Asya’nın önde gelen savunma konferansı Shangri-La Diyaloğu konferansında Çin düşük profil sergilerken, delegeler yapay zekâ, deniz tabanı güvenliği ve bölgesel kriz noktalarını tartıştı.

Pazar günü sona eren Asya’nın önde gelen savunma konferansı Shangri-La Diyaloğu önceki toplantılara göre daha az gerilimli geçti. Pekin savunma bakanını göndermezken, ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth, Tayvan ve Çin konusunda önceki dönemlere kıyasla daha ölçülü bir ton benimsedi.

Singapur’da düzenlenen Shangri-La Diyaloğu konuşmalarında delegeler İran çatışması, kritik altyapı güvenliği — özellikle deniz tabanı kabloları — ve savaşta yapay zekânın giderek artan rolü dahil olmak üzere bilindik kriz noktalarını ele aldı.

Üç günlük forumdan öne çıkan başlıca çıkarımlar şöyle:

Hegseth Tayvan konusunda temkinli davrandı

Hegseth, hazırlanmış konuşma metninde Tayvan’dan hiç söz etmedi. Bu, Çin’i açıkça eleştirdiği geçen yılki konuşmasına kıyasla keskin bir tezat oluşturdu.

Soru-cevap bölümünde bölgeye silah satışları hakkında soru sorulduğunda, kararın sorumluluğunu geçen ay Pekin’de Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ile görüşen Başkan Donald Trump’a yönlendirdi. Xi, ABD’li mevkidaşını Tayvan meselesi konusunda uyarmıştı.

Economist Intelligence Unit’in Asya baş ekonomisti Nick Marro, Nikkei Asia’ya yaptığı açıklamada, “Tayvan çok hassas bir mesele ve Trump yönetimi açıkça zirveden çıkan kırılgan istikrarı korumak istiyor,” dedi. “Bunu politikada bir değişim olarak değil, yönetimin yakın vadeli önceliklerinin nerede olduğu şeklinde yorumlamalıyız. Tayvan açısından bu, muhtemelen ABD dış politikasının kamuoyu önünde daha mesafeli bir duruş sergilemesi anlamına geliyor” diye ekledi.

Gözlemciler, Çin heyetine Ulusal Savunma Üniversitesi’nden Tümgeneral Meng Xiangqing’in liderlik ettiği bu yılki toplantıda, iki rakip güç arasındaki gerilim seviyesinin nasıl düşürüldüğüne dikkat çekti.

Çin’in Tayvan üzerindeki iddiasını yinelemenin yanı sıra, Çin’in eski dışişleri bakan yardımcısı ve eski Washington büyükelçisi Cui Tiankai, Tayvan Boğazı’ndaki Avrupa donanma gemilerinin varlığını da sorguladı ve bunun bazıları için “sömürge günlerini” çağrıştırdığını söyledi.

Birleşik Krallık ve Hollandalı askeri yetkililer ise gemileri hareket serbestisini göstermek için gönderdiklerini söyleyerek yanıt verdi.

Hollanda Başbakan Yardımcısı Dilan Yesilgoz-Zegerius, “Burada çatışma aramak için bulunmuyoruz, fırkateynlerimizle işbirliği aramak için buradayız. İki yıl önce Çin’le iyi bir işbirliği içinde aynı hareketi yaptık ve umarım bölgede bir sonraki bulunduğumuzda yine daha iyi bir karşılaşma yaşarız,” dedi.

İran, ABD’nin dikkatini başka yöne çekiyor

Hegseth, ABD’nin gerekirse İran’la savaşmak için ihtiyaç duyulan silahlara ilişkin yeterli stoklara sahip olduğunu belirterek, üç aydır süren İran savaşını Tayvan’a silah satışlarından “ayrıştırmaya” çalıştı. Aynı zamanda ABD’nin İran’la yapacağı “herhangi bir anlaşmanın” “iyi bir anlaşma” olacağını söyledi.

Bu açıklama, ABD Donanması vekil sekreterinin daha önce bir Kongre oturumunda, Amerika’nın İran’a karşı operasyonlar için yeterli mühimmata sahip olmasını sağlamak amacıyla Tayvan’a satışların “askıya alındığını” söylemesinin ardından geldi.

Council on Foreign Relations’ta Güneydoğu Asya ve Güney Asya kıdemli araştırmacısı Joshua Kurlantzick, Hegseth’in sözlerini “yalnızca bir çaresizlik beyanı” olarak nitelendirdi ve bunun “ABD’nin İran’ı eskisinden daha güçlü bırakacağı fikrine katkıda bulunduğunu” söyledi.

Katar Başbakan Yardımcısı Şeyh Saoud bin Abdulrahman bin Hassan bin Ali Al Thani, diyalogda çatışmaya “sürdürülebilir bir çözüm” bulunmasını umduğunu söyledi.

“İran bugün bizim komşumuz,” dedi. “Dün de komşumuzdu, gelecekte de komşumuz olacak. Dolayısıyla güvene dayalı bir ilişkinin olduğundan emin olmamız gerekiyor” diye ekledi.

Deniz tabanı kabloları en yeni güvenlik kriz noktası

Deniz tabanı kabloları, küresel iletişim ve finans trafiğinin büyük bölümünü taşıdıkları, buna karşın fiziksel olarak korunmaları zor olduğu için önemli bir savunma ve güvenlik meselesi haline geldi.

Avustralya Başbakan Yardımcısı Richard Marles, “Deniz tabanı son 18 ayda büyük bir rekabet alanı haline geldi. Deniz altındaki kritik altyapıya karşı tarihsel olarak benzeri görülmemiş ölçekte ve sıklıkta bir dizi saldırıya tanık olduk,” dedi.

Tayvan, 2024 ve 2023’te üçer adet olmak üzere, 2025’te beş deniz altı kablo arızası bildirdi. Bu arada, 2024 ve 2025’te Baltık Denizi’nde şüpheli çapa sürükleme olayları dizisi, birden fazla fiber optik ve enerji kablosunun kopmasına yol açtı.

Marles, “Bunların tümü, açıkta bulunan, hareket edemeyen ve Baltık’ta artık gösterildiği üzere gecenin bir yarısı bir çapa ile kesilebilen altyapıya kritik ölçüde bağımlı,” dedi. Ülkesinin internet trafiğinin yaklaşık yüzde 99’unun yalnızca 15 deniz altı kablosu üzerinden aktığını da ekledi.

Singapur’da 17 ülke, deniz altı kabloları dahil kritik su altı altyapısının korunmasında savunma işbirliğini artırmak amacıyla GUIDE çerçevesini başlattı.

ABD ve Çin bu çerçeveyi imzalamazken, Washington, Londra ve Canberra üçlü AUKUS girişimleri kapsamında 2027’den itibaren su altı dronlarını ortaklaşa geliştirme planlarını ayrıca duyurdu.

Yapay zekâ savaşa girdikçe denetim çağrıları artıyor

Çin, forumu askeri yapay zekânın daha sıkı yönetişimi çağrısı yapmak için kullandı.

Meng, “Algoritmanın insanlar üzerinde yaşam ve ölüm yetkisini elinde tutmasına izin vermek, kolaylıkla teknolojinin kontrolünün kaybedilmesine yol açabilir ve hatta Amerikan filmi ‘The Terminator’daki senaryoları gerçeğe dönüştürebilir,” dedi.

Vietnam Cumhurbaşkanı ve Komünist Parti Genel Sekreteri To Lam, ulusların “ağır güvenlik sonuçları doğuran kararlarda nihai sorumluluğun insanların elinde kalmasını sağlaması” gerektiğini vurguladı.

Lam, “Savunma ve güvenlik alanında kritik soru, teknolojinin ne kadar güçlü hale gelebileceği değil, insanlığın onun üzerindeki kontrolünü ne ölçüde sürdürebileceğidir,” dedi.

ABD, İran savaşında yapay zekâyı özerk bir karar verici olarak değil, destek aracı olarak kullandığını kabul etti.

Güney Kore Ulusal Savunma Bakanı Ahn Gyu-back, “Yapay zekâ artık savaşın karar alma sürecine katılıyor; dronların ve robotların konuşlandırılması yaygınlaştıkça, duygusuz savaşın yeni bir paradigması ortaya çıkıyor,” dedi.

Güney Çin Denizi gerginliği

Güney Çin Denizi, tartışmalı resifler çevresinde Çin ve Filipin gemileri arasında tekrarlanan karşılaşmaların dünyanın en işlek su yollarından birinde tırmanma korkularını artırmasıyla Asya’da bir kriz noktası olmayı sürdürüyor.

Aynı zamanda, Çin ve Vietnam ihtilaflı oluşumlarda arazi kazanımı ve altyapı iyileştirmelerini hızlandırdı; bu da bölgesel davranış kurallarına ilişkin on yıllardır süren müzakereler uzarken, sahadaki varlıklarını pekiştirdikleri anlamına geliyor.

Filipinler Savunma Bakanı Gilberto Teodoro Jr., Çin’in Güney Çin Denizi’nde, belki de kuvvet yoluyla kazanamayacağı şeyleri müzakereler yoluyla elde etmeye yöneldiği bir “konuş ve al” stratejisi izlediğini savundu.

Teodoro, “Filipinler’in deneyimine göre müzakereler bu nedenle çatışma çözümüne giden bir yol değil, avantaj elde etmenin bir aracıdır. Biz aldatılmamalıyız ve aldatılmayacağız,” dedi.

Çin, diyalogda Güney Çin Denizi hakkında kamuya açık bir yorum yapmadı.

Bu arada, Japonya ve Filipinler, Tayvan adasının doğusundaki sularda deniz sınırlarının belirlenmesine yönelik müzakerelerin başlatıldığını duyurdu. 

Pekin buna sert tepki göstererek, “Japonya ve Filipinler’i, Çin’in egemenliğini ve haklarını ihlal eden tüm yasa dışı eylemleri derhal durdurmaya” çağırdı ve resmi protesto gönderdi.

Büyük Güç Rekabetinden Stratejik İstikrara: Çin-ABD İlişkilerinde Yeni Yönelim