılabilecek davalar için emsal teşkil etmeyeceğini bildiriyordu. Aynı hükümet, bundan beş buçuk yıl önce, Mau Mau Olağanüstü Hali sırasında işkence gören Kenyalılar için tazminat açıkladığında da sorumluluk inkârına halel getirmemiş ve ödemenin diğer eski sömürgeler için emsal oluşturmayacağını ilan etmişti. İki ayrı coğrafya, işkenceden sağ kurtulmuş iki ayrı halk ve kelimelerine neredeyse hiç dokunulmadan bir kıtadan diğerine taşınan tek bir formül. Bu şekilde elden ele dolaşan bir cümle, köklü bir yöntemin parçasıdır. 1950’lerin sömürge yangınlarından günümüzde hâlâ yürürlükte olan yasalara uzanan bir geçmişe sahip bu yöntem, şimdilik, Kıbrıs’ta faal durumdaki bir Britanya hava üssünde noktalanıyor.

Kıbrıs Olağanüstü Hali, Yunanistan ile birleşmeyi (Enosis) hedefleyen Kıbrıslı Rum örgüt EOKA’nın, Londra’nın terörizm diye nitelediği Britanya yönetimine karşı silahlı bir eylem süreci başlattığı 1955 yılında başladı. Şiddet tek bir yöne doğru akmıyordu. Kıbrıslı Türk bir yayın organının paylaştığı verilere göre EOKA, 1955 ile 1959 yılları arasında 371 Britanya askerini öldürdü; kurbanları arasında Kıbrıslı Türkler de vardı ve bunların ilki, 1956’da Baf’ta öldürülen polis çavuşu Abdullah Alparslan’dı. Yaşananların hiçbiri bir tutuklunun hukuki konumunu değiştirmez. Gözaltındaki kişilere işkence yapılmasını meneden yasak, hangi amaca hizmet ederse etsin her tutukluyu korur; nitekim Britanya idaresinin gözlerden saklamak için en çok çaba sarf ettiği mesele de tutuklulara reva görülen muamele oldu. Kötü muamele iddiaları o dönemde elden ele dolaşsa da sömürge makamları bunları EOKA propagandası diyerek savuşturdu. Ayaklanma boyunca hiçbir Britanya askeri ya da polisi işkenceden yargılanmadı; yalnızca Gordon Highlanders birliğinden iki subay askeri mahkemeye çıkarılarak kasten yaralamadan suçlu bulundu. EOKA gazileri derneği, ikisi henüz on yedi yaşında olmak üzere on dört Kıbrıslı Rumun Britanya sorgularında hayatını kaybettiğini ifade ediyor. 2022’de, Britanyalı gaziler ile Kıbrıslı militanların tanıklıklarına, otopsi ve morg kayıtlarına ve Kıbrıs Devlet Arşivi’nde yer alan, cinsel organların parçalandığını gösteren fotoğraflara dayanılarak bu ölümlere dair yeni deliller yayımlandı; bu belgelerle birlikte istihbarat servisleri dahil Britanya güçleri, ayaklanma sırasında ilk kez yargısız infaz harekâtı yürütmekle suçlandı. 2019’da uzlaşmaya varan otuz üç davacı arasında, on altı yaşındayken askerlerin defalarca tecavüzüne uğradığını anlatan bir kadın da bulunuyordu.

Yarım yüzyıl boyunca, bu tanıklıkları sınayabilecek belgelerin resmen mevcut olmadığı öne sürüldü. Söz konusu evrak, bir başka kıtada açılan bir dava sayesinde gün yüzüne çıktı. Kenya’daki yargılama sırasında Dışişleri Bakanlığı, uzun zamandır imha edildiği sanılan ve ilk sayımlara göre otuz yedi eski sömürge idaresine ait yaklaşık 9 bin dosyayı elinde tuttuğunu kabul etmek zorunda kaldı. Bunlar arasında, Britanyalı polis ve subayların, EOKA şüphelisi savaşçılara ve sivillere uygulanan acımasız muameleyi bizzat kaleme aldıkları Kıbrıs evrakı da yer alıyordu. Dışişleri Bakanlığı’nın Temmuz 2012‘de erişime açtığı belgeler Olağanüstü Hal yıllarındaki işkence ve kötü muamele iddialarını gözler önüne serince, Temmuz 2015’te otuz beş Kıbrıslı dava açtı. Yeni erişilen materyali haberleştiren Cyprus Mail, çok gizli dosyaların hem EOKA şüphelisi militanların hem de sıradan sivillerin Olağanüstü Hal döneminde ağır işkencelerden geçirildiğini ortaya koyduğunu aktardı. Davacıların avukatı, hükümeti gizli belgeleri görmesine izin vermeye ikna etmek zorunda kaldı; bu da sömürge arşivinin saklandığı Buckinghamshire’daki korunaklı Dışişleri Bakanlığı tesisi Hanslope Park‘a defalarca gitmek demekti. Kıbrıs kökenli bir İşçi Partisi milletvekili, işkencenin kesinlikle mevcut olduğu bir meselede hükümetin davanın asla gün ışığına çıkmamasını yeğleyeceğine işaret etti. Uzlaşma sağlandığında Avrupa İşlerinden Sorumlu Bakan, bağımsızlık öncesi dönemi üzüntü duyulacak bir süreç olarak niteledi ve geçen zamanı, iddiaların artık adil biçimde yargılanamamasının gerekçesi olarak gösterdi. Bahsi geçen zaman dilimi, hükümetin ilgili dosyaları erişilmez kıldığı elli yıllık süreyi de kapsıyordu. Uzlaşma bile arşivi bütünüyle açmaya yetmedi. Davacıların avukatının Kıbrıs’a yaptığı müteakip bir ziyaret sırasında, Olağanüstü Hal dönemindeki işkence iddialarını içeren binlerce ilave gizli belgenin daha açıklanacağı duyuruldu; bu durum, Londra’nın davayı kapatmak için para ödemesinden yıllar sonra dahi olaya ilişkin kayıtların bir kısmının hâlâ açılmadığı anlamına geliyordu. Bu evrakın kamuoyuna ulaşma hızını ise hâlâ en başta onu saklayan bakanlık belirliyor.

O dosyaların ortadan kayboluşu, sömürge idaresinin diğer tüm çarkları kadar ince elenip sık dokunarak planlanmıştı. 1961’den itibaren Sömürgeler Bakanı Iain Macleod, kalan tüm topraklardaki görevlilere Britanya hükümetini veya yetkililerini zor durumda bırakabilecek ya da ırksal veya dini önyargı delili sayılabilecek her türlü belgenin tespit edilip ayıklanması talimatını verdi. Uygulanan ölçüt saygınlıktı: Askeri değeri ne olursa olsun bir evrak, Britanya’nın namına verebileceği zarara göre ateşe atılıyordu. Yeni kurulacak yerel hükümete devredilmeye uygun dosyalar legacy (miras), imha edilecek ya da gizlice Londra’ya gönderilecek olanlar ise watch (takip) olarak işaretleniyordu. Talimatlar, ardıl hükümetlerin bu tür dosyaların varlığından dahi haberdar olmamasını şart koşuyordu; bu yüzden bir seriden dosya çekildiğinde yerine sahtesi konuyordu. Bu tasfiye işi, yalnızca Avrupa kökenli Britanya tebaası subaylara emanet edilmişti. Kâğıtlar yakılıyor, külleri ufalanıyor veya ağırlık konmuş sandıklara doldurularak kıyıdan uzak derin sulara gömülüyordu. Belize’de dosyalar, Kraliyet Donanması’nın ve tenkelerce benzinin yardımıyla kül edildi. Britanya Guyanası’nda ordu yardıma yetişene kadar iki sekreter, Hükümet Konağı’nın bahçesindeki bir petrol variline durmaksızın evrak besledi. Aden’de üç kişilik bir komite, Britanya’nın çekilmesinden tam bir yıl önce, 1966’da yakma işlemine başladı. Malaya’da beş kamyon dolusu evrak tek bir tasfiyeyle deniz üssüne götürüldü; bu öylesine göze batan bir imhaydı ki Kenya’daki subaylar daha sonra bunu tekrarlamamaları yönünde uyarıldı. Tamamlanan her imha işleminin ardından Londra’ya imzalı bir tutanak gönderiliyordu. Programın adı Operation Legacy (Miras Harekâtı) idi.

Gizleme zincirinin nihayet kırıldığı yer Kenya oldu. Mau Mau Olağanüstü Hali toplama kamplarından sağ kurtulan ve Britanya nezaretinde dövülüp cinsel işkenceye maruz kalan üç yaşlı mağdur, Dışişleri Bakanlığı’na dava açtı. İçlerinden biri tanık ifadesinde, bağımsızlık öncesinde erkeklerin iğdiş edildiği, kadınların tecavüze uğradığı bir dönemi anlattı. Bakanlık, sömürge dönemindeki eylemlerin sorumluluğunun 1963’te bağımsız Kenya devletine geçtiğini öne sürerek davaya üç yıl boyunca direndi; Yüksek Mahkeme bu tezi geri çevirdi. Gizlenen arşiv, dava açıldıktan on yılı aşkın bir süre sonra, işte bu yargılama sırasında aydınlığa kavuştu. Hükümetin, elindekileri kabul etmek yerine kendilerini yanılmış gibi göstermesine uzun yıllar boyunca göz yumduğu tarihçiler, kayıtların kaçırılıp saklandığı yönündeki ısrarlı tezlerinde haklı çıktı. Bu evrak Ulusal Arşiv’de, yaklaşık kırk eski sömürgeden gelen yaklaşık yirmi bin dosyayı kapsayan FCO 141 katalog serisine dönüştü. 6 Haziran 2013’te Dışişleri Bakanı Avam Kamarası’nda yaptığı konuşmada hükümetin 5 bin 228 davacıya 19,9 milyon sterlin ödeyeceğini ve kötü muameleden derin üzüntü duyduğunu bildirdi; açıklama, 2019’da Kıbrıs’ın da işiteceği sorumluluk inkârını ve emsal oluşturmama şartını aynen koruyordu.

Bu formül, son derece dakik bir hukuki işlev yürütür. Sorumluluk kabul edilmeksizin yapılan bir ödeme, devlet aleyhine hiçbir hüküm doğurmaz ve dosyaların ne gösterdiğine dair hiçbir mahkeme karar veremez. Emsal teşkil etmeyeceği ilan edilen bir ödeme, diğer tüm eski sömürgelerdeki her bir mağdur grubunu, belgeleri elinde tutan ve bunların ortaya çıkış hızını yöneten bir davalıya karşı işe sıfırdan başlamaya mecbur bırakır. Kıbrıslı davacılar uzlaşmanın mümkün olduğunu Kenya davasından öğrendi; nitekim avukatları, Mau Mau davasının bu tür davaların nereye varacağını zaten göstermiş olması nedeniyle hükümetin Kıbrıs’taki direncinin yersiz olduğunu açıkça ifade etti. Buna rağmen hükümet tüm süreci baştan sona tekrarladı: Taleplere direndi, dosyalara erişime itiraz etti ve nihayetinde sorumluluk üstlenmeksizin uzlaşmaya vardı. Ayrıca Kenya, Nairobi’de bir uzlaşma simgesi olarak dikilen bir anıta kavuşurken Kıbrıs’a benzer bir jest sunulmadı. Her vaka bir istisna olarak ele alınıyor; formülün temin etmek için tasarlandığı sonuç da tam olarak bu.

Eksik bir arşiv, gerisinde tarafsız bir alan bırakmaz. Tarafgir kestirmelere alan açar ve bu kestirmeler belgelere erişimi en zayıf olan topluluğun aleyhine işler. BBC 2019’daki uzlaşmayı aktarırken haberinde Kıbrıslı Türkleri eşkıya diye niteledi; yayın kuruluşu sonradan bu ifadeden ötürü özür diledi ve metni çıkardı. Olağanüstü Hal yılları adadaki toplumlar arası ilişkileri şekillendirdi; yarışan hafızalardan değil dosyalardan süzülen eksiksiz bir anlatı, Kıbrıslı Türklere de Kıbrıslı Rumlara da eşit derecede hizmet eder. O anlatıyı eksik bırakan taraf ise raporları kaleme alan ve hangilerinin okunabileceğine bugün dahi karar veren eski sömürgeci güçtür.

Ateş, kaba bir araçtı. Kalıcı olan araç ise yasalara dayalıdır ve hâlâ işliyor. Kamu Kayıtları Yasası, kalıcı muhafaza için seçilen evrakın yirmi yıl içinde kamuoyunun erişimine açılmasını öngörüyor; bu süre 2010’da otuz yıldan indirilmişti. Aynı maddenin ilgili bendi, idari amaçlar için gerekliyse veya başka herhangi bir özel nedenle alıkonulması icap ediyorsa bakanlıkların kayıtları saklamasına cevaz veriyor; yasa en geniş yorumuyla, her on yılda bir gözden geçirilmek kaydıyla bütün bir dosya sınıfını kapsayan toptan bir alıkoyma yetkisi tanıyor. 2013’te Dışişleri Bakanlığı’nın, özel koleksiyonlar adını verdiği, yaklaşık 1,2 milyon dosyadan oluşan ve raflarda yaklaşık yirmi dört kilometrelik yer kaplayan ilave bir materyali yıllardır Yasayı çiğneyerek sakladığı ortaya çıktı. Adalet Bakanı bu ihlale toptan bir izin belgesi imzalayarak yanıt verdi ve usulsüzlüğü yasal bir alıkoymaya çevirdi; bir grup tarihçi ise hem Kamu Kayıtları Yasası hem de Bilgi Edinme Özgürlüğü Yasası kapsamında yargı yoluna gitmeyi düşündü. Hong Kong’a ait sömürge dosyaları, 2047‘ye kadar geçerli bir kararla hâlâ kilit altında tutuluyor. 2015’te alıkoymayı onaylama yetkisi Lordlar Kamarası Şansölyesi’nden bir Bakana devredildi ve yetki belgesinin adı Şansölye Belgesi olmaktan çıkarılıp dümdüz Alıkoyma Belgesi yapıldı. Şansölyenin üstlendiği rol, kamu kayıtları sistemi üzerinde bir nebze bağımsız denetim sağlıyordu; bu değişiklikle karar, kayıtları elinde tutan ve onları kapalı tutmak için kendince gerekçeleri bulunan bakanlıkların doğrudan inisiyatifine bırakıldı. 2017 ile 2019 yılları arasında Britanya ordusunun Kenya’daki karargâhı, 2015’ten önce oluşturulan fiziki dosyalarının büyük bölümünü imha etti; oysa bakanlar tam da bu tür kayıplardan ötürü Parlamento önünde üzüntülerini dile getireli birkaç yıl olmuştu.

İmha ve saklama, arşive neyin intikal edeceğini belirler. Üçüncü bir araç ise mahkeme salonuna neyin ulaşacağını yönetir. İngiliz hukuku, Lord Hewart’ın 1924 tarihli kararından bu yana adaletin tecelli ettiğinin açıkça görülmesi gerektiği ilkesini benimser; bu ilke uzun zamandır hukukun üstünlüğünün bir parçası kabul ediliyor. 2013 tarihli Adalet ve Güvenlik Yasası, kapalı delil usullerini olağan hukuk davalarına ilk kez dahil etti. Hükümet aleyhine kendi kurumlarının eylemleri nedeniyle dava açıldığında, artık davacının ve davacı avukatının asla göremediği delillere dayanabiliyor. Güvenlik soruşturmasından geçmiş özel bir avukat materyali onların yerine inceliyor, ardından menfaatlerini savunduğu kişiyle bunu müzakere etmesi yasaklanıyor. Özel avukatların bizzat kendileri Parlamentoya bu usullerin doğası gereği adaletsiz olduğunu ve teamül hukuku geleneğine aykırı düştüğünü bildirdi. Hukuk Cemiyeti, yasanın adil yargılanmanın temeli olan silahların eşitliği ilkesini zedelediği uyarısında bulundu. Henüz emekli olmuş kıdemli bir yüksek yargıç, düzenlemeyi açık adaletten öylesine köklü bir sapma olarak tanımladı ki kullanımına karşı elde ne kadar güvence varsa devreye sokulması gerektiğini savundu; hükümetin kendi eşitlik ve insan hakları izleme kurulu da yasa tasarısının Avrupa insan hakları normlarıyla bağdaşmadığı kanaatine vardı. Parlamento tüm bu itirazlara kulak tıkayarak yasayı kabul etti. 2014’te savcılar, sanıkların kimliklerinin gizli tutulduğu bir terör davasının tamamen kapalı kapılar ardında görülmesi için başvuruda bulundu. Temyiz Mahkemesi, ceza yargılamalarının aleni olması ve sanıkların açıkça belirtilmesi gerektiğine hükmederek tam bir karartmayı reddetti ve girişilen bu teşebbüse ilişkin derin endişesini kayda geçirdi. Dava yine de özünde kapalı devam etti; duruşmaları izlemesine izin verilen küçük bir gazeteci grubuna, duyduklarının neredeyse hiçbirini yazmama ve not defterlerini mahkemeye teslim etme şartı getirildi.

İki ayrı koldan yürütülen bu çaba eşzamanlı kurgulandı. Adalet ve Güvenlik Yasası, 25 Nisan 2013’te kraliyet onayı aldı. Altı hafta sonra, 6 Haziran’da aynı hükümet, elli yıl boyunca sakladığı ve ancak bir mahkemenin zorlamasıyla teslim ettiği sömürge işkencesi delilleri dolayısıyla Avam Kamarası’nda üzüntülerini beyan etti. Geçmişteki bir örtbas için özür ile gelecekteki örtbasların yasal mekanizması, tek bir yasama döneminde aynı hükümetin elinden çıktı. Bundan altı yıl sonra varılan Kıbrıs uzlaşması, söz konusu mekanizma yerli yerinde dururken, o özrün kelimelerini harfiyen tekrarladı.

Bu saik, arşivin bizzat satır aralarından okunabiliyor. Kendini dünyada hukukun üstünlüğünün muhafızı olarak takdim eden ve bağımsız Kıbrıs’ın garantörlerinden biri sıfatıyla masada yer alan bir devlet, meşruiyetinin büyük kısmını kendi fiillerinin her türlü denetime dayanabileceği iddiasından alır. Açık mahkemede tetkik edilen belgelenmiş işkence, bu iddiayı çürütür ve failleri isim isim açığa çıkarır. Araçlar müdahale ettikleri aşamalara göre farklılaşsa da korudukları menfaat aynıdır: İmha, delillerin mahkemeye ulaşmasını engeller. Alıkoyma, kurtulan dosyaları tarihçilerden onlarca yıl gizler; kapalı usuller ise delilleri yargıcın önüne geldikten sonra dahi kamuoyundan saklar. Temyiz Mahkemesi 2014 tarihli kararında meselenin özünü ortaya koymuş; açık adaleti, hukukun üstünlüğünün vazgeçilmez bir vasfı, devletin kendi mahkemelerindeki tasarruflarının adına hareket ettiği halk tarafından denetlenebilmesinin güvencesi olarak tanımlamıştı. Burada aktarılan her araç, işte bu denetimi bertaraf etmenin bir yoludur. Yarım yüzyıl boyunca sürdürülen bu uygulamanın maliyeti, korunan menfaate biçilen değerin büyüklüğünü gösterir. Zira hiçbir hükümet, zararsız gördüğü materyali korumak uğruna elli yıl boyunca gizli arşiv tutmaz, açığa çıktığında alıkoymayı yasallaştırmaz ve kendi hukuk muhakemeleri usulünü sil baştan tanzim etmez.

Britanya devleti Kıbrıs’ta arşivlerden çok daha fazlasını muhafaza ediyor. 1960 Kuruluş Antlaşması uyarınca ada, Britanya egemenliğinde kalan Ağrotur ve Dikelya’daki iki bölge hariç bağımsızlığına kavuştu; metne eşlik eden Garanti Antlaşması ile Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını, toprak bütünlüğünü ve güvenliğini teminat altına almayı taahhüt etti. Ağrotur’dan kalkan Kraliyet Hava Kuvvetleri’ne ait Shadow R1 tipi gözetleme uçakları, Aralık 2023’ten bu yana Gazze semalarında ve çevresinde yüzlerce görev icra etti; Action on Armed Violence adlı kuruluşun Declassified UK için yürüttüğü incelemeye göre bu sayı en az 518‘di, kurum sonradan bu veriyi 606 olarak güncelledi. Savunma Bakanlığı uçuşların yalnızca rehinelerin yerini tespit etmeye yaradığını savundu ve canlı gözetleme kayıtlarının İsrail ile paylaşılıp paylaşılmadığını açıklamayı reddetti. Bilgi edinme başvurusu üzerine bakanlık, İsrail saldırılarında üçü Britanya ordusu gazisi yedi uluslararası yardım görevlisinin öldürüldüğü gün olan 1 Nisan 2024 tarihli uçuşa ait Gazze görüntülerinin elinde olduğunu doğruladı; ancak ulusal güvenlik gerekçesiyle bu kayıtları yayımlamaktan kaçındı.

Vaktiyle Britanyalı yetkililerin sömürge dosyalarını gözlerden uzak tuttuğu ada, bugün güncel bir savaşın kayıtlarının tanıdık gerekçelerle hasıraltı edildiği bir Britanya üssüne ev sahipliği yapıyor. Kenya ve Kıbrıs üzerinden izi sürülen bu refleks, tek bir devlete mahsus değil. Bu yazı dizisinin ikinci bölümü, söz konusu refleksi İsrail’e kadar takip ediyor: Ordusunun Gazze ve Batı Şeria’daki eylemleri hiçbir arşivin alamayacağı bir boyutta, çoğu zaman da bizzat İsrailli askerler tarafından kayda geçirilen ve yetkililerinin o günden bu yana bu kayıtları ilk yayımlandığı mecralardan silmek için uğraştığı İsrail’e. Britanya’nın yöntemi, delillerin tek bir mahalde saklanabileceği ve onlarca yıl boyunca yönetilebileceği varsayımına dayanıyordu. Delillerin aynı anda her yerde var olduğu bir çağda o yöntemin neye dönüşeceği sorusunu ise ikinci bölüm masaya yatırıyor.

Li Xinbo, Şanghay Üniversitesi Türkiye Çalışmaları Merkezi Araştırma Görevlisi

Yeni Çin yapımı Bir Zamanlar Ortadoğu’da (Once Upon a Time in the Middle East) filmi, bölgede çalışan Çinli aşçı Xu Fu’nun yaşadıklarını izlerken savaşın sıradan insanların hayatına nasıl hoyratça sızdığını gözler önüne seriyor. Başkarakter Xu Fu, bölgeye ilk olarak borçlarını ödemek amacıyla adım atıyor; ancak savaş patlak verince adım adım farklı güçler arasındaki çatışmaların içine çekiliyor. Bir yandan Amerikan ordusuyla ticaret yürütürken diğer yandan yerel halkla ve silahlı unsurlarla bağlar kuruyor. Savaşın yarattığı ticari fırsatlardan kazanç sağlasa da en sonunda onun yıkıcı sonuçlarıyla yüzleşmek zorunda kalıyor. Film, karakterlerini keskin biçimde iyi ve kötü diye ayırmak yerine, farklı kimliklerin ardında yatan karmaşık kişisel geçmişleri açığa çıkarıyor.

Film sadece savaş zamanındaki insanlık haline değinmekle kalmıyor; uluslararası siyasetteki temel bir soruyu da gündeme taşıyor: Devletler çatışmaya sürüklendiğinde, dünyayı blokların merceğinden okumaya bizler de mi meyilliyiz? Evrensel ölçekte değer taşıdığı kabul edilen özgürlük, eşitlik ve insan hakları gibi kavramlar devletler arası siyasi rekabete dahil olduğunda, bunlara belirli bir blok kimliği biçilebilir mi? Dahası bu durum, devletlerin söz konusu değerleri savunma kisvesi altında başkalarının iç işlerine müdahalesini meşrulaştırmasını kolaylaştırır mı?

The Economist dergisinde yayımlanan bir film incelemesinde, Xu Fu’nun çeşitli taraflarla kurduğu temaslardan yola çıkılarak “ejderha lokantası diplomasisi” kavramı ortaya atıldı. The Economist‘e göre “ejderha lokantası diplomasisi”, ticari çıkarları önceleyen ve farklı ülkelerle ilişkileri sürdürmeyi hedefleyen diplomatik bir yaklaşım; aynı zamanda bu tür bir angajmanın yeterince derin olup olmadığını da sorguluyor. Derginin getirdiği bu yorum, filmin yalnızca savaş karşıtı bir anlatı değil, Çin’in diplomatik çehresine ve bunun uluslararası siyasetteki yansımalarına bakan bir pencere olarak da görülebileceğini gösteriyor. Bu yazı, blok siyasetinden yola çıkarak evrensel değerlerin uluslararası ilişkilerdeki kullanımını ele alıyor; ardından Çin’in öne çıkardığı diplomasi ilkelerini çözümlemek amacıyla The Economist‘in Çin’in dış politika yaklaşımına getirdiği eleştirilere yanıt veriyor.

1. “Dost Ateşi”nden blok siyasetine: Kimlik somut insanın üzerini örttüğünde

Filmdeki “Blue on Blue” tabiri, genel olarak dost ateşini anlatan askeri bir ifade. Bu tabirin ardındaki mantık, savaş alanında dost ile düşmanın mutlaka ayırt edilmesi gerektiğine dayanıyor: Ancak bir kişinin hangi safta yer aldığı belirlendikten sonra o kişinin tehdit oluşturup oluşturmadığına hüküm verilebiliyor. Askeri açıdan zorunlu görünen bu ayrım, karmaşık fertleri tek bir blok kimliğine indirgeme riskini de beraberinde getiriyor.

Benzer bir mantık uluslararası siyasette de işliyor. Devletler güvenlik tehditlerini tartmak, müttefiklerini belirlemek ve çıkar çatışmalarında kendi konumlarını tayin etmek zorunda kalıyor. Özellikle savaş ve büyük güç rekabeti dönemlerinde bloklara bölünmek, karar verme sürecinin karmaşıklığını azaltsa da uluslararası çatışmaları karşıt iki bütün arasındaki bir kavgaya indirgemeyi kolaylaştırıyor. Böylesi anlatılarda taraflardan biri çoğunlukla düzenin ve adaletin savunucusu olarak resmedilirken diğeri tehdit ve kaos kaynağı gibi gösteriliyor; bu esnada her iki cenahın kendi içindeki farklılıklar, çelişkiler ve özel koşullar göz ardı edilebiliyor.

Bir Zamanlar Ortadoğu’da filmi bu mantığı belirli bir ölçüde sorguluyor. Yapım, Amerikan ordusunun savaşta sergilediği şiddeti ve bunun yerel halkın gündelik hayatında yol açtığı tahribatı perdeye aktarırken bütün Amerikan askerlerini tek tip figürler olarak çizmekten kaçınıyor. Aynı zamanda ana karakterlerden biri olan Zeyd, hem şiddetli çatışmaların bir aktörü hem de savaşın mağduru durumunda; onun yaşadıkları, bir insanın travma, nefret ve şiddet sarmalında nasıl adım adım kurbandan faile dönüşebileceğini gözler önüne seriyor. Film burada şiddeti aklamıyor; bilakis, yalnızca mensup olduğu blok kimliğine bakarak bir insanı kalıp yargılara hapsedemeyeceğimizi ortaya koyuyor.

Blok siyasetinin asıl sorunu, devletlerin asla dost ile düşmanı ayırt etmemesi gerektiği değil, bu ayrımın gerçekliğin yegâne açıklayıcısı haline gelmesi. Bir devlet veya grup toptan düşman ilan edildiğinde; o yapının içindeki farklı sesler, sıradan insanların yaşamları ve çatışmanın ardındaki girift sebepler uluslararası toplumun idrak sahasından bütünüyle silinebiliyor. Film, farklı saflardaki insanların somut etkileşimleri üzerinden, siyasi aidiyetin insanlar arasındaki ilişkileri açıklayabileceğini ancak somut fert algısının yerini asla almaması gerektiğini izleyiciye hatırlatıyor.

2. Yemekten evrensel değerlere: “Bağlantısız” şeyler de blok siyasetine çekilebilir mi?

Eğer “dost ateşi” savaşın dost ile düşman arasına nasıl set çektiğini gösteriyorsa, yemek de filme dünyayı gözlemlemenin farklı bir yolunu sunuyor. Yemeğin kendisi doğası gereği hiçbir siyasi bloğa ait değil. Xu Fu hem Araplar hem de Amerikalılar için yemek pişiriyor; yemeğin kendine has bir cephesi yok, onu Araplar gibi Amerikalılar da yiyebiliyor. Ne var ki savaş ortamında yemek de şiddetin girdabına kapılıyor. Acı biber bir işkence aletine dönüşebilirken filizlenmiş patatesler kimi koşullarda hayat kurtarmanın aracına evrilebiliyor. Nesnelerin özgün anlamı bütünüyle kaybolmasa bile çatışmanın eliyle yeniden biçimleniyor.

Bu durum uluslararası siyaset açısından daha derin bir soruyu doğuruyor: Yemek kadar sıradan ve somut bir meta bile savaş yüzünden dost ya da düşman anlamlarıyla donatılabiliyorsa; özgürlük, eşitlik, insan hakları ve insan onuru gibi evrensel değerlere de devletler arası rekabette bir blok kimliği biçilerek başka ülkelere müdahalelerin önü açılabilir mi?

Tocqueville, Eski Rejim ve Fransız Devrimi adlı eserinde, Fransız Devrimi’nin öne sürdüğü özgürlük, eşitlik ve halk egemenliği fikirlerinin Fransa sınırlarının ötesinde yankı bulabilmesini, bu fikirlerin doğası gereği Fransa’ya ait olmasına değil, pek çok toplumun paylaştığı dertlere temas etmesine bağlamıştı. Buradan hareketle özgürlük, eşitlik, insan onuru ve yaşam hakkı gibi evrensel değerlerin özünde tek bir ülkenin tekelinde olmadığını söyleyebiliriz. “Evrensel” nitelemesi, bu değerlerin milliyete, etnik kökene, dine veya siyasi bloğa göre kökten değişmemesi gerektiğini imler; yoksa herhangi bir devletin “evrensel olanı” tek başına yorumlama yetkisine sahip olduğu anlamına gelmez.

Asıl mesele, evrensel değerler devletler arası rekabetin içine çekildiğinde, paylaşılan normatif ilkeler olmaktan çıkıp “biz” ile “onlar” ayrımını yapan siyasi ölçütlere dönüşebilmesinde yatıyor. Bir devlet, kendi özgürlük, demokrasi veya insan hakları anlayışını tek doğru model sayıp diğer devletlerin meşruiyetini bu kıstasla tartmaya başladığı anda, evrensel değerlere belirli bir milli duruş ve blok kimliği yapışabiliyor.

Evrensel değerlerin siyasallaşması, o değerlerin öz anlamını yitirdiği manasına gelmez; aksine, ilkesel duruş ile bu değerler namına sergilenen somut siyasi eylemleri birbirinden ayırmamız gerektiğini gösterir. Bir devletin insan haklarını savunduğunu ileri sürmesi müdahalesini kendiliğinden meşru kılmaz; buna mukabil, devlet egemenliğine yapılan vurgu da ağır insani acıları görmezden gelmenin geçerli bir gerekçesi olamaz. Dış müdahalenin makul olup olmadığını anlamak; hukuki dayanağını, eylemin biçimini, doğurduğu fiili sonuçları ve ilgili devletlerle halkların kendi iradelerini ortaya koyacak alana sahip olup olmadığını incelemeyi gerektirir. Can alıcı nokta, evrensel değerler ile devlet egemenliği arasında sığ bir ikilem kurmak değil, her iki tarafın da meşruiyeti yorumlama yetkisini tekeline almasına engel olmaktır.

Elbette bu durum, uluslararası toplumda insan hakları ile egemenliğin mutlaka çatışması gerektiği anlamına gelmiyor. Egemenlik, bir devletin kendi kalkınma yolunu seçebilmesi için kurumsal güvenceler sunarken insan hakları da devlet iktidarının tek başına bireysel acıları yok sayma gerekçesine dönüşmemesi gerektiğini hatırlatıyor. Asıl çetin mesele, evrensel değerler adına başkalarının yerine tercih yapmaktan kaçınırken egemenliğe saygıyı da tüm iç sorunlara karşı bir kayıtsızlığa dönüştürmemek.

3. “Kimin safındasın” sorusundan “özerkliğe saygı”ya: Çin diplomasisinin ilkeleri ve pratik anlamı

Blok siyaseti uluslararası ilişkileri ya/ya da ikilemine indirgeme eğilimindeyken, ulusal özerkliğe saygı duymak başka bir düşünce kapısı aralıyor. Çin, Ortadoğu meselelerini ele alırken bütün ülkelerin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesini, halkların kendi kalkınma yollarını bağımsızca tayin etme hakkının tanınmasını ve bölgesel uyuşmazlıkların siyasi diyalog ile barışçıl yollarla çözüme kavuşturulmasını vurguluyor. Bu ilkeler, Çin Dışişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan Çin’in Arap Politikası Belgesi ile Küresel Güvenlik İnisiyatifi Konsept Belgesi’nde açıkça yer buluyor. Uluslararası siyaset zaviyesinden bakıldığında bu yaklaşım, uluslararası işbirliğinin belirli bir siyasi modelin kabulü şartına bağlanmaması ve devletler arasındaki farklılıkların tarafları saf tutmaya zorlayan bir cepheleşmeye otomatikman dönüşmemesi gerektiğini savunuyor.

The Economist, Çin’in çatışma halindeki ülkelerle ticari münasebetlerini sürdürebildiğini, bu motivasyonun siyasi ideolojiden ziyade ticari çıkarlardan beslendiğini belirterek bu diplomatik çizgiyi “ejderha lokantası diplomasisi” diye özetliyor; bir yandan da böylesi ilişkilerin kâfi derecede derin olup olmadığını sorguluyor. Oysa ticari çıkarları siyasi fikirlerin karşısına koymak, diplomasinin gerçek manasını bütünüyle izah edemez. Devletler ekonomik işbirliği yürütürken şüphesiz kendi çıkarlarını gözetir; fakat çıkar odaklı tutumlar işbirliğinin siyasi değer taşımadığı anlamına gelmez. Siyasi fikir ayrılıkları yaşayan ülkeler için ekonomik ve ticari temaslar, her meselede uzlaşmak zorunda kalmadan belirli bir düzeyde işbirliğini sürdürmeyi mümkün kılan kalıcı çıkar bağları sağlayabilir.

The Economist, Çin’in güvenlik sorumlulukları konusundaki temkinli tavrına işaret ederek “ejderha lokantası diplomasisi”nin derinliğini de tartışmaya açıyor. Bu eleştiri, geleneksel bir Batılı kabulü yansıtıyor: Diplomasinin derinliği mutlaka askeri müdahaleyle veya bölgesel bir güvenlik garantörü olmakla mı ölçülmelidir? Güvenlik garantileri hiç kuşkusuz uluslararası siyasetin önemli bir konusu ve ekonomik işbirliği tüm güvenlik ve insani sorumlulukların yerini tutamaz. Fakat diplomasi yalnızca askeri güç üzerinden işlemez; siyasi diyalog, iktisadi bağlar ve çok taraflı işbirliği de gerilimleri yatıştırmak ve ilişkileri ayakta tutmak için elverişli koşullar yaratabilir.

Sonuç

“Dost ateşi”nden bir restorandaki yemek masasına uzanan Bir Zamanlar Ortadoğu’da filmi, dünyayı kavramanın iki farklı yolunu sunuyor: Biri önce dost-düşman kimliğini teyit edip karşısındakini buna göre yargılarken diğeri siyasi kimliğin ötesine geçerek somut insanı ve onun hayatını görmeye çalışıyor. Uluslararası siyasete taşındığında bu karşıtlık, blok ayrışmasının insanların evrensel değerleri anlama, savaşı değerlendirme ve diplomatik adımları tartma biçimini de şekillendirdiğini gösteriyor.

Egemenliğe ve özerk tercihlere saygı göstermek özgürlüğü, insan haklarını yahut insan onurunu inkâr etmek anlamına gelmez; evrensel değerleri vurgulamak da hiçbir devlete başkaları adına tercih yapma hakkını kendiliğinden tanımaz. Savaş dünyayı farklı renklere boyayabilir, fakat uluslararası siyaset somut gerçeklikleri kavrama kabiliyetini bu uğurda yitirmemelidir. Devletler arasındaki ayrılıklar ne olursa olsun barış, yaşam hakkı, insan onuru ve diğer evrensel değerler hiçbir bloğun imtiyazı haline gelmemelidir.