Diplomasi
Financial Times: İran, nükleer silah teknolojisi için Rusya’nın kapısını çaldı
Financial Times’ın ele geçirdiği belgelere dayanan araştırmasına göre, İran’ın nükleer bomba programıyla bağlantılı bilim insanları geçen yıl Rusya’yı gizlice ziyaret etti. Heyetin radarında, nükleer bomba denemelerinde kullanılan çift amaçlı teknoloji ve bomba gücünü artıran trityum izotopu vardı.
Financial Times gazetesinin, editörlerin eline geçen mektuplara, seyahat belgelerine ve İran ile Rusya şirketlerinin kayıtlarına dayandırdığı kapsamlı araştırmasına göre, İran’ın nükleer bomba programıyla bağlantılı bilim insanları geçen yıl Rusya’daki ilgili bilimsel araştırma kurumlarını ziyaret etti.
Ziyaret sırasında İranlılar, nükleer bomba denemelerinde kullanılan çift amaçlı teknolojiyle ilgilendi ve bir aracı üzerinden, daha güçlü nükleer başlıklar üretmeyi sağlayan bir izotopun Rusya’dan satın alınmasını görüştü.
Gazetenin verilerine göre gizli ziyaret, tam bir yıl önce, 4 Ağustos 2024’te gerçekleşti. Beş kişilik heyetin başında, Batılı yetkililere göre SİAK’a (Savunma İnovasyon ve Araştırma Kurumu) çalışan 43 yaşındaki İranlı nükleer bilimci Ali Kalvand bulunuyordu.
ABD, bu gizli askeri araştırma kurumunu “İran’ın 2004 öncesi nükleer silah programının doğrudan devamı” olarak nitelendiriyor.
Kalvand’a, SİAK için tedarik hizmetleri sağladığı gerekçesiyle ABD yaptırımları altında olan İranlı danışmanlık şirketi DamavandTec çalışanları ve İran askeri karşı istihbaratından bir temsilci eşlik ediyordu.
FT‘nin ulaştığı bir başka belge ise DamavandTec tarafından geçen yıl mayıs ayında bir Rus tedarikçiye gönderilen ve trityum da dahil olmak üzere çeşitli izotopların satın alınmasını talep eden bir mektuptu.
Trityum, barışçıl amaçlarla kullanılabilse de nükleer başlıkların gücünü artırmak için de kullanılabiliyor ve uluslararası yayılmayı önleme kuralları tarafından sıkı bir şekilde kontrol ediliyor.
İran’ın ‘kasıtlı muğlaklık’ stratejisi
Son dönemde Batılı hükümetler, İranlı bilim insanlarının faaliyetlerde bulunduğunu, özellikle de yurtdışından nükleer teknoloji satın alma girişimlerde bulunduğunu iddia ediyor.
Mayıs ayında ABD, SİAK’a yeni yaptırımlar uygulayarak kurumun “nükleer silahlara ve nükleer silah fırlatma sistemlerine uygulanabilir çift amaçlı araştırma ve geliştirme faaliyetleri” yürüttüğü uyarısında bulunmuştu.
İran’ın nükleer faaliyetlerini izleyen uzmanlar, Tahran’ın stratejisinin uzun süredir kasıtlı bir muğlaklığa dayandığını öne sürüyor. Bu yaklaşım, Tahran’ın bir gün bomba yapmaya karar vermesi durumunda işe yarayabilecek teknik bilgiyi bilimsel araştırmalar yoluyla geliştirirken, yayılmayı önleme normlarının bariz ihlallerinden kaçınmasına olanak tanıyor.
Şu anda kâr amacı gütmeyen Bilim ve Uluslararası Güvenlik Enstitüsü’nü yöneten, İran’ın nükleer programı uzmanı David Albright, “Bu tür araştırmalar, İran’ın nükleer silah programı olmadığını iddia etmesine olanak tanıyordu,” diye konuştu.
İran, Dini Lideri Ayetullah Ali Hamaney’in nükleer silah kullanımını yasaklayan dini fetvasına atıfta bulunarak nükleer silah peşinde olduğunu sürekli olarak reddetti ve nükleer programının tamamen barışçıl olduğunu savundu. Rusya’nın resmi tutumu ise her zaman İran’ın nükleer bombasına karşı çıkmak yönündeydi.
FT‘nin elde ettiği belgelerde, İran heyetinin Rusya’da hangi teknoloji veya teknik bilgiyi aradığı belirtilmiyor. Fakat çok sayıda yayılmayı önleme uzmanı, delegelerin özgeçmişlerinin, görüştükleri Rus şirketlerinin profilinin ve seyahatleri sırasında kullandıkları hilelerin şüphe uyandırdığını belirtiyor.
Ocak 2025’e kadar ABD Ulusal Güvenlik Konseyi’nin yayılmayı önlemeden sorumlu kıdemli direktörü olarak görev yapan Pranay Vaddi, “Ruslar ister bileşen ister teknoloji paylaşsın, SİAK bunu özellikle nükleer silah çalışmaları için kullanacak bir kurumdur,” değerlendirmesinde bulundu.
İngiltere Savunma Bakanlığının eski nükleer mühendisi ve şu anda James Martin Yayılmayı Önleme Araştırmaları Merkezi’nin (CNS) Washington şubesinin başkanı olan Ian Stewart da aynı fikirde:
“Bu ziyaretler için masum açıklamalar olabilirse de mevcut bilgilerin toplamı, İran Nükleer Enerji Merkezi’nin Rus uzmanlığından yararlanarak nükleer silahlarla ilgili bilgi ve becerilerini sürdürmeye çalıştığı ihtimaline işaret ediyor.”
Heyette kimler vardı?
Gazetenin incelediği yazışmalara göre, 2024’ün başlarında İranlı nükleer bilimci Kalvand, İran Savunma Bakanlığından DamavandTec şirketi aracılığıyla Moskova’ya gizli bir ziyaret yapma teklifi aldı.
Mayıs 2024’te, akıcı Rusça konuşan ve Kiev Politeknik Enstitüsü’nden nükleer fizik diploması olan Kalvand, 78 yaşındaki Rus bilim insanı Oleg Maslennikov’dan bir mektup aldı. Mektupta Kalvand ve dört arkadaşına, Maslennikov’un Moskova’daki şirketlerinden birine resmi bir ziyaret teklif ediliyordu.
Kalvand, cevabında Maslennikov’a ziyaret sırasında “elektronik cihazların geliştirilmesinin teknik ve üretim yönlerini tartışmak ve üzerinde anlaşmak” ve “bilimsel işbirliğini genişletmenin genel olası yollarını değerlendirmek” istediğini yazdı.
FT‘nin eline İran heyeti üyelerinin pasaport kopyaları da geçti. Pasaportlardan biri, daha önce SİAK ile bağlantıları nedeniyle 2019’da ABD tarafından yaptırım uygulanan Paradise Medical Pioneers şirketinin genel müdürlüğünü yapmış olan 48 yaşındaki Cevad Kasımi adına düzenlenmişti.
İran şirket kayıtlarına göre Kasımi, geçmişte ve günümüzde yönetici pozisyonlarında bulunarak en az beş SİAK yetkilisi veya ABD yaptırımı altındaki şirketle bağlantılı. Kasımi şu anda nükleer güvenlik ve radyasyon testi ekipmanları tedarik eden ve mevcut ve eski yöneticileri aracılığıyla SİAK ve İslam Devrimi Muhafızları Ordusu ile çok sayıda bağlantısı olan İranlı Imen Gostar Raman Kish şirketinin de genel müdürü.
Kasımi’nin şirketteki selefi, Devrim Muhafızları generali Hüseyin Ali Ağa Dadi idi. Dadi ayrıca, İran’ın Ukrayna’daki savaşın başlamasından sonra üretim teknolojisini Rusya’ya devrettiği Şahid modelinin geliştirilmesi de dahil olmak üzere, İran’ın balistik füze ve insansız hava aracı programlarından sorumlu şirketlerde yönetici pozisyonlarında bulunmuştu.
İkinci pasaport, yetkililere göre Batı istihbaratı tarafından SİAK’ın önde gelen bir araştırmacısı olarak bilinen Ruhullah Azimirad adına düzenlenmişti.
Azimirad aynı zamanda, İran Savunma Bakanlığının kontrolü altında olduğu için AB ve İngiltere tarafından yaptırım uygulanan Malik Aştar Teknoloji Üniversitesi’nde doçent. Bilimsel dergilerde yayımlanan araştırmalara göre, Azimirad radyasyon testleri alanında uzman.
Uzmanlara göre, en önemli delege İran’daki Amirkabir Teknoloji Üniversitesi’nde çalışan nükleer bilimci Soruş Muhtaşami olabilir. Muhtaşami, endüstriyel ve tıbbi süreçlerde ve ayrıca bazı nükleer silah türlerinin patlamasına yardımcı olan bileşenler olarak kullanılabilen nötron jeneratörleri konusunda uzman.
CNS’den Stewart’a göre, nötron jeneratörleri “nükleer silahların kritik bileşenleri”.
Heyetin son üyesi, diğerlerinin aksine herhangi bir akademik geçmişi olmayan ve İran’ın hiçbir kurumsal kaydında yer almayan 35 yaşındaki Amir Yazdyan adlı bir adamdı.
FT‘nin temasa geçtiği birkaç Batılı yetkili, onun İran Savunma Bakanlığının karşı istihbarat biriminde çalışan bir görevli olduğunu teyit etti.
Batılı yetkililer, bu tür subayların, özellikle önemli bölgelerdeki heyetlere sadece onları korumak için değil, aynı zamanda davranışlarını kontrol etmek ve operasyonel disiplini sağlamak için de düzenli olarak eşlik ettiğini belirtiyor.
Dört kişi de belgelerde DamavandTec şirketinin temsilcileri olarak gösteriliyordu. 2023’te kurulan şirket, kendisini sivil bir bilim ve danışmanlık firması olarak tanıtıyor.
Şirket, web sitesinde “teknoloji transferi alanında deneyimli bir ekibe” sahip olduğunu belirtiyor ve amacını akademik ve araştırma kurumları arasında “bilimsel iletişimi geliştirmek” olarak ortaya koyuyor.
Şirketin yönetim kurulu başkanı, 59 yaşındaki nükleer fizikçi Ali Bakuyi, Tahran’daki Tarbiat Modares Üniversitesi’nde Atom ve Moleküler Fizik Bölümü’nü yönetiyor. Bakuyi, 2004 yılında Moskova Devlet Üniversitesi’nde doktorasını tamamladı ve ardından İran İslam Cumhuriyeti’nin Rusya’daki bilimsel temsilcisi olarak görev yaptı.
Hem Kalvand hem de Bakuyi, Rus nükleer araştırma kurumlarıyla yakın bağlarını sürdürüyor. 2016’da prestijli bir Rus atom merkezi olan Ortak Nükleer Araştırma Enstitüsü’nü ziyaret ettiler. 2023’te Kalvand, Novosibirsk’te bir parçacık hızlandırıcıları konferansına katıldı.
DamavandTec’in yöneticisi ve Kalvand’ın eşi olan Lale Hişmati, aynı zamanda İran’ın balistik füze programı için gizlice teknoloji satın aldığı gerekçesiyle ABD yaptırımı altında olan MKS International şirketinin de yönetim kurulu başkanı.
Rusya’da hangi kurumlar ziyaret edildi?
İran heyeti, Moskova’daki dört günlük ziyareti sırasında Maslennikov’un Teknoekspert tesisini ve Bilimsel Araştırma Enstitüsü Polyus binasından birkaç dakikalık yürüme mesafesinde bulunan Toriy araştırma merkezini ziyaret etti.
Polyus, Rus silah holdingi Rosteh’in bir yan kuruluşu ve 1990’ların sonundan beri İran’a füze güdüm teknolojisi tedarik ettiği iddiasıyla ABD yaptırımları altında. Mahkeme tutanaklarına göre, Maslennikov’un Polyus yakınlarında bulunan diğer şirketi BTKVP, GRU tarafından kontrol edilen Rusya Savunma Bakanlığı 18. Merkezi Bilimsel Araştırma Enstitüsü’nün tedarkiçilerinden.
Bilim ve Uluslararası Güvenlik Enstitüsü’nden Albright’a göre, Maslennikov’un deneyimi, Azimirad’ın uzmanlığı ve İranlıların ziyaret ettiği Rus şirketlerinin teknik kabiliyetleri bir araya geldiğinde, heyetin nükleer silah denemeleri için teşhis araçlarıyla ilgili bilgi aradığı düşünülebilir.
Maslennikov, güçlü radyo frekansı sinyallerini yükselten özel vakum tüpleri olan çok ışınlı klistronlar üzerine en az altı bilimsel makalenin ortak yazarı.
Albright’a göre klistronlar, parçacık hızlandırıcıları gibi bir dizi sivil uygulamada kullanılıyor, ancak aynı zamanda darbeli X-ışını sistemlerine güç sağlayarak nükleer silah denemelerinde de kullanılıyor.
Darbeli X-ışını sistemleri, bir nükleer silahın çekirdeğinin içe doğru patlama simülasyonu sırasında ultra hızlı radyografik görüntüler elde etmek için kullanılabilir, bu da bilim insanlarının bir nükleer patlamayı gerçekten patlatmadan taklit etmelerine olanak tanıyor.
Heyetin ziyaret ettiği Rus firmalarından biri olan Toriy, hem darbeli hem de sürekli çalışan klistronların yanı sıra elektron hızlandırıcıları da üretiyor. Toriy’in elektron hızlandırıcıları, nükleer silah denemelerinde kullanılanlara çok benziyor.
Maslennikov’un diğer firması BTKVP, radyo röle ve uzay iletişimi için “çeşitli güç ve frekans aralıklarında” klistronlar üretiyor. Maslennikov ayrıca, SİAK’ın özel ilgi gösterdiğinden şüphelenilen vakum teknolojilerinde de uzman.
Mayıs ayında ABD Dışişleri Bakanlığı, SİAK ile bağlantılı Ideal Vacuum şirketine, “yabancı tedarikçilerden ve yerel olarak nükleer silah araştırma ve geliştirmesi için uygulanabilir ekipman tedarik etme” girişiminde bulunduğu için yaptırım uygulamıştı.
Albright’a göre bu firma, silah kalitesinde metalik uranyumu eritmek için kullanılabilecek vakum indüksiyon fırınları üretiyor.
Gündemdeki izotop: Trityum
Gazetenin elindeki belgeler, İran heyetinin sadece Rus nükleer teknolojileriyle değil, aynı zamanda radyoaktif malzemelerle de ilgilendiğini gösteriyor. Geçen yıl mayıs ayının sonlarında, Kalvand heyetin Rusya gezisini organize ederken, DamavandTec antetli kağıdıyla Rus nükleer izotop tedarikçisi Ritverc şirketine kısa bir mektup gönderdi.
Kalvand, DamavandTec’in araştırma amaçlı olarak trityum, stronsiyum-90 ve nikel-63 olmak üzere üç radyoaktif izotop almak istediğini bildirdi. Mektupta talep edilen miktarlar belirtilmedi.
Bu izotopların her birinin ihracatı sıkı bir şekilde kontrol ediliyor. Özellikle trityum, nükleer silahlardaki rolü nedeniyle uzmanlar tarafından yayılma açısından tehlikeli bir unsur olarak görülüyor, özellikle de savunma ile ilgili kurumlar tarafından ilgi gösterildiğinde.
Büyük miktarlarda, bir cihazın patlama gücünü önemli ölçüde artırdığı için modern bir nükleer başlık oluşturmanın anahtar bileşenlerinden biri.
Trityum, aydınlatma, tıbbi teşhis ve termonükleer füzyon araştırmaları gibi sivil amaçlarla da kullanılıyor, ancak ticari kullanımı sınırlı ve sıkı bir şekilde düzenleniyor.
NATO Kitle İmha Silahlarının Kontrolü, Silahsızlanma ve Yayılmasını Önleme Merkezi’nin eski başkanı William Alberque’ye göre, şu anda trityum üreten az sayıdaki reaktörün tamamı bunu nükleer başlıkların gücünü artırmak için yapıyor:
“Eğer biri trityum hakkında soru sorarsa, bunun otomatik olarak silahlarla ilgili olduğunu varsayarım.”
FT, DamavandTec’in Kalvand’ın talep ettiği izotopları aldığına dair bir delil bulamadı.
Uzmanlara göre, SİAK ile bağlantılı bir trityum talebinin yerine getirilmemiş olması bile Batılı yayılmayı önleme kurumlarında derhal endişe yaratacak.
Ukrayna savaşı Moskova’nın tutumunu değiştirdi mi?
Yıllar boyunca Rusya’nın resmi tutumu, İran’ın nükleer bomba yapma fikrine karşı çıkmak oldu. Eski bir Amerikalı yetkili FT‘ye, “Rusya, İran’ın nükleer silahlara sahip olmasını istemiyordu. Ancak bu, İran için kritik olmayan ama ‘karşılığında bir şey sağlıyor’ kutusunu işaretleyecek kadar önemli olan bazı teknik alışverişlere razı olmayacakları anlamına gelmez,” dedi.
Rusya, sivil nükleer projelerde İran’la uzun süredir işbirliği yapsa ve geçmişte nükleer silahların geliştirilmesini önlemek için Batılı ülkeler ve UAEA ile çalışmış olsa da bazı uzmanlar, Ukrayna’daki savaşın Moskova’yı İran’la ilişkilerinde yayılmayı önleme normlarına olan bağlılığını gevşetmeye daha istekli hale getirmiş olabileceğini iddia ediyor.
Şu anda Massachusetts Teknoloji Enstitüsü Nükleer Güvenlik Politikası Merkezi’nde kıdemli araştırmacı olan Vaddi, “Rusların nükleer alanda gerçekten çok büyük bir deneyimi var ve bu teknolojileri paylaşmaya hazırlar. Rusya’nın bakış açısını değiştirmediğini varsaymamalıyız… Bu, esasen jeopolitik rekabetin sayısız aracından sadece biri,” diye konuştu.
İsrail vursa da program devam ediyor
İsrail’in İran’a yönelik askeri harekâtının başlamasından yaklaşık bir hafta sonra, 20 Haziran’da İsrail ordusu, çatışma sırasında ikinci kez “SİAK nükleer projesinin karargahını” vurduğunu duyurdu.
İsrail saldırıları sonucunda en az on bir nükleer bilimci hayatını kaybetti. Bunların arasında, Moskova’yı ziyaret eden Muhtaşami’nin bilimsel danışmanı olan Abbasi-Davani de vardı.
Fakat bazı uzmanlar, SİAK’ın kurduğu sistemi —personel, eğitim, teknik devamlılık— yok etmenin daha zor olduğuna inanıyor.
Carnegie Merkezi’nden Graevski, “İsrail, İran’ın nükleer programını tamamen yok edemez. Çünkü İran, özellikle Amad planı katılımcılarını genç bilim insanlarından oluşan kadrolar hazırlamakla görevlendirdi,” değerlendirmesini yaptı.
Ölümünden bir ay önce Abbasi-Davani sakin ve kararlı bir şekilde konuşmuştu: “Bizim gücümüz bilim insanlarımızdır.”
Gazetenin İngiltere’deki büyükelçiliği aracılığıyla temasa geçtiği İran hükümeti, İranlı bilim insanlarının Rusya gezisi hakkındaki sorulara yanıt vermedi.
Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov da henüz bir açıklama yapmadı. Maslennikov ve Toriy şirketi de FT‘nin İranlıların ziyareti hakkındaki sorulara yanıt vermedi.
Savunma İnovasyon ve Araştırma Kurumu nedir?
İran’ın çeşitli nükleer faaliyet unsurları arasında SİAK, Batılı istihbarat teşkilatları tarafından en çok tartışılan ve en yakından izlenenlerden biri. Bu, İran Savunma Bakanlığının kontrolü altında bulunan çok gizli bir araştırma birimi.
ABD, kurumu “esas olarak nükleer silah geliştirme alanındaki araştırmalardan sorumlu” olarak tanımlıyor. Kurum, 2011 yılında, yakın çalışma arkadaşı Fereydun Abbasi-Davani ile birlikte “İran’ın nükleer ve füze faaliyetlerine katılımı” nedeniyle 2007’de BM tarafından yaptırıma uğrayan fizikçi Muhsin Fahrizade tarafından kuruldu.
Fahrizade, yaygın olarak İran’ın 2003 öncesi Amad planı olarak bilinen nükleer silah programının yaratıcısı olarak kabul ediliyordu.
İran, Amad programının varlığını ve nükleer silah yapımına yönelik herhangi bir faaliyeti uzun süredir reddediyor. Tahran, SİAK’ın “modern savunma alanındaki ürünlerin üretimi, tedariki ve desteği” ile uğraştığını belirtiyor, ancak nükleer araştırmalara katılımından bahsetmiyor.
ABD hükümeti, son on yılda SİAK ve bağlantılı kuruluşlara nükleer, kimyasal ve biyolojik silahlar üzerindeki çalışmaları ve “kitle imha silahlarının veya bunların fırlatma araçlarının yayılmasına önemli ölçüde katkıda bulunmaları” nedeniyle defalarca yaptırım uyguladı.
2024 yılında İran parlamentosu, SİAK’ı İran yasalarına göre ilk kez resmi olarak tanıyarak Savunma Bakanlığının ve nihayetinde İran’ın dini liderinin kişisel yetkisi altına verdi.
“Bilim insanı, şehit Muhsin Fahrizade’nin yolunu sürdürmek ve güçlendirmek” amacıyla çıkarıldığı belirtilen yasa, SİAK’ın bütçesini parlamento denetiminden muaf tuttu ve kuruma ticari ve akademik yan kuruluşlar kurma yönünde yasal yetki tanıdı.
Çin, Rusya ve İran’ın da aralarında bulunduğu BRICS liderleri, hafta sonu Yeni Delhi’de Narendra Modi ev sahipliğinde düzenlenen zirvede ortak bir cephe görüntüsü verdi. Zirvenin ortak bildirisinde ABD’nin Orta Doğu’da başlattığı savaş, Washington’ın gümrük tarifeleri politikası ve yaptırım uygulamaları hedef alındı.
ABD’nin ve Başkan Donald Trump’ın adı doğrudan anılmadı ancak Washington’ın hem dostlarını hem de karşıtlarını bünyesinde barındıran 10 BRICS ülkesinin yayımladığı 45 sayfalık ortak bildirinin hedefinde açıkça ABD vardı.
Bildiride, Orta Doğu’daki çatışmaya dahil olan ülkelere “azami itidal” çağrısı yapılırken, savaşın tırmanmasından “derin endişe” duyulduğu belirtildi. Ayrıca “sivil altyapıya ve barışçıl amaçlarla kullanılan nükleer tesislere yönelik kasıtlı saldırılar” kınandı.
Cumartesi sabahının erken saatlerine kadar süren müzakereler sonunda üzerinde uzlaşılan bu ifadeler, üyeleri altı aydan uzun süre önce ABD ve İsrail’in İran’a karşı başlattığı çatışmada farklı pozisyonlara sahip olan ülkeler açısından dikkat çekici bir ortak çağrı niteliğindeydi. Bir tarafta Tahran yer alırken, diğer tarafta Birleşik Arap Emirlikleri ve henüz tam BRICS üyesi olmayan Suudi Arabistan bulunuyor. Çin ve Hindistan ise büyük petrol ithalatçıları arasında.
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, cuma günü yaptığı sert konuşmada ülkesinin teslim olmayacağını söyleyerek zirvenin tonunu belirledi.
Buna karşın, Trump yönetiminin İran’a yardım eden herhangi bir ülkeye yaptırım uygulama tehdidine rağmen BRICS üyeleri, Washington’ın politikalarına ve yükselen ekonomilerin yeterince temsil edilmediklerini savunduğu küresel düzene karşı tepki gösterdi.
Hindistan Başbakanı Narendra Modi cumartesi günü liderlere hitaben yaptığı konuşmada, “Birbirimizin bakış açılarına saygı duyuyor ve uzlaşı yoluyla ilerliyoruz. Kimseye karşı çıkarak değil, herkesi yanımıza alarak ilerlemeye çalışıyoruz” dedi.
Modi, “Artık BRICS içindeki birlik ve uzlaşımızı küresel sahnede somut sonuçlara dönüştürmenin zamanı geldi” diye ekledi.
Zirve, ülkesinin bir yıl süren BRICS dönem başkanlığını Küresel Güney’e yönelik daha geniş bir gündemi ilerletmek için kullanmaya çalışan Modi açısından önemli bir başarı noktası oldu.
Bloomberg’e konuşan kaynaklara göre özellikle İran ile BAE arasındaki görüş ayrılıkları oldukça belirgindi. Tahran, ABD ve İsrail’in açık biçimde kınanmasını isterken, ABD’nin müttefiki olan BAE buna karşı çıktı ve İran’ın Körfez ülkesine yönelik insansız hava aracı ve füze saldırılarının da kınanmasını talep etti.
Hindistan Dışişleri Bakanlığı Ekonomik İlişkiler Sekreteri Sudhakar Dalela, cumartesi günü düzenlenen basın toplantısında BRICS üyeleri arasındaki görüşmelerin uzlaşı sağlanıncaya kadar sürdüğünü söyledi.
Dalela, “Batı Asya konusunda ortak bir yaklaşım üzerinde anlaşmaya varmış olmaktan büyük memnuniyet duyuyoruz. Bu yaklaşımın temelinde, herhangi bir çatışmanın çözümünde diyalog ve diplomasinin yol gösterici ilkeler olması gerektiğine hepimizin inanması yatıyor” dedi.
Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in zirveye katılması toplantının ağırlığını artırdı. Xi geçen yıl Rio de Janeiro’da düzenlenen BRICS zirvesine katılmamıştı. Bu ziyaret, Xi’nin yedi yıl aradan sonra Hindistan’a yaptığı ilk ziyaret oldu ve 2020’de yaşanan ölümcül sınır çatışmasının ardından Hindistan ile Çin arasındaki temkinli yakınlaşmanın son işaretlerinden biri olarak değerlendirildi.
Xi, BRICS üyelerine “tarihin doğru tarafında yer alma” ve barışın korunması ile küresel yönetişimin reformunda öncü olma çağrısı yaptı.
Xi ayrıca, Çin’in Orta Doğu’da barış ve istikrarın sağlanmasında “üzerine düşen rolü” oynamaya hazır olduğunu belirtti.
Devlet yayın kuruluşu CCTV’nin aktardığına göre Xi, “İlgili taraflar siyasi çözüm konusundaki kararlılıklarını sürdürmeli ve kalıcı ve kapsamlı bir ateşkesin sağlanması yönünde çaba göstermelidir,” dedi.
Putin ise yıllardır uygulanan Batı yaptırımlarına rağmen dünya sahnesinde hâlâ etkili bir lider olduğunu göstermek için zirveyi fırsata çevirdi.
Moskova Devlet Üniversitesi Asya ve Afrika Araştırmaları Enstitüsü Direktörü Alexey Maslov, “Paradoks şu ki Putin’in politikaları, nasıl değerlendirirseniz değerlendirin, Rusya’nın tecrit edilmesiyle sonuçlanmadı” dedi.
Maslov, “Tam tersine, Rusya’nın çevresinde Küresel Güney ve güvenlik ile bağlantılı fikirleri destekleyen oldukça sıra dışı bir ülkeler koalisyonu oluştu” ifadelerini kullandı.
Dünya liderleri BRICS Zirvesi kapsamında Yeni Delhi’de bir araya geliyor.
Başkent Yeni Delhi, cuma gününden itibaren BRICS Liderler Zirvesi için 12 devlet veya hükümet başkanını ağırlayacak. Ülkeler ve uluslararası kuruluşlardan gelecek 17 ayrı heyete ise dışişleri bakanları ve devlet başkan yardımcıları dahil olmak üzere farklı düzeylerde yetkililer başkanlık edecek.
Liderler, zirvenin gerçekleştirileceği iki gün olan cumartesi ve pazar günü yapılacak görüşmelere katılacak. BRICS, 11 üye ülke ve 10 ortak ülkeden oluşuyor.
Başbakan Narendra Modi, aralarında Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ve İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın da bulunduğu en az 15 konuk lider ve üst düzey yetkiliyle ikili görüşmeler gerçekleştirecek. Cumhurbaşkanı Droupadi Murmu da Pezeşkiyan ile görüşecek.
ThePrint, Hindistan’ın zirveye katılan heyetlerle ilişkilerinin mevcut durumunu ve görüşmelerde hangi konuların gündeme gelmesinin beklendiğini derledi:
Brezilya
Brezilya heyetine, cuma günü Yeni Delhi’ye ulaşan Dışişleri Bakanı Mauro Vieira başkanlık ediyor. Güney Amerika ülkesinde devlet başkanlığı seçimlerinin ekim ayının ilk haftasında yapılacak olması nedeniyle Devlet Başkanı Luiz Inacio Lula da Silva zirveye katılmayacak.
Lula, şubat ayında AI Impact Summit için Hindistan’a gelmiş ve Başbakan Modi ile ikili bir görüşme gerçekleştirmişti. Hindistan-Brezilya ilişkileri son bir yılda daha da yoğunlaştı. Modi geçen yıl BRICS Zirvesi için Rio de Janeiro’ya gitmişti.
İki ülke ayrıca Güney Amerika ticaret bloğu Mercosur ile Hindistan arasındaki tercihli ticaret anlaşmasının 2026 sonuna kadar genişletilmesi hedefini belirledi.
Vieira’nın zirve sırasında Modi ile görüşmesi mümkün olsa da şu ana kadar resmi bir görüşme planlanmış değil.
Rusya
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin cuma günü erken saatlerde Yeni Delhi’ye ulaştı ve saat 15.30’da Modi ile zirve kapsamındaki ilk ikili görüşmeyi gerçekleştirdi.
Putin Hindistan’ı son olarak Aralık 2025’te yıllık Hindistan-Rusya Zirvesi için ziyaret etmişti.
Bu, iki liderin bu yılki ikinci görüşmesi oldu ve yaklaşık 45 dk sürdü. Modi ve Putin geçen ay Kırgızistan’da düzenlenen Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) Zirvesi’nin marjında da bir araya gelmişti.
Modi’nin bu yılın ilerleyen dönemlerinde yıllık zirve için Rusya’ya gitmesi de planlanıyor.
İki tarafın ekonomik ve stratejik ilişkilerin derinleştirilmesine odaklanması bekleniyor.
Çin
Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, yedi yıl aradan sonra ilk kez Hindistan’ı ziyaret ediyor. Bu aynı zamanda iki ülkenin 2020’de Doğu Ladakh’taki Galwan bölgesinde yaşadığı çatışmalardan bu yana Xi’nin Hindistan’a yaptığı ilk ziyaret.
Xi’nin ziyareti, iki ülke arasındaki ilişkilerin istikrara kavuşturulması sürecinin devamı açısından kritik önem taşıyor.
Modi, Ağustos 2025’te Tianjin’de düzenlenen ŞİÖ Zirvesi için Çin’e gitmişti.
Hindistan-Çin ilişkileri, iki ülkenin Ekim 2024’te Fiili Kontrol Hattı (LAC) boyunca sürtüşme yaşanan bölgelerde karşılıklı olarak askerleri geri çekme konusunda anlaşmasından bu yana geçen iki yılda iyileşti.
Modi ve Xi’nin cumartesi günü saat 17.45’te liderler zirvesinin marjında ikili görüşme gerçekleştirmesi planlanıyor.
Bu, iki liderin Ekim 2024’ten bu yana yapacağı üçüncü ikili görüşme olacak.
Güney Afrika
Güney Afrika heyetine Devlet Başkanı Cyril Ramaphosa başkanlık edecek.
Modi ve Ramaphosa’nın pazar günü saat 16.10’da ikili görüşme gerçekleştirmesi planlanıyor.
Modi son yıllarda Güney Afrika’yı birkaç kez ziyaret etti. 2023’te Johannesburg’da düzenlenen BRICS Zirvesi’ne ve geçen yıl Güney Afrika’nın ev sahipliği yaptığı G20 Zirvesi’ne katıldı.
Güney Afrika, 2011’de BRIC grubuna katılarak oluşumun BRICS adını almasını sağlamıştı.
Mısır
Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah es-Sisi, BRICS Zirvesi için cuma günü geç saatlerde Hindistan’a ulaşacak.
Bu, Sisi’nin Eylül 2023’te düzenlenen G20 Liderler Zirvesi’nden bu yana Hindistan’a yapacağı ilk ziyaret olacak. Sisi ayrıca Ocak 2023’te Hindistan’ın Cumhuriyet Günü kutlamalarının onur konuğu olmuştu.
İki ülke aynı yıl ilişkilerini “stratejik ortaklık” seviyesine yükseltti.
Bununla birlikte Modi ve Sisi son bir buçuk yıl içinde yalnızca bir kez, bu yıl G7 kapsamında gerçekleştirilen kısa bir görüşmede bir araya geldi.
Modi ile Sisi, pazar günü saat 15.30’da zirvenin marjında ikili görüşme gerçekleştirecek.
Etiyopya
Etiyopya heyetine Başbakan Abiy Ahmed başkanlık edecek.
Hindistan-Etiyopya ilişkileri son yıllarda gelişme gösterdi. Modi, Aralık 2025’te Afrika ülkesine ilk ikili ziyaretini gerçekleştirmiş ve kendisine “Etiyopya Büyük Nişanı” takdim edilmişti.
Bu görüşme, iki liderin son bir yıl içindeki ikinci buluşması olacak.
Modi ve Ahmed cumartesi günü saat 10.00’da ikili görüşme gerçekleştirecek.
İran
Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, 2024’te İran Cumhurbaşkanı olmasından bu yana Hindistan’a ilk ziyaretini gerçekleştiriyor.
Pezeşkiyan, ülkesini ABD ile devam eden çatışma sürecinde yönetiyor. Modi ile Pezeşkiyan geçen ay Bişkek’te düzenlenen ŞİÖ Zirvesi’nin marjında görüşmüştü.
İki lider Batı Asya’daki durum konusunda temaslarını sürdürüyor.
İran, 2019’daki ABD yaptırımlarının ekonomik ilişkileri olumsuz etkilemesine rağmen Hindistan açısından önemli bir bölgesel ortak olmayı sürdürüyor.
Hindistan açısından İran’la daha derin bir angajman, zirve sonrasında tüm BRICS üyelerinin üzerinde uzlaşacağı bir liderler bildirisi yayımlanabilmesi bakımından da önem taşıyor.
Modi ve Pezeşkiyan cuma akşamı ikili görüşme gerçekleştirecek.
İran Cumhurbaşkanı ayrıca cumartesi günü saat 11.30’da Cumhurbaşkanı Murmu ile görüşecek.
Birleşik Arap Emirlikleri
Abu Dabi Veliaht Prensi Halid bin Muhammed bin Zayid Al Nahyan, BAE heyetine başkanlık edecek.
Bu, kendisinin şubat ayında AI Impact Summit için BAE heyetine başkanlık etmesinin ardından bu yıl Hindistan’a yapacağı ikinci ziyaret olacak.
BAE, Hindistan’ın Batı Asya’daki en yakın stratejik ortaklarından biri haline geldi.
Modi, bölgedeki çatışmaların yoğunluğunun azaldığı bu yıl içerisinde BAE’yi ziyaret etmişti.
BAE ile İran, bölgedeki çatışmada karşıt taraflarda yer alıyor.
Suudi Arabistan
Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Prens Faysal bin Ferhan Al Suud, krallığın Hindistan’a göndereceği heyete başkanlık edecek.
Suudi heyeti, cumartesi günü geç saatlerde gelmesi planlanan son heyet olacak.
Suudi Arabistan BRICS üyeliğini kabul ettiğini gruba resmi olarak bildirmemiş olsa da Riyad, BRICS toplantılarına ve çalışma gruplarına katılmaya davet edilmeye devam ediyor.
Dışişleri Bakanı, pazar günü düzenlenecek genişletilmiş katılımlı zirve toplantısına katılacak.
Endonezya
Endonezya Devlet Başkanı Prabowo Subianto, Ocak 2025’te Hindistan Cumhuriyet Günü’nün onur konuğu olarak gerçekleştirdiği son ziyaretin ardından yeniden Hindistan’a gelecek.
Prabowo o dönemde resmi devlet ziyareti kapsamında davet edilmiş ve Hindistan’da dört gün kalmıştı.
Hindistan-Endonezya ilişkileri son yıllarda daha da gelişti.
2022’de G20 dönem başkanlığını yürüten Endonezya, Bali’de düzenlenen zirveye ev sahipliği yapmıştı. Modi ile Xi, o zirvedeki akşam yemeğinde kısa bir görüşme gerçekleştirmişti. Bu görüşme, Galwan çatışmalarından bu yana iki lider arasındaki ilk temas olmuştu.
Modi, Hindistan’ın G20 Liderler Zirvesi’ne ev sahipliği yapmasından kısa süre önce, Eylül 2023’te ASEAN-Hindistan Zirvesi ve bağlantılı toplantılar için Endonezya’yı ziyaret etmişti.
BRICS Zirvesi sırasında Modi ile Prabowo arasında planlanmış resmi bir ikili görüşme bulunmuyor. Ancak iki liderin iki günlük zirve sırasında kısa bir görüşme gerçekleştirmesi bekleniyor.
Endonezya, Ocak 2025’te gruba katılarak BRICS’in en yeni üyesi oldu.
Ortak ülke heyetleri
BRICS’in 11 üyesinin yanı sıra, zirveye 10 ortak ülke de davet edildi.
Başbakan Modi, bu ülkelerin bazı liderleriyle de ikili görüşmeler gerçekleştirecek.
Belarus
Doğu Avrupa ülkesi Belarus’u Dışişleri Bakanı Maksim Rıjenkov temsil edecek.
Hindistan-Belarus ilişkileri son yıllarda gelişti. Birçok Hint şirketi, askeri teçhizat satın almak amacıyla Belaruslu savunma şirketleriyle ortaklıklar kurdu.
Belarus aynı zamanda Avrasya Ekonomik Birliği’nin (AEB) önemli üyelerinden biri.
Hindistan, AEB ile serbest ticaret anlaşması müzakereleri yürütüyor.
Belarus ayrıca 2024 yılında ŞİÖ’ye katıldı.
Bolivya
Bolivya’yı, ülkenin Yeni Delhi Büyükelçiliği Maslahatgüzarı Arlette Garcia temsil edecek.
Güney Amerika ülkesi BRICS’e katılmak istediğini daha önce açıklamıştı.
Hindistan Cumhurbaşkanı Ram Nath Kovind, 2019’da Bolivya’ya resmi bir ziyaret gerçekleştirmişti. Bu, bir Hindistan cumhurbaşkanının ülkeye yaptığı ilk ziyaretti.
Hindistan’ın La Paz’da büyükelçiliği bulunuyor.
Küba
Küba heyetine Dışişleri Bakanı Bruno Rodriguez Parrilla başkanlık edecek.
Küba, Batı Yarımküre’deki son büyük komünist ülke olmayı sürdürüyor.
Ülke son aylarda ABD’nin sert yakıt ve petrol ablukasıyla karşı karşıya kaldı. Washington, Havana’daki hükümeti değiştirmeyi ya da hükümeti müzakereye zorlamayı amaçlıyor.
Kazakistan
Kazakistan heyetine Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev başkanlık edecek.
Tokayev, pazar günü düzenlenecek genişletilmiş zirvede Avrasya Ekonomik Birliği’ni de temsil edecek.
Modi ile Tokayev’in pazar günü saat 14.30’da Bharat Mandapam’da ikili görüşme gerçekleştirmesi planlanıyor.
Tokayev, Yeni Delhi’den Güney Kore’ye geçerek Seul’e resmi bir devlet ziyareti gerçekleştirecek.
Malezya
Malezya Başbakanı Enver İbrahim, BRICS genişletilmiş zirvesinde ülkesinin heyetine başkanlık edecek.
Enver İbrahim başbakan olarak Hindistan’a ilk ziyaretini 2024’te gerçekleştirmiş, Modi ise bu yıl şubat ayında Malezya’ya bağımsız bir ikili ziyaret yapmıştı.
Modi’nin geçen yıl Malezya’nın ev sahipliği yaptığı ASEAN Zirvesi’ne katılması planlanmıştı ancak onun yerine Dışişleri Bakanı S. Jaishankar ülkeye gitmişti.
Modi ve İbrahim cumartesi günü saat 10.30’da ikili görüşme gerçekleştirecek.
Nijerya
Nijerya heyetine Devlet Başkan Yardımcısı Kashim Shettima başkanlık edecek.
Shettima ile Modi, pazar günü saat 17.10’da ikili görüşme gerçekleştirecek.
Nijerya, Hindistan açısından önemli bir enerji ortağı haline geldi.
Modi, Kasım 2024’te Nijerya’yı ziyaret etmiş ve kendisine “Nijer Nişanı Büyük Komutanı” unvanı verilmişti.
Tayland
Tayland heyetine Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Sihasak Phuangketkeow başkanlık edecek.
Tayland geçen yıl BRICS ortak ülkesi oldu.
Modi, Nisan 2025’te BIMSTEC Zirvesi için Bangkok’u ziyaret etmişti.
Tayland, Hindistan ve bölgedeki diğer ülkelerle birlikte BIMSTEC üyesi.
Hindistan ile Tayland arasında ayrıca yakın kültürel bağlar bulunuyor. Hindistan’dan çeşitli Budist kutsal emanetleri daha önce Tayland’a gönderilmişti.
Uganda
Uganda heyetine Devlet Başkan Yardımcısı Jessica Alupo başkanlık edecek.
Modi, zirve kapsamındaki son ikili görüşmesini pazar günü saat 17.40’ta Alupo ile gerçekleştirecek.
Modi 2018’de Uganda’yı ziyaret etmiş ve ülke parlamentosuna hitap etmişti.
Bu konuşmasında Hindistan’ın Afrika ile ilişkilerinde izlenecek 10 temel ilkeyi açıklamıştı.
Özbekistan
Özbekistan heyetine Başbakan Yardımcısı ve Ekonomi Bakanı Jamshid Kuchkarov başkanlık edecek.
Modi geçen ay bağımsız bir ikili ziyaret kapsamında Özbekistan’a gitmiş ve Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev ile görüşmüştü.
Özbekistan, Hindistan’ın Orta Asya’ya yönelik açılımında kilit ortaklardan biri olmayı sürdürüyor.
Vietnam
Vietnam heyetine Başbakan Le Minh Hung başkanlık ediyor.
Bu, bu yıl Vietnam’dan Hindistan’a yapılan ikinci üst düzey ziyaret olacak. Cumhurbaşkanı To Lam da yılın başlarında Hindistan’ı ziyaret etmişti.
Modi’nin Hung ile cumartesi günü saat 11.30’da ikili görüşme gerçekleştirmesi planlanıyor.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile Hindistan Başbakanı Narendra Modi, Yeni Delhi’de düzenlenen BRICS Zirvesi kapsamında 45 dakikalık ikili görüşme gerçekleştirdi. Bharat Mandapam Kongre Merkezi’ndeki buluşmada Modi, Rus mevkidaşına 2 bin yıllık antik Hint felsefe eseri “Tirukkural”ın Rusça çevirisini takdim etti.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile Hindistan Başbakanı Narendra Modi, Yeni Delhi’de düzenlenen BRICS Zirvesi kapsamında ikili görüşme yaptı.
Bharat Mandapam Kongre ve Sergi Merkezi’nde gerçekleşen ve 45 dakika süren görüşmede iki lider, ülkeleri arasındaki işbirliğini ele aldı.
Görüşmenin başlangıcında Modi, Putin’e antik Hint düşünürü Tiruvalluvar’ın kaleme aldığı ve Rusçaya çevrilen yaşam felsefesi eseri “Tirukkural”ı hediye etti. Modi takdim sırasında, “Bu kitap 2 bin yıl önce Hindistan’da yazıldı. Büyük yazar Tiruvalluvar eserinde insan hayatından, şefkatten ve devlet yönetiminden söz etti. Düşünceleri günümüzde de geçerliliğini koruyor. Bu kitabı Rusçaya tercüme ettik. Kitabın iki ülke halkları arasındaki bağları güçlendirmemize yardımcı olacağına inanıyorum” dedi.
Hediyeye teşekkür eden Putin, Hindistan Başbakanı’nın ikili ilişkilerin geliştirilmesine yönelik vurgusundan duyduğu memnuniyeti dile getirdi.
Rus lider, “Sizin bu değerlendirmelerinizle birlikte tam olarak böyle olacaktır” ifadesini kullandı. Modi, Aralık 2025’te Putin’in Hindistan ziyareti sırasında da Rus lidere “Bhagavad Gita” destanının Rusça baskısını vermişti.
Putin, Modi’yi 24’üncü Yıllık Rusya-Hindistan Zirvesi için Rusya’ya davet etti; Modi de bu daveti kabul etti.
Ziyaretin kesin tarihlerinin daha sonra belirleneceği açıklandı. İki lider görüşmenin tamamlanmasının ardından aynı limuzine binerek Yeni Delhi’deki “INNOPROM. Hindistan” sergisine geçti. Putin gün içinde ayrıca BRICS İş Forumu’nun yıllık genel kurul oturumuna hitap edecek.
İki lider en son 31 Ağustos’ta Bişkek’te toplanan Şanghay İşbirliği Örgütü Zirvesi marjında Ala-Arça devlet konutunda bir araya gelmişti. Liderler o görüşmede iki ülke arasındaki ekonomik ortaklığı ve Ukrayna’daki durumu ele almıştı.
Rusya Devlet Başkan Yardımcısı Yuriy Uşakov, Moskova yönetiminin iki lider arasındaki güvene dayalı ilişkiye değer verdiğini ve tarafların güncel konuları gayriresmi ortamlarda açıkça değerlendirmeyi tercih ettiğini kaydetti.
Hindistan’a üç günlük bir çalışma ziyareti yapan Putin, örgütün kuruluşunun 20’nci yıldönümüne denk gelen 18’inci zirve programı kapsamında başka liderlerle de temaslarda bulunacak.
Uşakov’un aktardığı programa göre Rus lider; Güney Afrika Cumhurbaşkanı Cyril Ramaphosa, Malezya Başbakanı Enver İbrahim, Etiyopya Başbakanı, Abu Dabi Veliaht Prensi ve BRICS Yeni Kalkınma Bankası Başkanı ile ayrı ayrı görüşmeler yapacak. Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah es-Sisi ile de olası bir temas planlanıyor.
Adını kurucu ülkeleri Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika’nın İngilizce baş harflerinden alan ve gelişmekte olan ekonomileri buluşturan BRICS’in 18’inci zirvesi, 11-13 Eylül tarihleri arasında Yeni Delhi’de düzenleniyor.
BRICS liderlerinden ortak tavır: Ortadoğu’da itidal çağrısı
BRICS Zirvesi: 13 dünya lideri Hindistan’da buluşuyor. Kimler geliyor, beklentiler ne?
Putin ve Modi Yeni Delhi’deki BRICS Zirvesi kapsamında görüştü
Japonya Merkez Bankası gelecek hafta politika faizini yüzde 1,25’e yükseltmeye hazırlanıyor
Rusya Merkez Bankası faiz indirimlerine ara verdi
Avrupa6 gün önceAvrupa savunma sanayii Ukrayna’ya yetişemiyor
Avrupa5 gün önceKoçbaşı olarak AfD
Görüş2 hafta önceBişkek’te “Yeni Düzen” gerçeğe dönüşüp dönüşemeyeceğini görmek için toplanıyor
Avrupa6 gün önceCDU, AfD’yi durdurmak için yeni göç planı hazırlıyor
Asya2 hafta önceHindistan’ın 2047 gelişmiş ekonomi hedefi zora girdi
Asya2 hafta önceABD’nin baskısıyla karşı karşıya kalan Japonya Merkez Bankası kritik bir karar aşamasında
Asya4 gün önceÇin’in HQ-17AE kısa menzilli hava savunma sistemi Pakistan’ın İHA savunmasını güçlendirecek
Asya2 hafta önceÇin insansı robot pazarında liderliği hedefliyor
