Yarı iletkenler ve diğer sektörler açısından kritik bir ham madde olan helyum ihracatına getirilen yasak, Orta Doğu’daki çatışmaların stokları baskıladığı bir dönemde geldi.

Çin Ticaret Bakanlığı ile Gümrükler Genel İdaresi, cuma günü yaptıkları açıklamada, ülkenin helyum ihracatını geçici olarak yasakladığını ve kısıtlamaların derhal yürürlüğe girdiğini duyurdu.

Açıklamada, söz konusu tedbirin Dış Ticaret Yasası kapsamında alındığı belirtildi. Ancak herhangi bir hedef ülke ya da muafiyet belirtilmemesi, yasağın yurt dışına yapılan tüm sevkiyatları kapsadığına işaret etti.

Sıvılaştırılmış doğal gaz üretiminin yan ürünlerinden biri olan helyum; yarı iletkenler, tıbbi cihazlar ve havacılık-uzay sanayisi dahil çok sayıda sektör için kritik önem taşıyor.

ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaşın Katar’daki büyük bir üretim tesisinin kapanmasına yol açması ve Hürmüz Boğazı’ndaki deniz taşımacılığını etkilemesi nedeniyle, küresel helyum tedariki son aylarda ciddi kesintilerle karşı karşıya kaldı.

Çinli emtia veri sağlayıcısı SCI99’a göre Çin, helyum ihtiyacında büyük ölçüde ithalata bağımlı ve ülkenin helyum arzının yüzde 80’den fazlası yurt dışından karşılanıyor.

Economist Intelligence Unit’in kıdemli ekonomisti Xu Tianchen, İran savaşında son dönemde gerilim azalmış olsa da helyum arzının hâlâ “son derece kısıtlı” olmasının ihracat yasağını tetiklemiş olabileceğini söyledi.

South China Morning Post‘a konuşan Xu, Çin’in en büyük DRAM bellek üreticisi ChangXin Memory Technologies’a atıfta bulunarak, “Bu, Çin’in küresel bellek çipi talebindeki büyük artışla baş etmeye çalışan CXMT gibi yerli çip üreticilerinin üretiminin kesintisiz sürmesini sağlamak istediğinin bir işareti olabilir,” dedi.

Yapay zekâ şirketlerinin sunucu ve veri merkezleri kurma yarışına girmesiyle birlikte çiplere yönelik küresel talep hızla artıyor. Shenzhen’deki Çinli tüccarlar, bazı bellek ürünlerinin fiyatlarının geçen yıl içinde beş katına çıktığını bildiriyor.

Bu durum, helyuma yönelik talebin de artmasına katkıda bulundu. S&P Global’in kasım ayında yayımladığı bir rapora göre yarı iletkenler, elektronik ve fiber optik gibi sektörlerin helyum talebi özellikle Çin, Hindistan ve Güney Kore gibi Asya ülkelerinde yükseliyor.

ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumunun verilerine göre helyum üretimi yalnızca birkaç ülkede yoğunlaşmış durumda. ABD, 2025 yılında küresel üretimin yüzde 42,6’sını karşılarken Katar’ın payı yaklaşık yüzde 33,2 oldu.

Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, çarşamba günü bilim ve teknolojide üst düzey öz yeterlilik ve güç kazanma çabalarının hızlandırılması ve bilim ve teknoloji inovasyonundan Çin modernleşmesini destekleyen ve ileri taşıyan bir güç olarak yararlanılması çağrısında bulundu.

Aynı zamanda Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi Genel Sekreteri ve Merkezi Askeri Komisyon Başkanı olan Xi, bu açıklamaları Pekin’de düzenlenen bir toplantıda yaptı. Toplantı; ulusal bilim ve teknoloji ödülleri konferansını, Çin Bilimler Akademisi ile Çin Mühendislik Akademisi üyelerinin genel kurullarını ve Çin Bilim ve Teknoloji Derneği’nin 11. ulusal kongresini bir araya getirdi.

Xi, 15. Beş Yıllık Plan döneminin, yani 2026-2030 yıllarının, ülkenin bilim ve teknoloji gücünü artırma sürecinde zorlu sorunların aşılması açısından kritik bir aşama olduğunu söyledi.

“Bu tarihi fırsatı değerlendirmeli, çağın meydan okumalarına karşılık vermeli, bilim ve teknolojide üst düzey öz yeterlilik ve güç kazanma çabalarını hızlandırmalı ve 2035 yılına kadar bilim ve teknolojide öncü bir ülke olma hedefi doğrultusunda istikrarlı biçimde ilerlemeliyiz,” dedi.

Toplantıda Xi, Çin’in 2025 yılı en yüksek bilim ve teknoloji ödülünü; Çin Bilimler Akademisi’ne bağlı Fizik Enstitüsü araştırmacısı ve Çin Mühendislik Akademisi akademisyeni Chen Liquan ile Çin Elektronik Teknoloji Grubu Kurumu araştırmacısı ve yine Çin Mühendislik Akademisi akademisyeni Ben De’ye takdim etti. İki bilim insanına madalya ve sertifikalarını verdikten sonra Xi, onlarla tokalaştı ve kendilerini tebrik etti.

Xi ve diğer parti ile devlet liderleri, en yüksek ödülü alan iki bilim insanıyla birlikte, Devlet Doğa Bilimleri Ödülü, Devlet Teknolojik Buluş Ödülü ve Devlet Bilimsel ve Teknolojik İlerleme Ödülü dahil olmak üzere diğer ödüllerin sahiplerini temsilen katılan kişilere sertifikalarını sundu.

Japonya’nın borçlanma maliyetleri 30 yılın en yüksek seviyesine çıktı. Yatırımcılar, yenin değer kaybı ve 2 trilyon dolarlık uzun vadeli harcama planının ülkenin devasa borçları üzerindeki etkisi konusunda endişeli.

Bu yıl Japon devlet tahvillerinde yaşanan sert satış dalgası, ülkenin gösterge niteliğindeki 10 yıllık tahvil getirisini çarşamba günü yüzde 2,87’ye taşıdı. Bu, 1996’dan bu yana görülen en yüksek seviye oldu.

Financial Times’a konuşan yatırımcılara göre, Başbakan Sanae Takaichi’nin politikaları —14 yıla yayılan 2,3 trilyon dolarlık harcama planı merkezli yaklaşımı— uzun vadeli borçlanma araçlarındaki satışları körüklüyor. Bazı yatırımcılar ayrıca, geçen ay faiz oranlarını yüzde 1’e çıkaran Japonya Merkez Bankası’nın enflasyonun gerisinde kalmasından ve enflasyonun yüzde 2’lik hedefin üzerine çıkmasına izin vermesinden kaygı duyuyor.

Aberdeen Investments yatırım direktörü Alex Everett, “Japonya Merkez Bankası’nın ilave faiz artırımları konusunda temkinli kalması, yenin süren zayıflığı ve maliye politikasına ilişkin kaygıların birleşimi, Japon devlet tahvili getiri eğrisinin uzun vadeli bölümünü özellikle kırılgan hale getirdi,” dedi.

Piyasanın uzun vadeli risklere ilişkin kaygısı, yatırımcıların Japonya’ya 10 yıl vadeli borç vermek için iki yıllık vadeye kıyasla talep ettiği risk priminde de görülüyor. Bu prim, nisan ayında 1 puanın altındayken bugün 1,4 puana yükseldi. Aynı dönemde ABD ve Almanya gibi diğer büyük tahvil piyasalarında bu prim yatay seyretti ya da geriledi.

Yatırımcılar, Japonya’nın borçlanma maliyetlerindeki artışın, GSYH’nin yüzde 200’ünden fazlasına denk gelen büyük kamu borcu üzerinde baskı yarattığı uyarısında bulunuyor. Ülkenin 30 yıllık tahvil getirisi bu yıl yüzde 4’ün üzerine çıktı ve mayıs ayında gün içi işlemlerde görülen yüzde 4,2’lik rekor seviyeye yakın seyrediyor.

Yatırımcılar, Japonya Merkez Bankası’nın politika faizini negatifte tuttuğu ve büyük miktarlarda devlet tahvili aldığı uzun yıllar boyunca Japon borçlanma araçlarına güçlü ilgi göstermişti. Ancak para politikasının sıkılaşmasıyla bu tablo değişiyor.

Aegon Asset Management baş yatırım yetkilisi Stephen Jones, “Yaşanan senaryo, Japonya’nın dünyanın en büyük kamu borcu yükünü, paranın sonsuza kadar bedava kalacağı varsayımı üzerine inşa etmiş olmasını yansıtıyor,” dedi.

Jones, “Piyasa şimdi bu varsayımı sert biçimde geri çekiyor… Tokyo, geçmişin borçlarını yeniden finanse etmek ve geleceği, bir nesildir ödemediği fiyatlardan fonlamak zorunda,” ifadelerini kullandı.

Japonya’yı yakından izleyen uzmanlar, hükümetin borçlanma maliyetlerinin gelirlerinden daha hızlı artmaya başlayabileceğinden ve bunun borç dinamiklerini daha da kötüleştirebileceğinden endişe ediyor. Société Générale faiz stratejisti Stephen Spratt bu değerlendirmeyi yaptı.

Spratt, “Bize göre kırılma noktası, 10 yıllık tahvil getirisinde yüzde 3’ün biraz üzeri. Ancak insanlar yüzde 3’e geldiğinde soru sormaya başlayacak,” dedi. Tahvil getirileri fiyatlarla ters yönde hareket eder.

Fon yöneticilerinin bu yıl dikkatini çeken bir diğer gelişme, Japonya’nın para birimi ile devlet tahvili fiyatlarının aynı anda düşmesi oldu. Bu ikisi, faiz beklentilerine bağlı olarak çoğu zaman ters yönde hareket eder. Yen, Japonya Merkez Bankası’nın son aylarda para birimini desteklemek için yaptığı tekrarlanan müdahalelere rağmen geçen ay 40 yılın en düşük seviyesine geriledi. Enflasyon ise geçen ayki Japonya Merkez Bankası toplantısı öncesinde yüzde 1,5’e yükseldi.

Aviva Investors sabit getirili varlıklar birimi başkanı Fraser Lundie, “Enflasyon artık ihmal edilebilir düzeyde değil, kamu borçlanması hâlâ yüksek ve Japonya Merkez Bankası para politikasını normalleştirmeye devam ediyor,” dedi. “Bu kombinasyon, piyasayı uzun yıllardır olmadığı kadar mali dinamiklere duyarlı hale getirdi” diye ekledi.

Japonya’nın deflasyon döneminde yıllarca süren varlık alımları ve düşük politika faizleri, Japon devlet tahvili getirilerini sıfıra yakın ya da sıfırın altında tutmuştu. Bu dönem, Japonya Merkez Bankası’nın kamu tahvili piyasasının çok büyük bir bölümüne sahip olmasıyla sonuçlandı.

İngiltere Merkez Bankası ve ABD Merkez Bankası gibi diğer büyük merkez bankalarının aksine Japonya Merkez Bankası tahvil alımlarına devam ediyor. Bu durum, Japonya’nın büyük kamu borcunun sürdürülebilir kalmasına yardımcı oldu.

Japonya’nın net borcu, ülkenin sahip olduğu önemli varlıklar hesaba katıldığında, GSYH’nin yaklaşık yüzde 100’üne daha yakın. Bazı uzmanlar bunun borç endişelerini hafiflettiğini belirtiyor.

Bununla birlikte, yetkililerin tahvil piyasasındaki satış dalgasına duyarlılığının bir işareti olarak Japonya Merkez Bankası, geçen ayki toplantısında, gelecek yıl aylık tahvil alımlarını azaltmayı durduracağını ve bunun yerine alımları ayda yaklaşık 2 trilyon yen, yani 12,5 milyar dolar düzeyinde sabitleyeceğini açıkladı.

Goldman Sachs kıdemli ekonomisti Tomohiro Ota, Japonya’nın “kısır döngüye” girebileceği uyarısında bulundu. Bu senaryoda mali endişeler faiz ödemelerini artıracak, bu da bütçe üzerindeki baskıyı daha da ağırlaştıracak.

Bazıları ise Japonya’nın “mali baskınlık” olarak adlandırılan bir duruma sürüklendiğinden kaygı duyuyor. Bu durumda politika yapıcılar faizleri yapay biçimde düşük tutar ve enflasyonun hükümet borçlarını eritmesine izin verir. MUFG’den Lee Hardman, Japonya Merkez Bankası’nın faiz artırımları konusundaki temkinli tutumunun böyle bir strateji izlendiği “algısını” beslediğini söyledi.

Bazı kurumsal yatırımcılar, Japon devlet tahvili getirilerinde yaşanacak sert bir yükselişin diğer kamu tahvili piyasalarından sermaye çekebileceğinden ve bunun küresel ölçekte tahvil getirilerini yukarı taşıyabileceğinden endişeli. Böyle bir gelişme, uzun vadeli borçlanma maliyetlerinin bu yılın başlarında onlarca yılın en yüksek seviyelerine çıktığı İngiltere gibi ülkelerde baskıyı daha da artırabilir.

Almanya merkezli Allianz’ın baş yatırım yetkilisi Ludovic Subran, “Risk şu: Bunun küresel bir satış dalgası yaratması,” dedi. Subran, bunun küresel piyasalarda potansiyel stres yaratan “bir katman daha” olduğunu ekledi.