Dünya Basını
Tibet’in tarihi: Mütevazı spiritüalizmin ardındaki kölelik ve vahşet düzeni

Çevirmenin notu: Tibet’in ruhani lideri Dalay Lama, geçtiğimiz günlerde küçük bir çocuktan “dilini yalamasını” istediği görüntülerinin medyada çıkmasının ardından yoğun tepki gördü. 87 yaşındaki din adamı, daha sonra çocuktan ve ailesinden özür dilediği bir açıklama yaptı. Mazbut bir spiritüalizmle hemhal oldukları zannedilen Tibetli keşişlerin geçmişi hiç de öyle olmadıklarının ispatlarıyla dolu. Çin Halk Cumhuriyeti Tibet bölgesine gelmeden önce sözgelimi din adamlarının sürdürdüğü köleci sistemde çocuk istismarı, tecavüz, işkence ve diğer bir dolu suç oldukça yaygındı. Pekin’in müdahalesinden sonra Tibetli gericiler ABD’den maddi ve lojistik, her anlamda yoğun destek almıştı, Amerikan istihbaratının buna özel programı vardı. Aşağıda bugün Batı’da son derece masumane algılanan Tibet spiritüalizminin kısa bir tarihi var. Makale, Amerikalı Marksist siyaset bilimci Michael Parenti tarafından 2003 yılında kaleme alınarak New Political Science dergisinde yayımlandı. Daha sonra 2007 yılının ocak ayında revize edildi. 26 Aralık 2020’de RedSails.org’da yayımlandı.
Dostane feodalizm: Tibet efsanesi
Michael Parenti
Efendiler ve lamalar için
Dinsel çatışmaların kana bulanmış manzarasının yanında her dinin vaat ettiği iç huzur ve teselli tecrübesi olur, Budizm de bundan fazlası değil. Diğer dinlerin hoşgörüsüz vahşiliğiyle belirgin bir tezat oluşturan Budizm ne fanatik ne de dogmatiktir, ki taraftarları da böyle söyler. Pek çoğu için Budizm bir teolojiden ziyade, bizi doğru yaşam yoluna yönlendirirken içsel bir uyum ve aydınlanmayı teşvik etmeyi amaçlayan meditatif ve araştırmacı bir disiplin. Genel olarak ruhani odak noktası yalnızca kişinin kendisi değil, başkalarının da refahı. Kişi egoist arayışları bir kenara bırakmaya ve tüm insanlar ve şeylerle olan bağlantısına dair daha derin bir anlayış kazanmaya çalışır. “Sosyal olarak angaje Budizm” aydınlanmış bir toplum inşa etmek için bireysel özgürleşmeyi sorumlu sosyal eylemle harmanlamaya çalışır.
Ancak tarihe bakıldığında Budizmin çok sayıda ve çok çeşitli biçimlerinin hepsinin doktriner fanatizmden ve diğer dinlerin karakteristik özelliği olan şiddet ve sömürü arayışlarından arınmış olmadığı görülür. Sri Lanka’da eskiden Budist krallar tarafından yürütülen muzaffer savaşlar hakkında efsanevi ve kutsal sayılan bir tarih var. Yirminci yüzyıl boyunca Budistler Tayland, Burma, Kore, Japonya, Hindistan ve başka bölgelerde birbirleriyle ve Budist olmayanlarla şiddetli çatışmalara girdiler. Sri Lanka’da Budist Sinhalese ve Hindu Tamiller arasındaki silahlı çatışmalar her iki taraftan da çok sayıda cana mal oldu. 1998 yılında ABD Dışişleri Bakanlığı, dünyanın en şiddetli ve tehlikeli otuz aşırılık yanlısı grubunu listeledi. Bunların yarısından fazlası dinsel, özellikle Müslüman, Yahudi ve Budistti. [2]
Güney Kore’de 1998 yılında Budist Chogye tarikatının binlerce rahibi haftalarca süren meydan muharebelerinde yumruklar, taşlar, bombalar ve sopalarla birbiriyle dövüştü. Yıllık 9,2 milyon dolarlık bütçesi, milyonlarca dolar değerindeki mülkleri ve 1700 keşişi çeşitli görevlere atama ayrıcalığıyla Güney Kore’nin en büyüğü olan tarikatı kontrol etmek için kavga ediyorlardı. Kavgalar ana Budist mabetlerine zarar verdi ve bazıları ağır olmak üzere onlarca keşişin yaralanmasına neden oldu. Kore halkı, hangi taraf kontrolü ele geçirirse geçirsin, “ibadet edenlerin bağışlarını lüks evler ve pahalı arabalar için kullanacağını” düşünerek her iki grubu da beğenmiyor gibiydi. [3]
Her dinde olduğu gibi Budist mezhepler arasındaki veya içindeki çekişmeler genellikle liderlerin yolsuzlukları ve kişisel zaaflarından kaynaklanır. Mesele Japonya’nın Nagano kentinde, 1400 yıldan uzun bir süredir Budist mezheplerine ev sahipliği yapan itibarlı tapınakların yer aldığı Zenkoji’de baş rahip Komatsu ile Tacchu arasında “çirkin bir savaş” patlak verdi. Tacchu rahipleri Komatsu’yu kendi çıkarları için tapınağın adıyla yazı ve çizimler satmakla suçladılar. Ayrıca Komatsu’nun kadınlarla görülme sıklığı da onları dehşete düşürmüştü. Komatsu da liderliğini eleştiren keşişleri tecrit etmeye ve cezalandırmaya çalıştı. Bu çatışma beş yıl kadar sürdü ve yargıya taşındı. [4]
Peki ya Tibet Budizmi? Bu tür çekişmeler için bir istisna değil midir? Peki ya yaratılmasına yardımcı olduğu toplum? Pek çok Budist, 1959’daki Çin baskısından önce eski Tibet’in modern sanayileşmiş toplumu saran egoist yaşam tarzlarından, boş materyalizmden ve yozlaştırıcı ahlaksızlıklardan arınmış, ruhani yönelimli bir krallık olduğunu savunur. Batı basını, seyahat kitapları, romanlar ve Hollywood filmleri Tibet teokrasisini gerçek bir Shangri-La olarak tasvir eder. Dalay Lama’nın kendisi Tibet’te “Budizmin yaygın etkisinin”, “bozulmamış bir çevrenin geniş açık alanlarının ortasında barış ve uyuma adanmış bir toplumla sonuçlandığını”, “özgürlüğün ve huzurun tadına vardıklarını” belirtir. [5]
Tibet’in tarihi okunduğunda ortaya biraz farklı bir tablo çıkıyor. Batılı bir Budist talebesi “Eski Tibet’te dini çatışmalar olağan bir durumdu. Tarih, Tibetli lamalar ve takipçilerinin karşılıklı hoşgörü ve şiddet içermeyen iyi niyetle birlikte yaşadığı Shangri-La imajını yalanlıyor. Gerçekten de durum oldukça farklıydı. Eski Tibet daha çok Karşı Reform’un din savaşları esnasındaki Avrupa’ya benziyordu” diye yazıyor. [6] On üçüncü yüzyılda, İmparator Kubilay Han ilk Büyük Lama’yı yarattı; bu kişi diğer tüm lamalara bir papanın piskoposlarına başkanlık ettiği gibi başkanlık edecekti. Birkaç yüzyıl sonra Çin İmparatoru, 25 yaşında hırslı bir adam olan Büyük Lama’yı desteklemek için Tibet’e bir ordu gönderdi ve daha sonra kendisine tüm Tibet’in hükümdarı Dalay [Okyanus] Lama unvanını verdi.
Kendisinden evvelki iki lama “reankarnasyonu” daha sonra daha sonra geriye dönük olarak selefleri olarak tanınmış ve böylece 1. Dalay Lama 3. Dalay Lama’ya dönüştü. Bu 1. [veya 3.] Dalay Lama’nın kendi mezhebine ait olmayan manastırları ele geçirdiğine ve kendi tanrısallık iddiasıyla çelişen Budist yazılarını yok ettiğine inanılır. Yerine geçen Dalay Lama pek çok metresi olan, arkadaşlarıyla parti yapan ve cisimleşmiş bir tanrıya yakışmayacak şekilde davranarak zevk ve sefa içinde bir yaşam sürdü. Bu suçları yüzünden rahipleri tarafından öldürüldü. 170 yıl içinde, tanınmış ilahi statülerine rağmen, beş Dalay Lama yüksek rahipleri veya diğer saray mensupları tarafından öldürüldü. [7]
Yüzlerce yıl boyunca Tibet’in rakip Budist mezhepleri şiddetli çatışmalara ve yargısız infazlara sahne oldu. 1660 yılında 5. Dalay Lama, Karmapa olarak bilinen yüksek lamasıyla rakip Kagyu mezhebinin kalesi olan Tsang eyaletinde bir isyanla karşı karşıya kaldı. 5. Dalay Lama isyancılara karşı sert bir cezalandırma çağrısında bulunarak, Moğol ordusuna erkek ve kadın soylarını ve bebekleri bile “kayalara çarpan yumurtalar gibi”, yani “onlara ait her türlü izi, hatta isimlerini bile” yok etmelerini emretti. [8]
1792’de pek çok Kagyu manastırına el konuldu ve keşişleri zorla Gelug mezhebine [Dalay Lama’nın mezhebi] sokuldu. “Sarı Şapkalılar” olarak da bilinen Gelug okulu, öğretilerini diğer Budist mezhepleriyle harmanlama konusunda çok az hoşgörü veya isteklilik gösterdi. Geleneksel dualarından birinin sözleriyle:
“Büyük varlıklar, yüksek memurlar ve sıradan insanları
Gelug öğretisini kirleten ve yozlaştıranları
Toz parçacıklarına indirgeyen
Sarı Şapka öğretilerinin vahşi tanrısı, sana şükürler olsun”. [9]
Tibetli bir generalin on sekizinci yüzyıla ait bir anısı, ancak Budistler arasındaki bir dini çatışmalarda olabilecek ölçüde acımasız ve kanlı bir mezhep çatışmasını tasvir eder. [10] Tibet Budizminin Batı’daki günümüz takipçileri, bu çirkin tarihe büyük ölçüde yabancı.
Dinlerin yalnızca şiddetle değil, ekonomik sömürüyle de yakın bir ilişkisi oldu. Aslında, çoğu zaman şiddeti gerekli kılan şey ekonomik sömürüydü. Tibet teokrasisinde de durum böyleydi. Dalay Lama’nın Tibet’e en son liderlik ettiği 1959’a yılına kadar ekilebilir arazilerin çoğu hala serfler tarafından işletilen tımarlar şeklinde örgütlenmişti. Bu mülkler iki toplumsal gruba aitti; zengin laik toprak ağaları ve zengin teokratik lamalar. Eski düzene sempati duyan bir yazar bile “gayrimenkullerin büyük bir kısmının manastırlara ait olduğunu ve bunların çoğunun büyük servetler biriktirdiğini” kabul etmektedir. Servetin çoğu “aktif olarak ticaret, alım satım ve borç para vermeyle” biriktirildi. [11]
Drepung manastırı; 185 tımar arazisi, 25 bin serfi, 300 büyük otlağı ve 16 bin çobanı ile dünyanın en büyük toprak sahiplerinden biriydi. Manastırların zenginliği az sayıda yüksek rütbeli lamanın elindeydi. Sıradan keşişlerin çoğu mütevazı bir şekilde yaşıyordu ve büyük servetlere doğrudan erişimleri yoktu. Dalay Lama’nın kendisi “1000 odalı, 14 katlı Potala Sarayı’nda zenginlik içinde yaşıyordu”. [12]
Laik liderler de iyi iş çıkardı. Dikkate değer bir örnek, 4 bin kilometrekarelik araziye ve 3 bin 500 serfe sahip olan Dalay Lama’nın meslekten olmayan ekibinin bir üyesi olan Tibet ordusunun başkomutanıydı. [13] Eski Tibet bazı Batılı hayranları tarafından “halkı gönüllü olarak karma yasalarına uyduğu için polis gücüne ihtiyaç duymayan bir ulus” olarak yanlış tanıtılır. [14] Aslında küçük de olsa profesyonel bir ordusu vardı ve bu ordu esas olarak asayişi sağlamak, mülklerini korumak ve kaçak serfleri avlamak üzere toprak ağalarına jandarma olarak hizmet ediyordu.
Genç Tibetli oğlanlar düzenli olarak köylü ailelerinden alınır ve keşiş olarak eğitilmek üzere manastırlara getirilirdi. Oraya vardıklarında ömür boyu bağlanırlardı. Bir keşiş olan Tashì-Tsering, köylü çocukların manastırlarda cinsel olarak kötü muamele görmesinin yaygın olduğunu bildiriyor. Kendisi de dokuz yaşından itibaren defalarca tecavüze uğramış. [15] Manastır mülkleri ayrıca çocukları ev hizmetçisi, dansçı ve asker olarak ömür boyu hizmet etmek üzere alıyordu.
Eski Tibet’te bir tür özgür köylü olarak geçinen az sayıda çiftçi ve belki de tüccar, esnaf ve küçük tüccarlardan oluşan “orta sınıf” aileleri oluşturan 10 bin insan daha vardı. Binlerce kişi de dilencilik yapıyordu. Ayrıca hiçbir şeye sahip olmayan, genellikle ev hizmetçisi olan köleler de vardı. Onların çocukları köleliğe doğuyordu. [16] Kırsal nüfusun çoğunluğu serfti. Kölelerden biraz daha iyi muamele gören serfler, okul ya da tıbbi bakımdan yoksundu. Efendinin topraklarında — ya da manastırın topraklarında — ücret almadan ömür boyu çalışmak, efendinin evlerini tamir etmek, mahsullerini taşımak ve yakacak odunlarını toplamakla yükümlüydüler. Ayrıca talep üzerine hayvan taşımaları ve ulaşım sağlamaları da beklenirdi. [17] Efendileri onlara hangi ürünleri yetiştireceklerini ve hangi hayvanları besleyeceklerini söylerdi. Efendilerinin ya da lamalarının rızası olmadan evlenemezlerdi. Ve sahipleri onları uzak bir yerde çalışmak üzere kiralarsa ailelerinden kolayca ayrılabilirlerdi. [18]
Özgür emek sisteminde olduğu gibi ve köleliğin aksine, derebeylerinin serfin bakımıyla ilgili hiçbir sorumluluğu yoktu ve pahalı bir mülk olarak hayatta kalmasında doğrudan bir çıkarı yoktu. Serfler kendi geçimlerini sağlamak zorundaydı. Yine de köle sisteminde olduğu gibi, efendilerine bağlıydılar ve bu da ne örgütlenebilen ne grev yapabilen ne de piyasa bağlamında işçiler gibi serbestçe ayrılabilen sabit ve kalıcı bir iş gücünü garanti ediyordu. Derebeyleri her iki dünyanın da en iyisine sahipti.
Kendisi de kaçak bir serf olan 22 yaşındaki bir kadın anlatıyor: “Güzel serf kızları genellikle ev sahibi tarafından hizmetçi olarak alınır ve dilediği gibi kullanılırdı”, “Hakları olmayan kölelerdi”. [19] Serfler bir yere gitmek için izin almak zorundaydı. Toprak sahiplerinin kaçmaya çalışanları yakalamak için yasal yetkileri vardı. 24 yaşındaki bir kaçak Çin müdahalesini bir “kurtuluş” olarak görmüştü. Serf olarak sürekli çalışma, açlık ve soğuğa maruz kaldığını ifade etti. Üçüncü başarısız kaçışından sonra derebeyinin adamları tarafından ağzından ve burnundan kan gelene kadar acımasızca dövülmüş. Daha sonra acıyı arttırmak için yaralarının üzerine alkol ve kostik soda döktüklerini iddia ediyor. [20]
Serfler evlendiklerinde vergilendiriliyor, her çocuğun doğumunda ve ailedeki her ölümde vergilendiriliyordu. Bahçelerine bir ağaç diktikleri ve hayvan besledikleri için vergilendiriliyorlardı. Dini bayramlarda, halka açık dans eder ve davul çalarlarsa, hapse gönderilirler ve serbest bırakılırlarsa vergilendiriliyorlardı. İş bulamayanlardan işsiz kaldıkları için vergi alınıyor, iş aramak için başka bir köye gittiklerinde ise yol vergisi ödüyorlardı. İnsanlar ödeyemediklerinde, manastırlar onlara yüzde 20 ila 50 faizle borç para veriyordu. Bazı borçlar babadan oğula toruna geçiyordu. Borcunu ödeyemeyenler köleliğe atılma riskiyle karşı karşıya kalıyordu. [21]
Teokrasinin dini öğretileri sınıflı düzene payende oluyordu. Yoksullara ve acı çekenlere, önceki yaşamlarındaki kötü davranışları yüzünden başlarına bu belaları getirdikleri öğretiliyordu. Bu nedenle mevcut varoluşlarının sefaletini karmik bir kefaret olarak ve bir sonraki yaşamlarında durumlarının düzeleceği beklentisiyle kabullenmeleri gerekiyordu. Zenginler ve güçlüler iyi talihlerini geçmiş ve şimdiki yaşamlarındaki erdemlerinin bir ödülü ve somut bir kanıtı olarak görüyorlardı.
Tibetli serfler, kendi baskılarına karşı kör olan batıl inançlı kurbanlardan daha fazlasıydı. Gördüğümüz gibi, bazıları kaçtı; diğerleri açık açık direndi ve bazen korkunç sonuçlara katlandı. Feodal Tibet’te işkence ve sakatlama — göz oyma, dil çıkarma, bağlama ve uzuv kesme dahil — hırsızlara ve kaçan ya da direnen serflere verilen favori cezalardı. [22]
Stuart ve Roma Gelder, 1960’larda Tibet’e yaptıkları bir yolculuk sırasında, bir manastıra ait iki koyunu çalan eski bir köle olan Tsereh Wang Tuei ile görüştüler. Bu yüzden iki gözü oyulmuş ve eli bir daha kullanamayacağı şekilde kesilmişti. Artık Budist olmadığını açıklıyor: “Kutsal bir lama beni kör etmelerini söylediğinde dinin iyi bir şey olmadığını düşündüm”. [23] İnsan canına kıymak Budist öğretilere aykırı olduğundan bazı suçlular şiddetli bir şekilde kırbaçlanır ve ardından dondurucu gecede ölmeleri için “Tanrı’ya havale edilirdi”. Tom Grunfeld, Tibet üzerine yazdığı kitabında “Tibet ile Orta Çağ Avrupası arasındaki paralellikler çarpıcıdır” sonucuna varıyor. [24]
1959 yılında Anna Louise Strong, Tibetli derebeyleri tarafından kullanılan işkence aletlerinin sergilendiği bir sergiyi ziyaret etti. Çocuklar için küçük olanlar da dahil olmak üzere her boyda kelepçeler, burun ve kulakları kesmek, gözleri oymak, elleri koparmak ve bacakları bağlamak için aletler vardı. Kızgın ateşe sokulan damgalar, kırbaçlar ve bağırsakları deşmek için özel aletler vardı. Sergide, hırsızlık nedeniyle kör edilen, sakat bırakılan ya da uzuvları kesilen kurbanların fotoğrafları ve tanıklıkları yer alıyordu. Efendisinin kendisine yuan ve buğday borcu olan ama ödemeyi reddeden bir çoban vardı. O da efendisinin ineklerinden birini çalmış, bu yüzden elleri kesilmiş. Eşinin efendisi tarafından elinden alınmasına karşı çıkan bir başka çobanın da elleri kırılmıştı. Burunları ve üst dudakları kesilmiş komünist aktivistlerin ve tecavüze uğradıktan sonra burnu kesilen bir kadının fotoğrafı vardı. [25]
Tibet’e daha önce gelen ziyaretçiler teokratik despotizm hakkında yorumlarda bulundular. Bir İngiliz olan Dr. A. L. Waddell, 1895’te halkın “keşişlerin dayanılmaz zulmü” ve halkı terörize etmek için uydurdukları şeytani hurafelere marız kaldığını yazmıştı. 1904 yılında Perceval Landon, Dalay Lama’nın yönetimini “baskı makinesi” olarak tanımladı. Aynı tarihlerde bir başka İngiliz gezgin, Yüzbaşı W. F. T. O’Connor, “büyük toprak sahiplerinin ve rahiplerin her birinin kendi egemenlik alanlarında, hiçbir itirazın olmadığı despotik bir güç kullandıklarını”, halkın ise “manastırcılığın ve rahip zanaatının en korkunç şekilde büyümesiyle baskı altında tutulduğu” gözlemini yapıyor. Tibetli yöneticiler “aşağılayıcı efsaneler icat etmiş ve halk arasında batıl inanç ruhunu teşvik ettiler”. 1937’de başka bir ziyaretçi olan Spencer Chapman şöyle yazıyor: “Lamaist keşiş zamanını halka hizmet etmek veya onları eğitmek için harcamaz. […] Yol kenarındaki dilenci keşiş için bir hiçtir. Bilgi manastırların kıskançlıkla korudukları ayrıcalıklarıdır ve manastırların nüfuzlarını ve zenginliklerini arttırmak için kullanılır”. [26] Her ne kadar aksini dilesek de feodal teokratik Tibet Budizmi, Batılı dindaşları tarafından coşkuyla beslenen romantik Shangri-La’dan çok uzaktı.
Sekülerleşme ve maneviyat
Çinli komünistler 1951’de ülkeye girdikten sonra Tibet’e ne oldu? O yıl yapılan anlaşma, Dalay Lama’nın yönetimi altında görünürde özyönetim öngörüyordu ancak Çin’e askeri kontrol ve dış ilişkileri yürütme konusunda münhasır hak tanıyordu. Çinlilere ayrıca “sosyal reformları teşvik etmek için” iç yönetimde doğrudan bir rol verildi. Yaptıkları ilk değişiklikler arasında tefeci faiz oranlarını düşürmek ve birkaç hastane ve yol inşa etmek vardı. Başlangıçta yavaş hareket ettiler ve yeniden yapılanmayı hayata geçirmek için çoğunlukla iknaya güvendiler. Hiçbir aristokrat ya da manastır mülküne el konulmadı ve feodal beyler atalarından bu yana kendilerine bağlı olan köylüler üzerinde hüküm sürmeye devam ettiler. Bir gözlemcinin iddiasına göre, “Batı’daki yaygın inanışın aksine Çinliler, Tibet kültürüne ve dinine saygı göstermeye özen gösterdiler”. [27]
Tibetli efendiler ve lamalar yüzyıllar boyunca Çinlilerin gelip gittiğini görmüş ve Generalissimo Çan Kayşek ve onun Çin’deki gerici Kuomintang yönetimiyle iyi ilişkilere sahip olmuşlardı. [28] Dalay Lama ve Pançen Lama’nın seçimini geçerli kılmak için Kuomintang hükümetinin onayı gerekiyordu. Şu anki 14. Dalay Lama Lhasa’ya ilk kez getirilirken ona yüzyıllardır süregelen geleneğe uygun olarak Çin birliklerinden oluşan silahlı bir eskort ve Çinli bir bakan eşlik ediyordu. 1950’lerin başında Tibetli efendiler ve lamaları üzen şey, bu son Çinlilerin komünist olmasıydı. Komünistlerin kolektivist eşitlikçi planlarını Tibet’e dayatmaya başlamalarının an meselesi olmasından korkuyorlardı.
Mesele 1956-57 yıllarında silahlı Tibetli çetelerin Çin Halk Kurtuluş Ordusu konvoylarını pusuya düşürmesiyle alevlendi. Ayaklanma, ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı’ndan (CIA) askeri eğitim, Nepal’deki destek kampları ve çok sayıda hava ikmali de dahil olmak üzere kapsamlı yardım aldı. [29] [30] Bu arada Amerika Birleşik Devletleri’nde, CIA tarafından finanse edilen bir paravan kuruluş olan Amerikan Özgür Asya Topluluğu, Dalay Lama’nın en büyük kardeşi Thubtan Norbu’nun aktif bir rol aldığı Tibet direnişini enerjik bir şekilde kamuoyuna duyurdu. Dalay Lama’nın ikinci en büyük kardeşi Gyalo Thondup, 1951 gibi erken bir tarihte CIA ile istihbarat operasyonu oluşturdu. Daha sonra bunu CIA tarafından eğitilmiş bir gerilla birliğine dönüştürdü ve bu birliğe katılanlar paraşütle Tibet’e geri döndü. [31]
CIA’in ülkeye soktuğu Tibetli komando ve casusların çoğu aristokrat ailelerin şefleri ya da şeflerin oğullarıydı. CIA’in bir raporuna göre bunların yüzde 90’ından bir daha haber alınamadı, yani büyük olasılıkla yakalanıp öldürüldüler. [30] Hugh Deane, “Pek çok lama, seçkin tabakanın sıradan mensupları ve Tibet ordusunun büyük bir kısmı ayaklanmaya katıldı ama esas olarak halk katılmayarak ayaklanmanın başarısız olmasını sağladı” diye yazıyor. [32] Tibet üzerine yazdıkları kitapta Ginsburg ve Mathos da benzer bir sonuca varıyor: “Tespit edilebildiği kadarıyla Lhasa’nın ve bitişiğindeki kırsal kesimin sıradan halkının büyük bir kısmı, hem ilk başlarda hem de ilerlediğinde Çinlilere karşı mücadeleye katılmadı”. [33] Nihayetinde direniş dağıldı.
Çinliler 1959’dan sonra her ne kadar yanlışlar yapmış ve yeni baskılar getirmiş olsalar da köleliği ve Tibet’in köle emeğine dayalı serflik sistemini ortadan kaldırdılar. Birçok ezici vergiyi ortadan kaldırdılar, iş projeleri başlattılar ve işsizliği ve dilenciliği büyük ölçüde azalttılar. Laik okullar kurarak manastırların eğitim tekelini kırdılar. Ve Lhasa’da içme suyu ve elektrik sistemleri inşa ettiler. [34]
Heinrich Harrer [daha sonra Hitler’in SS’lerinde çavuş olduğu ortaya çıktı] Tibet’teki tecrübeleri hakkında çok satan bir kitap yazdı ve bu kitap popüler bir Hollywood filmi haline getirildi. Çinlilere direnen Tibetlilerin “ağırlıklı olarak soylular, yarı soylular ve lamalardan oluştuğunu, yollarda ve köprülerde çalıştırılmak gibi en aşağılık işleri yapmak zorunda bırakılarak cezalandırıldıklarını, turistler gelmeden önce kenti temizlemek zorunda bırakılarak daha da aşağılandıklarını” bildirdi. Ayrıca dilenciler ve serseriler için ayrılmış bir kampta yaşamak zorunda bırakıldılar; tüm bunlar Harrer tarafından Çin işgalinin korkunç tabiatının kesin kanıtları olarak ele alınıyor. [35]
1961 yılına gelindiğinde Çinli işgal yetkilileri efendilerin ve lamaların sahip olduğu toprak mülklerini kamulaştırdı. Binlerce dönüm araziyi kiracı çiftçilere ve topraksız köylülere dağıtarak onları yüzlerce komün halinde yeniden örgütlediler. Bir zamanlar soyluların sahip olduğu sürüler, yoksul çobanlardan oluşan kolektiflere devredildi. Hayvancılıkta ıslah çalışmaları yapıldı, yeni sebze çeşitleri ve yeni buğday ve arpa türleri getirildi ve sulama iyileştirmeleri yapıldı; tüm bunların tarımsal üretimde artışa yol açtığı bildirildi. [36] [37]
Pek çok köylü her zamanki gibi dindar kaldı ve din adamlarına sadaka verdi. Ancak çocukken dini tarikatlara alınan keşişler artık manastır hayatından vazgeçmekte özgürdü ve özellikle genç olanlar olmak üzere binlercesi vazgeçti. Geriye kalan din adamları mütevazı devlet maaşları ve dua ayinlerinde, düğünlerde ve cenazelerde görev alarak elde ettikleri ekstra gelirlerle hayatlarını sürdürdüler. [38]
Hem Dalay Lama hem de yardımcısı ve en küçük kardeşi Tendzin Choegyal, “Çin işgalinin sonucu olarak 1,2 milyondan fazla Tibetlinin öldüğünü” iddia etti. [39] Çin baskısından altı yıl önce yapılan 1953 resmi nüfus sayımında Tibet’te ikamet eden tüm nüfus 1 milyon 274 bin olarak kaydedildi. [40] Diğer nüfus sayımları Tibet’teki nüfusu yaklaşık iki milyon olarak gösteriyor. Eğer Çinliler 1960’ların başında 1,2 milyon kişiyi öldürmüş olsalardı, Tibet’in neredeyse tamamı insansızlaştırılmış, ölüm kampları ve toplu mezarlarla dolu bir ölüm tarlasına dönüştürülmüş olurdu ki bu konuda elimizde hiçbir kanıt yok. Tibet’te çok az sayıda bulunan Çin kuvvetleri, tüm zamanlarını başka hiçbir şey yapmadan geçirmiş olsalar bile bu kadar insanı toplayıp, avlayıp yok edemezlerdi.
Çinli makamlar, ceza biçimi olarak kırbaçlama, sakatlama ve uzuv kesme uygulamalarına son verdiklerini iddia ediyor. Ancak kendileri de sürgündeki Tibetliler tarafından gaddarlıkla suçlanıyorlar. Yetkililer, özellikle dini inançlara yönelik zulmün hem Çin’de hem de Tibet’te had safhaya ulaştığı 1966-76 Kültür Devrimi sırasında “hatalar” yaptıklarını kabul ediyorlar. 1950’lerin sonundaki ayaklanmadan sonra binlerce Tibetli hapsedildi. Büyük İleri Atılım sırasında Tibet köylüsüne zorla kolektifleştirme ve tahıl tarımı dayatıldı, bu da bazen üretim üzerinde feci etkiler yarattı. 1970’lerin sonlarında Çin, kontrolleri gevşetmeye başladı ve “önceki yirmi yıl boyunca verilen zararın bir kısmını telafi etmeye çalıştı”. [41]
1980 yılında Çin hükümeti, Tibet’e daha fazla özerklik ve özyönetim vermek üzere tasarlandığı duyurulan reformları başlattı. Tibetlilerin artık özel arazilerini ekmelerine, hasat fazlalarını satmalarına, hangi ürünleri yetiştireceklerine kendileri karar vermelerine ve yak ve koyun beslemelerine izin verilecekti. Dış dünyayla iletişime yeniden izin verildi ve bazı Tibetlilerin Hindistan ve Nepal’deki sürgündeki akrabalarını ziyaret edebilmeleri için sınır kontrolleri gevşetildi. [42] 1980’lere gelindiğinde önde gelen lamaların çoğu Çin ile yurt dışındaki sürgün toplulukları arasında gidip gelmeye başladı, “Tibet’teki manastırlarını restore ederek Budizmin orada yeniden canlandırılmasına ön ayak oldular”. [43]
2007 itibariyle Tibet Budizmi hâlâ yaygın olarak uygulanıyor ve resmi makamlar tarafından hoşgörüyle karşılanıyordu. Hac ziyaretlerine ve diğer standart ibadet biçimlerine ancak sınırlar dahilinde izin veriliyordu. Tüm rahip ve rahibeler dini konumlarını ayrılık ya da muhalefeti körüklemek için kullanmayacaklarına dair bir sadakat yemini imzalamak zorundaydı. Ve Dalay Lama’nın fotoğraflarını sergilemek yasa dışı ilan edildi. [44]
1990’larda Çin’in muazzam nüfusunun yüzde 95’inden fazlasını oluşturan etnik grup olan Hanlar, kayda değer sayılarda Tibet’e taşınmaya başladı. Lhasa ve Shigatse sokaklarında Han kolonizasyonunun izleri kolaylıkla görülebiliyor. Fabrikaları, dükkanların ve satış tezgahlarının çoğunu Çinliler işletiyor. Su arıtma tesislerine ve konutlara harcanması daha iyi olabilecek bütçelerle yüksek ofis binaları ve büyük alışveriş merkezleri inşa edildi. Tibet’teki Çinli kadrolar Tibetli komşularını sıklıkla geri kalmış ve tembel, iktisadi kalkınmaya ve “vatanseverlik eğitimine” muhtaç olarak görüyor. 1990’larda milliyetçi sempati beslediğinden şüphelenilen Tibet hükümeti çalışanları görevlerinden tasfiye edildi ve Dalay Lama’yı itibarsızlaştırmak için bir kez daha kampanyalar başlatıldı. Tibetli bazı şahısların ayrılıkçı faaliyetler yürüttükleri ve “siyasi bozgunculuk” yaptıkları gerekçesiyle tutuklandıkları, hapsedildikleri ve zorla çalıştırıldıkları bildirildi. Bazıları yeterli yiyecek, su ve battaniye olmadan idari gözaltında tutuldu, tehditlere, dayağa ve diğer kötü muamelelere maruz kaldı. [45]
Tibet tarihi, kültürü ve tabii ki dini okullarda göz ardı ediliyor. Tibetçeye çevrilmiş olsa da ders kitapları esas olarak Çin tarihi ve kültürüne odaklanıyor. Çin aile planlaması düzenlemeleri Tibetli aileler için üç çocuk yapmasına izin veriyor [Çin genelinde Han aileleri için yalnızca bir çocuk sınırı ve ilk çocuğu kız olan taşradaki Han ailelerine iki çocuk sınırı var]. Tibetli bir çift üç çocuk sınırını aşarsa, fazla çocuklar devlet destekli kreş, sağlık bakımı, barınma ve eğitimden mahrum bırakılabilir. Bu cezalar düzensiz olarak uygulanıyor ve bölgelere göre değişiyor. [45] Bu çocuk hizmetlerinin hiçbirinin Çin’in idareyi ele geçirmesinden önce Tibetlilere sunulmadığı belirtilmeli.
Zengin lamalar ve laik efendiler için komünist müdahale tam anlamıyla bir felaketti. Çoğu yurt dışına kaçtı, tıpkı kaçışında CIA’den yardım alan Dalay Lama’nın kendisi gibi. Bazıları yaşamak için çalışmak zorunda kalacaklarını dehşet şekilde öğrendi. Ancak birçoğu bu kaderden kurtuldu. Dışişleri Bakanlığı tarafından 1998 yılında yayımlanan belgelere göre, 1960’lar boyunca Tibetli sürgünler CIA’den el altından yılda 1,7 milyon dolar alıyordu. Bu hakikat kamuoyuna açıklandıktan sonra Dalay Lama’nın örgütü, Maocu devrimin altını oymak üzere Tibet’e silahlı sürgün birlikleri göndermek için 1960’lı yıllar boyunca CIA’den milyonlarca dolar aldığını itiraf eden bir bildiri yayımladı. Dalay Lama’nın CIA’den aldığı yıllık ödeme 186 bin dolardı. Hem onu hem de diğer Tibetli sürgünleri Hindu istihbaratı da finanse etti. Kendisinin ya da kardeşlerinin CIA için çalışıp çalışmadığını söylemeyi reddetti. Teşkilat da yorum yapmayı reddetti. [46]
1995 yılında Kuzey Carolina’da yayımlanan News & Observer of Raleigh gazetesi, Dalay Lama’nın gerici Cumhuriyetçi senatör Jesse Helms tarafından kucaklandığını gösteren renkli bir fotoğrafı “Budist, Dindar Sağın Kahramanını Esir Aldı” başlığıyla manşetine taşıdı. [47] Nisan 1999’da Dalay Lama, Margaret Thatcher, Papa 2. John Paul ve ilk George Bush ile birlikte Britanya’yı ziyaret etmekte olan Şili’nin eski faşist diktatörü ve uzun süredir CIA müşterisi olan Augusto Pinochet’nin serbest bırakılması için İngiliz hükümetine çağrıda bulundu. Dalay Lama, Pinochet’nin insanlığa karşı işlediği suçlar nedeniyle yargılanmak üzere İspanya’ya gitmeye zorlanmamasını talep etti.
Yirmi birinci yüzyılda ABD Kongresi, National Endowment for Democracy ve CIA’den daha saygın görünen diğer kanallar aracılığıyla Hindistan’daki Tibetlilere yılda 2 milyon dolar ve Tibetli sürgün camiasındaki “demokrasi faaliyetleri” için ek milyonlar tahsis etmeye devam etti. Dalay Lama bu paralara ek olarak finansör George Soros’tan da para aldı. [48]
Dalay Lama, CIA ve çeşitli gericilerle olan ilişkileri ne olursa olsun sık sık barış, sevgi ve şiddetsizlikten söz etti. Kaçtığında henüz 25 yaşında olan Dalay Lama, Tibet’in eski rejiminin suistimallerinden dolayı gerçekten de suçlanamaz. 1994 yılında verdiği bir röportajda, ülkesinde okullar ve yollar inşa edilmesini desteklediğini belirtti. Köylülere uygulanan corvée [zorla ücretsiz serf işçiliği] ve bazı vergilerin “son derece kötü” olduğunu söyledi. Ve insanların bazen nesilden nesile aktarılan eski borçlarla yükümlü tutulmasından hoşnut değildi. [49] Batı dünyasında yaşadığı yarım yüzyıl boyunca, eski Tibet2te pek bilinmeyen insan hakları ve din özgürlüğü gibi kavramları benimsemişti. Hatta Tibet için yazılı bir anayasa ve temsili bir meclis içeren bir demokrasi bile önermişti. [39]
1996 yılında Dalay Lama, sürgündeki cemaat üzerinde tedirgin edici bir etki yaratmış olması muhtemel bir bildiri yayımladı. Bildirinin bir kısmı şöyleydi: “Marksizm ahlaki ilkeler üzerine kuruludur, kapitalizm ise yalnızca kazanç ve karlılığa bakar. Marksizm üretim araçlarının adil kullanımını teşvik eder ve çalışan sınıfların kaderini ve sömürü kurbanlarını önemser. Bu nedenlerden dolayı sistem bana cazip geliyor ve kendimi yarı Marksist, yarı Budist olarak görüyorum”. [50]
Ancak “bolluk içinde yaşayanlara” da güven verici bir mesaj gönderdi: “Zengin olmak iyi bir şeydir… Bunlar hak eden amellerin meyveleridir, geçmişte cömert olduklarının kanıtıdır”. Yoksullara ise şu öğüdü verdi: “Mülk ve servet sahibi olanlara karşı öfkelenmek ve isyan etmek için iyi bir neden yoktur… Olumlu bir tutum geliştirmek daha iyidir”. [51]
2005 yılında Dalay Lama, diğer on Nobel Ödülü sahibi ile birlikte Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi uyarınca, dünyanın her yerinde çalışan insanların kendi çıkarlarını korumak için sendikalar kurma yönündeki “devredilemez ve temel insan hakkını” destekleyen ve geniş çapta duyurulan bir bildiriye imza attı. Bildiride, “Bu temel hak pek çok ülkede yeterince korunmamakta, bazılarında ise açıkça yasaklanmakta ya da acımasızca bastırılmaktadır” denildi. Burma, Çin, Kolombiya, Bosna ve diğer bir dizi ülke en kötü suçlular arasında gösterildi: “Amerika Birleşik Devletleri bile işçilerin sendika kurma ve toplu pazarlık yapma haklarını yeterince koruyamamaktadır. Milyonlarca ABD’li çalışan sendika kurmak için yasal korumadan yoksundur…” [52]
Dalay Lama ayrıca Tibetli rahibelerin eğitim almasını engelleyen kökleşmiş geleneksel engellerin kaldırılmasına da tam destek verdi. Sürgüne vardıklarında çok az rahibe okuma yazma biliyordu. Tibet’te faaliyetlerini gün boyu süren dua ve ilahilere adamışlardı. Fakat kuzey Hindistan’da artık Budist felsefesi okumaya ve eski Tibet’te yalnızca rahiplere açık olan teolojik çalışma ve tartışmalara katılmaya başladılar. [53]
Dalay Lama, 2005’in kasım ayında Stanford Üniversitesi’nde “Şiddetsizliğin Kalbi” konulu bir konuşma yaptı, ancak tüm şiddeti topluca kınamaktan kaçındı. İlerideki acıları azaltmak için yapılan şiddet eylemlerinin kınanmaması gerektiğini söyleyen Lama, İkinci Dünya Savaşı’nı demokrasiyi korumaya yönelik kıymetli bir çaba örneği olarak gösterdi. Peki ya Irak’ta dört yıl süren katliam ve kitlesel yıkım, dünyanın çoğu tarafından — hatta muhafazakâr bir papa tarafından bile — uluslararası hukukun açık ihlali ve insanlığa karşı bir suç olarak kınanan savaş? Dalay Lama kararsızdı: “Irak savaşına doğru ya da yanlış demek için henüz çok erken”. [54] Daha önce ABD’nin Yugoslavya’ya yönelik askeri müdahalesini ve daha sonra da Afganistan’a yönelik askeri müdahalesini desteklemişti. [55] [56] [57]
Feodal teokrasiden çıkış
Shangri-La efsanesine göre, eski Tibet’te insanlar manastır ve laik efendileriyle mutlu ve huzurlu bir ortak yaşam sürüyorlardı. Zengin lamalar ve yoksul keşişler, varlıklı toprak sahipleri ve yoksul serfler, derin bir ruhani ve barışçıl kültürün rahatlatıcı merhemiyle karşılıklı olarak birbirlerine bağlanmışlardı.
Bu, insana G. K. Chesterton ve Hilaire Belloc gibi son dönem muhafazakâr Katolikler tarafından sunulan idealize edilmiş feodal Avrupa imajını hatırlatıyor. Onlar için Orta Çağ Hıristiyan dünyası, kiliselerinin güvenli kollarında, lordlarının az çok iyi niyetli koruması altında yaşayan mutlu köylülerin dünyasıydı. [58] Yine belirli bir kültürü, karanlık maddi tarihinden arındırılmış, idealize edilmiş biçimiyle kabul etmeye davet ediliyoruz. Bu, onu kayırılan sınıf tarafından, ondan en çok istifade edenler tarafından sunulduğu şekliyle kabul etmek anlamına gelir. Tibet’in Shangri-La imgesi, Orta Çağ Avrupa’sının pastoral imgesinden daha fazla tarihsel gerçekliğe oturmuyor.
Tüm acımasız gerçeklikleriyle bakıldığında eski Tibet daha önceki bir kitapta ifade ettiğim görüşü, yani kültürün nötr olmaktan başka bir şey olmadığı görüşünü doğruluyor. Kültür, toplumun ayrıcalıklı bir kesimine geri kalanı için büyük bedeller ödeterek, bir dizi vahim adaletsizliğin meşrulaştırıcı kılıfı olarak işleyebilir. [59] Teokratik feodal Tibet’te egemen çıkarlar, geleneksel kültürü servetini ve iktidarını tahkim etmek için manipüle etti. Teokrasi, karşıt fikir ve eylemleri şeytani etkiyle bir tutuyordu. Derebeyinin üstünlüğü ve köylünün değersizliği genel varsayımını yaymıştı. Zenginler iyi bir yaşamı, yoksullar ise alçak bir varoluşu hak ediyor olarak kabul gördü, tüm bunlar geçmiş yaşamlardan biriken erdem ve erdemsizliğin karmik kalıntılarına dair öğretilerde kodlandı ve Tanrı’nın iradesinin bir parçası olarak sunuldu.
Daha varlıklı lamalar sadece bir şeyi vaaz edip gizlice başka bir şeye inanan ikiyüzlüler miydi? Büyük olasılıkla kendileri için böylesine iyi sonuçlar getiren bu inançlara gerçekten bağlıydılar. Teolojilerinin maddi ayrıcalıklarını böylesine mükemmel bir şekilde desteklemesi, benimsedikleri inancın samimiyetini güçlendiriyordu.
Biz modern seküler dünyanın sakinlerinin, geleneksel anlamda ruhani toplumları karakterize eden mutluluk ve ıstırap, memnuniyet ve örf denklemlerini kavrayamadığımız söylenebilir. Bu muhtemelen doğru ve bazılarımızın neden bu tür toplumları idealize ettiğini açıklayabilir. Ancak yine de oyulmuş bir göz oyulmuş bir gözdür; kırbaç kırbaçtır; ve serflerin ve kölelerin öğütücü sömürüsü, kültürel ambalajı ne olursa olsun acımasız bir sınıf adaletsizliğidir. Her ikisi yan yana var olsa bile, manevi bağ ile insan esareti arasında bir fark söz konusu.
Pek çok sıradan Tibetli, Dalay Lama’nın ülkelerine geri dönmesini istiyor, ancak çok azının onun temsil ettiği toplumsal düzene geri dönülmesini istediği görülüyor. Washington Post’ta 1999 yılında yayımlanan bir haberde Dalay Lama’nın Tibet’te saygı görmeye devam ettiği kaydediliyor, ancak:
“[…] Tibetlilerin çok azı 1959’da kendisiyle birlikte kaçan ve yardımcılarının büyük kısmını oluşturan yozlaşmış aristokrat ailelerin geri dönmesini hoş karşılayacaktır. Örneğin pek çok Tibetli çiftçi, Çin’in toprak reformu sırasında kazandıkları toprakları ailelere teslim etmeye hevesli değil. Tibet’in eski köleleri de eski efendilerinin iktidara dönmesini istemediklerini söylüyorlar. Tibet Budizminin en kutsal yerlerinden biri olan Shigatse’ye her yıl yaptığı hac ziyareti için en iyi kıyafetlerini giyen 67 yaşındaki eski köle Wangchuk, ‘Bu hayatı zaten daha önce bir kez yaşadım’ dedi, Dalay Lama’ya taptığını söyledi ama ekledi: ‘Çin komünizminde hür olmayabilirim ama köle olduğum zamandan daha iyi durumdayım”. [60]
Dalay Lama’nın çocuklukta reenkarne olarak seçilen tek yüksek mevkideki lama olmadığı unutulmamalı. Bir veya daha fazla reenkarne lama veya tulku — tekrar tekrar yeniden doğmak üzere seçilmiş özel saflıkta bir ruhani hoca — çoğu büyük manastıra başkanlık ederken bulunabilir. Tulku sistemi Tibet Budizmine özgüdür. Çok sayıda Tibetli lama reenkarne tulku olduklarını iddia eder.
İlk tulku, ilk Dalay Lama’dan yaklaşık üç asır önce ortaya çıkan ve Karmapa olarak bilinen bir lama. Karmapa, Karma Kagyu olarak bilinen Tibet Budist geleneğinin lideri. Dalay Lama tarafından yönetilen Gelugpa mezhebinin yükselişi, Kagyu ile beş yüz yıl süren ve bugün Tibet sürgün camiası içinde kendini göstermeye devam eden politik-dinsel bir rekabete yol açtı. Bu durumu yaratan Kagyu mezhebinin son otuz beş yılda dünya çapında yaklaşık altı yüz yeni merkez açıp meşhurluk kazanarak büyümesi değil.
Erik Curren, tulku arayışının her zaman bazı Hollywood filmlerinde tasvir edildiği gibi tamamen ruhani bir şekilde yürütülmediğini hatırlatıyor: “Bazen manastır yetkilileri, manastıra daha fazla siyasi nüfuz kazandırmak için güçlü bir yerel soylu aileden bir çocuk istiyordu. Diğer zamanlarda ise, çocuğun yetiştirilmesini etkileyecek çok az kozu olan alt sınıftan bir aileden çocuk istiyorlardı”. Başka durumlarda ise “yerel bir savaş ağası, Çin imparatoru ve hatta Dalay Lama’nın Lhasa’daki hükümeti siyasi sebeplerle kendi tulku seçimini bir manastıra dayatmaya çalışmış olabilir”. [61]
Sürgündeki manastırı Hindistan’ın Sikkim eyaletindeki Rumtek’te bulunan 17. Karmapa’nın seçiminde de böyle bir durum yaşanmış olabilir. 1993 yılında Karma Kagyu geleneğine mensup rahiplerin kendi seçtikleri bir aday vardı. Dalay Lama, birkaç muhalif Karma Kagyu lideriyle birlikte [ve Çin hükümetinin desteğiyle!] başka bir çocuğu destekledi. Kagyu rahipleri, Dalay Lama’nın kendi mezhepleri için bir lider seçme teşebbüsünde bulunarak yetkisini aştığını ileri sürdüler: “Ne siyasi rolü ne de kendi Gelugpa geleneğinde bir lama olarak konumu, ona farklı bir geleneğin lideri olan Karmapa’yı seçme hakkı tanıyordu…” [62] Kagyu liderlerinden birinin ısrarla belirttiği gibi, “Dharma kendin için düşünmektir. Ne kadar saygı duyulan bir hoca olursa olsun, her konuda otomatik olarak bir hocayı takip etmek değildir. Budistler herkesten çok diğer insanların haklarına — insan haklarına ve din özgürlüklerine — saygı göstermelidir”. [63]
Bunu Tibet sürgün camiasında aralıklı isyanlar, gözdağı verme, fiziksel saldırılar, kara listeye alma, polis tacizi, davalar, resmi yolsuzluklar ve Karmapa’nın Rumtek’teki manastırının Gelugpa hizbinin destekçileri tarafından yağmalanması ve zarara uğratılması ile noktalanan on yıllık çatışma izledi. Tüm bunlar en azından bir Batılı dindarın sürgün yıllarının Tibet Budizminin ahlaki yozlaşmasını hızlandırıp hızlandırmadığını merak etmesine neden oldu. [64]
Açık olan şu ki, Tibetli Budistlerin tamamı Dalay Lama’yı teolojik ve ruhani akıl hocaları olarak kabul etmiyor. Kendisinden “Tibet’in ruhani lideri” olarak bahsedilse de pek çok kişi bu unvanı formaliteden biraz daha fazlası olarak görüyor. Bu ona Tibet’in kendi dini ekolü dışındaki dört dini ekolü üzerinde yetki tanımıyor, “tıpkı ABD başkanına ‘hür dünyanın lideri’ demenin ona Fransa veya Almanya’yı yönetme konusunda herhangi bir rol vermemesi gibi”. [65]
Tibetli sürgünlerin tamamı eski Shangri-La teokrasisine hayran değil. Berkeley Kaliforniya’da bir Budist rahiple şifa yöntemleri üzerine çalışan Kim Lewis, rahibin binasında yaşayan ondan fazla Tibetli kadınla uzun uzun konuşma fırsatı buldu. Anavatanlarına geri dönme konusunda ne hissettiklerini sorduğunda aldığı yanıtlar oybirliğiyle olumsuzdu. Lewis, ilk başta bu isteksizliklerinin Çin işgaliyle ilgili olduğunu düşünmüş ama kadınlar hemen aksini söylemişler: “Dört ya da beş erkekle evlenmek zorunda kalmadıkları, neredeyse her zaman hamile olmadıkları ya da kocalarını terk ettikleri için cinsel yolla bulaşan hastalıklarla uğraşmadıkları için son derece minnettar olduklarını” söylediler. Genç kadınlar “eğitim almaktan çok memnundu, herhangi bir dinle kesinlikle alakaları olmasını istemiyorlardı ve Amerikalıların [Tibet konusunda] neden bu kadar saf olduklarını merak ediyorlardı”. [66]
Lewis’in görüştüğü kadınlar, büyükannelerinin onları “bilgelerin eşleri” olarak kullanan keşişlerle yaşadıkları çileli hikayeleri anlattılar. Büyükannelere, keşişlerle yatarak “aydınlanmaya giden yolu” kazandıkları söylenmişti, ne de olsa Buda’nın kendisi de aydınlanmaya ulaşmak için bir kadınla birlikte olmak zorundaydı.
Kadınlar ayrıca Gelugpa mezhebinde sözde ruhani ve perhizkar rahiplerin birbirleriyle yaptıkları “yaygın” seksten de bahsettiler. Anne olan kadınlar, acı bir şekilde Tibet’te manastırın küçük erkek çocuklarına el koymasından bahsettiler. Bir oğlan çocuğu annesi için ağladığında kendisine “Neden onun için ağlıyorsun, o senden vazgeçti, o sadece bir kadın” denildiğini iddia ettiler.
Kaliforniya’da siyasi sığınma hakkı verilen keşişler kamu yardımı için başvuruda bulundular. Kendisi de bir dönem adanmış olan Lewis, evrak işlerinde yardımcı olmuş. Keşişlerin Medicare ile birlikte devletten ayda 550 ila 700 dolar tutarında çek almaya devam ettiklerini gözlemliyor. Ayrıca keşişler güzel döşenmiş dairelerde kira ödemeden ikamet ediyorlar: “Hiçbir fatura ödemiyorlar, faks makineleri, ücretsiz cep ve ev telefonları ve kablolu TV ile birlikte kendilerine sağlanan bilgisayarlarda internete ücretsiz erişebiliyorlar”.
Ayrıca Amerikalı takipçilerinden gelen katkı ve aidatlarla birlikte tarikatlarından aylık ödeme alıyorlar. Bazı adanmışlar keşişler için market alışverişi yapmak, evlerini ve tuvaletlerini temizlemek gibi işleri hevesle yerine getiriyor. Lewis, aynı kutsal adamların “Amerikalıları ‘maddi şeylere olan takıntıları’ nedeniyle eleştirmekte bir sakınca görmediklerini” belirtiyor. [67] Tibet’teki eski feodal teokrasinin sona ermesini memnuniyetle karşılamak, bu ülkedeki Çin yönetimiyle ilgili her şeyi alkışlamak anlamına gelmez. Bu husus bugünün Batı’daki Shangri-La inananları tarafından nadiren anlaşılıyor. Bunun tersi de doğru: Çin işgalini kınamak, eski feodal rejimi romantikleştirmemiz gerektiği anlamına gelmez. Tibetliler mükemmelleştirilmiş ruhaniler ya da masum siyasi semboller olarak değil, gerçek insanlar olarak algılanmayı hak ediyorlar. Tibet’e giden muhalif Çinli gezgin Ma Jian [şu anda Britanya’da yaşıyor] “Onları idealize etmek, insan olduklarını inkâr etmektir” diyor. [68]
Batı’daki Budist takipçileri arasındaki yaygın şikâyet, Tibet’in dini kültürünün Çin işgali tarafından zarar gördüğü. Bir dereceye kadar durum böyle görünüyor. Manastırların çoğu kapalı ve teokrasinin çoğu tarihe karışmış gibi görünüyor. Çin yönetiminin iyileştirme mi yoksa felaket mi getirdiği buradaki temel mesele değil. Asıl soru eski Tibet’in nasıl bir ülke olduğu. İtiraz ettiğim şey, işgal öncesi kültürün sözüm ona bozulmamış ruhani doğası. Eski Tibet hakkındaki mitolojiyi benimsemek zorunda kalmadan yeni bir Tibet için dini özgürlük ve bağımsızlığı savunabiliriz. Tibet feodalizmi Budizme bürünmüştü ama bu ikisi aynı kefeye konulmamalı. Özünde eski Tibet bir Kayıp Cennet değildi. Shangri-La’dan çok uzakta, aşırı ayrıcalıklı ve yoksul, gerici ve baskıcı bir teokrasiydi.
Son olarak, Tibet’in geleceği Çin’in gelişmekte olan serbest piyasa cenneti içinde bir yerde konumlanacaksa, bunun Tibetliler için iyiye işaret olmadığını söyleyelim. Çin yüzde 8’lik göz kamaştırıcı bir ekonomik büyüme oranına sahip ve dünyanın en büyük endüstriyel güçlerinden biri olarak öne çıkıyor. Fakat ekonomik büyümeyle birlikte zengin ile yoksul arasında giderek derinleşen bir uçurum oluştu. Çinlilerin çoğu yoksulluk sınırına yakın ya da çok altında yaşarken yeni palazlanan ufak bir grup kapitalist, şaibeli memurlarla işbirliği yaparak büyük kazançlar elde ediyor. Bölgesel bürokratlar, halktan zorla rüşvet alarak ve yerel hazineleri yağmalayarak ülkeyi kurutuyor. Açgözlü müteahhitler ve rüşvetçi memurların kentlerde ve taşrada halkın zararına arazi gaspı neredeyse her gün yaşanan bir hadise. Ülke genelinde on binlerce halk protestosu ve karışıklık patlak verdi, bunlar genellikle gaddar polis gücüyle karşılandı. Yolsuzluk o kadar yaygın ve o kadar çok yere ulaşmış durumda ki normalde kayıtsız olan ülke liderliği bile bunu fark etmek zorunda kaldı ve 2006’nın sonlarında harekete geçti.
Çin’de şirketlerin hakimiyetindeki “iş bölgelerinde” sendikalaşmaya çalışan işçiler işlerini kaybetme ya da dövülme ve hapsedilme riskiyle karşı karşıya. Milyonlarca iş bölgesi işçisi günde on iki saat asgari ücretle çalışıyor. Sağlık sisteminin özelleştirilmesiyle birlikte milyonlarca kişi için ücretsiz ya da uygun fiyatlı tıbbi tedavi artık mümkün değil. Erkekler iş aramak için kentlere akın ederken kadınlar, çocuklar ve yaşlılarla dolu giderek yoksullaşan bir kırsal kesim bıraktılar. İntihar oranı, özellikle kadınlar arasında dramatik biçimde arttı. [69]
Çin’in doğal çevresi ne yazık ki kirlenmiş durumda. Dillere destan nehirlerinin çoğu ve birçok göl, milyarlarca ton endüstriyel emisyon ve arıtılmamış insan atığı nedeniyle öldü ve durum, geniş çaplı balık ölümlerine yol açtı. Pestisitler ve herbisitler de dahil olmak üzere zehirli atık sular yeraltı sularına ya da doğrudan sulama kanallarına sızıyor. Su yolları boyunca yer alan köylerde kanser oranları bin kat arttı. Yüz milyonlarca kent sakini, endüstriyel büyüme ve son zamanlarda milyonlarca otomobilin eklenmesiyle kirlenen, tehlikeli derecede sağlıksız olarak değerlendirilen havayı soluyor. Her yıl tahminen 400 bin insan hava kirliliği nedeniyle erken ölüyor. Hükümete bağlı çevre teşkilatlarının havayı kirletenleri durdurmak için hiçbir yaptırım gücü yok ve hükümet, genellikle bu tür sorunları görmezden geliyor ya da inkâr ediyor, bunun yerine endüstriyel büyümeye odaklanıyor. [44]
Çin’in kendi bilim kuruluşları, sera gazları engellenmediği takdirde, ülkenin önümüzdeki yıllarda büyük ürün kıtlıklarının yanı sıra feci gıda ve su kıtlıklarıyla karşı karşıya kalacağını bildiriyor. 2006-2007 yıllarında şiddetli kuraklık Çin’in güneybatısını etkisi altına almaya başlamıştı. [70]
Eğer Çin hızlı serbest piyasa kalkınmasının büyük başarı öyküsü ise ve Tibet’in geleceği için bir model ve ilham kaynağı olacaksa, o zaman eski feodal Tibet, hakikaten de olduğundan çok daha iyi görünmeye başlayabilir.
Kaynakça
- Mick Brown, The Dance of 17 Lives(Bloomsbury 2004).
- Erik D. Curren, Buddha’s Not Smiling: Uncovering Corruption at the Heart of Tibetan Buddhism Today(Alaya Press 2005)
- Stuart Gelder and Roma Gelder, The Timely Rain: Travels in New Tibet(Monthly Review Press, 1964).
- Melvyn C. Goldstein, A History of Modern Tibet 1913-1951(Berkeley: University of California Press, 1989).
- Melvyn C. Goldstein, The Snow Lion and the Dragon: China, Tibet, and the Dalai Lama(University of California Press, 1995).
- Felix Greene, A Curtain of Ignorance(Garden City, N.Y.: Doubleday, 1961).
- Tom Grunfeld, The Making of Modern Tibetrev. ed. (Armonk, N.Y. and London: 1996).
- Heinrich Harrer, Return to Tibet(New York: Schocken, 1985).
- Pradyumna P. Karan, The Changing Face of Tibet: The Impact of Chinese Communist Ideology on the Landscape(Lexington, Kentucky: University Press of Kentucky, 1976).
- Donald Lopez Jr., Prisoners of Shangri-La: Tibetan Buddhism and the West(Chicago and London: Chicago University Press, 1998).
- Gaby Naher, Wrestling the Dragon (Rider 2004).
- Anna Louise Strong, Tibetan Interviews(Peking: New World Press, 1959).
- Lea Terhune, Karmapa of Tibet: The Politics of Reincarnation (Wisdom Publications, 2004)
- Shashi Kei, 2019. “Why are Tibetans leaving India when the Dalai Lama is still there?”, Medium. https://medium.com/@kei_shashi/why-are-tibetans-leaving-india-when-the-dalai-lama-is-still-there-52d8e6fa0307
- Mark Juergensmeyer, Terror in the Mind of God, (University of California Press, 2000).
- Kyong-Hwa Seok, “Korean Monk Gangs Battle for Temple Turf,” San Francisco Examiner, 3 Aralık 1998.
- Los Angeles Times, Şubat 25, 2006.
- Lopez, s. 205.
- Curren, s. 41.
- Gelders, s. 119, 123; Goldstein 1995, s. 6-16.
- Curren, s. 50.
- Stephen Bachelor, “Letting Daylight into Magic: The Life and Times of Dorje Shugden,” Tricycle: The Buddhist Review, 7, 1998.
- Tenzin Paljor Dhoring, A True History of the Dhoring Gazhi Family, s. 8.
- Karan, s. 64.
- Gary Wilson, Worker’s World, 6 Şubat 1997.
- Gelders, s. 62, s. 174.
- Lopez, s. 9.
- Melvyn C. Goldstein, William Siebenschuh, and Tashì-Tsering, The Struggle for Modern Tibet: The Autobiography of Tashì-Tsering(Armonk, N.Y.: M.E. Sharpe, 1997).
- Gelders, s. 110.
- Goldstein 1989, s. 5.
- Strong, s. 15, s. 19-21, s. 24.
- Strong, s. 25.
- Strong, s. 31.
- Gelders, s. 175-176; Strong, s. 25-26.
- “The earliest known footage of Tibet” (BBC, 2017-05-26). https://www.bbc.com/news/av/science-environment-40050597
- Gelders, s. 113.
- Grunfeld, s. 9, s. 7-33; Greene, s. 241-249; Goldstein 1989, s. 3-5; Lopez, N/A.
- Strong, s. 91-96.
- Gelders, s. 123-125.
- Goldstein 1995, s. 52.
- Harrer, s. 29.
- Kenneth Conboy ve James Morrison, The CIA’s Secret War in Tibet(Lawrence, Kansas: University of Kansas Press, 2002)
- William Leary, “Secret Mission to Tibet,” Air & Space, December 1997/Ocak 1998.
- Loren Coleman, Tom Slick and the Search for the Yeti(London: Faber and Faber, 1989).
- Hugh Deane, “The Cold War in Tibet,” CovertAction Quarterly(Winter 1987).
- George Ginsburg ve Michael Mathos, Communist China and Tibet(1964).
- Greene, s. 248; Grunfeld, N/A.
- Harrer, s. 54.
- Karan, s. 36-38, s. 41, s. 57-58.
- London Times, 4 Temmuz 1966.
- Gelders, N/A.
- Tendzin Choegyal, “The Truth about Tibet,” Imprimis(publication of Hillsdale College, Michigan), Nisan 1999.
- Karan, s. 52-53.
- Elaine Kurtenbach, Associated Pressreport, 12 Şubat 1998.
- Goldstein 1995, s. 47-48.
- Curren, s. 8.
- San Francisco Chronicle, 9 Ocak 2007.
- International Committee of Lawyers for Tibet, A Generation in Peril(Berkeley Calif.: 2001)
- Jim Mann, “CIA Gave Aid to Tibetan Exiles in 60s, Files Show,” Los Angeles Times, 15 Eylül 1998; New York Times, 1 Ekim, 1998.
- Lopez, s. 3.
- Heather Cottin, “George Soros, Imperial Wizard,” CovertAction Quarterly 74 (2002).
- Goldstein 1995, N/A.
- The Dalai Lama in Marianne Dresser (ed.), Beyond Dogma: Dialogues and Discourses(Berkeley, Calif.: North Atlantic Books, 1996).
- Nikolai Thyssen, “Oceaner af onkel Tom,” Dagbladet Information, 29 Aralık 2003, (Julius Wilm tarafından Dancadan çevrildi). http://www.information.dk/Indgang/VisArkiv.dna?pArtNo=20031229154141.txt
- “A Global Call for Human Rights in the Workplace,” New York Times, 6 Aralık 2005.
- San Francisco Chronicle, 14 Ocak 2007.
- San Francisco Chronicle, 5 Kasım 2005.
- Times of India, 13 Ekim 2000.
- Samantha Conti’s report, Reuters, 17 Haziran 1994.
- Amitabh Pal, “The Dalai Lama Interview,” Progressive, Ocak 2006.
- Gelders, s. 64.
- Michael Parenti, The Culture Struggle(Seven Stories, 2006).
- John Pomfret, “Tibet Caught in China’s Web,” Washington Post, 23 Temmuz 1999.
- Curren, s. 3.
- Curren, s. 13, s. 138.
- Curren, s. 21.
- Erik D. Curren, “Not So Easy to Say Who is Karmapa”, 22 Ağustos 2005. https://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=22.1577,0,0,1,0.
- Kim Lewis, 14 Temmuz 2004.
- Kim Lewis, 15 Temmuz 2004.
- Ma Jian, Stick Out Your Tongue(Farrar, Straus & Giroux, 2006).
- PBS documentary, China from the Inside, Ocak 2007. https://www.pbs.org/kqed/chinainside/
- “China: Global Warming to Cause Food Shortages,” People’s Weekly World, 13 Ocak 2007.
Dünya Basını
Prof. Michael Hudson: Batı demokrasileri finansal oligarşiye dönüştü

Amerikalı iktisatçı Profesör Michael Hudson, Batı dünyasında demokrasinin yerini finansal oligarşiye bıraktığını belirterek, yaklaşan enerji krizinin ve ABD’nin yaptırım politikalarının küresel düzeni sarstığını söyledi. Hudson, Batı ekonomilerinin üretim yerine rant arayışına odaklandığını ve yapay zeka balonunun patlamak üzere olduğunu vurguladı.
Amerikalı iktisatçı ve finans analisti Profesör Michael Hudson, Norveçli siyaset bilimci Glenn Diesen’ın programına konuk olarak Batı dünyasındaki demokrasi krizini, küresel enerji darboğazını ve finansal oligarşinin yükselişini değerlendirdi.
Diesen, Polonya’dan Almanya’ya, Fransa’dan İngiltere ve ABD’ye kadar Batı dünyasında demokrasinin anlamının giderek daha fazla sorgulandığını belirterek, resmiyette demokratik sistemlerin bulunduğunu ancak aynı zamanda yükselen bir ekonomik ve finansal oligarşinin görüldüğünü söyledi.
Hudson, Antik Yunan filozofu Aristoteles’in anayasalar üzerine yaptığı çalışmada demokrasi olduğunu söyleyen pek çok yönetimin aslında birer oligarşi olduğunu yazdığını hatırlattı.
Aristoteles’in tarif ettiği döngüye göre otokrasilerin içindeki muhaliflerin halkı ve orduyu yanına alarak oligarşiyi devirip demokrasi kurduğunu aktaran Hudson, bu düzenin zamanla yeniden oligarşiye ve kalıtsal bir aristokrasiye dönüştüğünü ifade etti.
Hudson, “Demokrasi olduğunu söyleyen yapıların aslında oligarşiye dönüştüğünü düşünüyorum çünkü Avrupa’da Fransa’dan İspanya ve Almanya’ya kadar yaşanan tüm bu gösterilerin ve isyanların nedeni, seçmenlerin acil sorunlarını çözmede seçim siyaseti yoluyla söz hakkına sahip olmaması” dedi.
Avrupalı seçmenlerin temel sorununun hane bütçeleri üzerindeki finansal baskı, işyerlerinin kapanması ve yaklaşan petrol kriziyle derinleşecek ekonomik daralma olduğunu belirten Hudson, artan fiyatların ailelerin ısınma, aydınlanma, benzin ve elektrik maliyetlerini yükselttiğini kaydetti.
Hudson, bu petrol krizinin pek çok ekonomiyi 2022 sonrasında Rus gazı ve petrolünü almayı bırakan Almanya’nın durumuna düşürme tehlikesi taşıdığına dikkat çekti.
Avrupa’daki seçmenlerin Friedrich Merz’den, Emmanuel Macron’dan kurtulamadığını ve İngiliz İşçi Partisi’ni değiştiremediğini vurgulayan Hudson, “Seçmenler kime oy verirse versin, ABD’nin Rusya ve İran ile savaşma, Venezuela’ya yaptığını onlara da yapıp petrollerine el koyma politikasına tabi tutuluyor” ifadelerini kullandı.
Hudson, yaşananların tamamen bir petrol savaşı olduğunu belirterek, dünyanın petrol ticaretindeki darboğazları ve karları kimin kontrol edeceğinin belirlendiğini söyledi.
Avrupa’da ulusal egemenlik isteyen popülist ve milliyetçi grupların baskısının arttığını aktaran Hudson, bu kesimlerin ülkelerinin ABD’nin Rusya ve İran’a karşı yürüttüğü savaşların uydusu olmak yerine kendi refahlarını koruyan bir dış ve iç politika izlemesini talep ettiğini dile getirdi.
Polonya’daki anayasa krizinin de Avrupa Birliği’nden bağımsız kurallar koyabilme mücadelesi olduğunu belirten Hudson, Avrupa Birliği yönetimini NATO’nun, ABD politikalarının ve ABD Savunma Bakanlığı’nın birer kolu olarak nitelendirdi.
Hudson, “Avrupa vatandaşlarının çoğunluğunun yararına ucuz enerjiyle mi yönetilecek, yoksa Avrupa Birliği bütçe kurallarının izin vermediği devasa devlet sübvansiyonlarına mı mahkum edilecek?” sorusunu yönelterek, bütçelerin sosyal destekten askeri harcamalara kaydırılmasını seçmenlerin çoğunluğunun onaylamadığını vurguladı.
Diesen da yıllar içinde kamu mülkiyetinin içinin boşaltıldığını ve buna ekonomik büyüme adı verildiğini belirterek, siyasi seçkinlerin halktan tamamen koptuğunu ve seçmenlere kime oy verirlerse versinler politikaların değişmeyeceğinin açıkça söylendiğini ifade etti.
“Küresel çoğunluğa karşı bir medeniyet savaşı yürütülüyor”
Yaşananların küresel ölçekte bir medeniyet krizi olduğunu belirten Hudson, ABD’nin uluslararası ekonomide darboğazlar yaratarak diğer ülkeleri kontrol etmeye ve zorbalık yapmaya çalıştığını söyledi.
Petrol ticaretinin bir darboğaz oluşturduğunu ve ülkeleri finansal bir kıskaca sürükleyeceğini kaydeden Hudson, ülkelerin ABD Hazine Bakanlığı, Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası ile takas anlaşmaları yapmak zorunda kalabileceğini aktardı.
Hudson, bu kurumların ülkelere para birimlerinin değer kaybetmesini önlemek ve işyerlerinin kapanmasını engellemek için kredi vereceğini ancak bunun karşılığında Trump yönetiminin Rusya, Çin ve İran’a uyguladığı yaptırımlara katılma şartı koşacağını belirtti.
Avrupalıların kendi internet sistemlerine sahip olamayacağını ve Çin’in açık kaynaklı yapay zekasından uzak durmak zorunda bırakılacağını söyleyen Hudson, “Bu anlamda ABD, Avrupalı uyduları, Japonya ve Güney Kore ile birlikte küresel çoğunluğa karşı bir medeniyet savaşı yürütüyor” dedi.
Çin, Rusya ve İran’ın kendi kendine yeten kritik bir kütle oluşturduğunu ve BRICS ülkelerini de etki alanlarına çekmeye çalıştığını ifade eden Hudson, Batı’nın finans kapitalizmine dayalı olduğunu ve bu sistemin sanayisizleşmeye yol açtığını vurguladı.
1980’lerden bu yana Batı’da finansallaşma baskısının arttığını anlatan Hudson, şirketlerin karlarını üretimi artırmak yerine temettü ödemelerine ve hisse geri alımlarına harcadığını kaydetti.
Hudson, “Ekonomimiz somut sanayi büyümesi için mi yönetilecek, yoksa en zengin yüzde 10’un, hatta yüzde 1’in elinde toplanan finansal servetler yaratmak için mi?” diye sorarak, mevcut sistemin vatandaşların çoğunluğunu borç içinde tutan bir sömürü politikasına dönüştüğünü dile getirdi.
Önümüzdeki birkaç ay içinde ABD, Asya ve Avrupa’daki ulusal petrol rezervlerinin piyasaya sürülme kapasitesinin tükeneceğini belirten Hudson, petrol ve doğalgaz fiyatlarının yükseleceğini ve 2022’de Almanya’da olduğu gibi pek çok şirketin kapanacağını öngördü.
1997-1998 Asya krizi ile salgın döneminde ülkelerin Uluslararası Para Fonu, Dünya Bankası ve ABD takas anlaşmalarına yönelmek zorunda kaldığını hatırlatan Hudson, ABD Hazine Bakanı Scott Bessent’in diğer ülkelerin takas anlaşmalarından yararlanabileceğini ancak bunun bedelinin siyasi, askeri ve finansal bir uydu haline gelmek olduğunu söylediğini aktardı.
ABD Başkanı Donald Trump ve Bakan Bessent’in Hürmüz Boğazı’nı kapalı tutabileceklerini ve bundan ABD’nin karlı çıkacağını söylediklerini aktaran Hudson, petrol krizinin ABD ekonomisini de vuracağını düşündüğünü belirtti.
Yabancı ülkelerin acil olarak dolar borçlarını ödeyemeyeceklerini ilan edip bir moratoryum talep etmekten başka çarelerinin kalmayabileceğini söyleyen Hudson, “Bu sadece küresel güney ülkelerinin değil, Avrupa’nın da sorunu” dedi.
Avrupa’daki gösterilerin ve yüksek fiyatlardan kaçınma baskısının arttığına işaret eden Hudson, hükümetlerin Avrupa Birliği kuralları gereği bütçelerini askeri harcamalara ayırdığı için sübvansiyon veremediğini, bu nedenle Rusya ile ticaret yapmanın fiyatları düşürebileceğini ifade etti.
Avrupa ve küresel güney ülkelerinin Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası’na tam teşekküllü bir alternatif oluşturması gerektiğini vurgulayan Hudson, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in de dile getirdiği Birleşmiş Milletler reformunun bu planın parçası olması gerektiğini söyledi.
Hudson, bu alternatifin siyasi ve ekonomik açıdan çok çeşitli olan BRICS yerine öncelikle Rusya, Çin ve İran tarafından geliştirileceğini belirterek, krizin birkaç yıl süreceğini ve tek kutuplu dünya düzeninden çok kutuplu bir düzene geçişin sancılı bir ara dönem yaratacağını kaydetti.
“Batı ekonomilerinin tamamı rant ekonomisine dönüştü”
Diesen, Alexander Hamilton ve Friedrich List gibi isimlerin bahsettiği 19. yüzyıl sanayi kapitalizminden çok uzaklaşıldığını belirterek, son 40 yılda finansallaşan ve rant arayışına dayalı hale gelen Batı kapitalizminin Çin ile nasıl rekabet edebileceğini sordu.
Hudson, sanayi kapitalizminin temel vaadinin ekonomileri tekellerden ve fiyatlara ek yük bindiren toprak ağası sınıfından kurtarmak olduğunu söyledi.
İngiltere’yi dünyanın atölyesi haline getirmek için fiyatların gerçek maliyet değerine çekildiğini ve Lordlar Kamarası’nın vergi politikaları üzerindeki gücünün kırıldığını hatırlatan Hudson, 1815’teki Napolyon Savaşları’nın bitiminden Birinci Dünya Savaşı’na kadar süren Viktorya döneminde ekonomik fazlanın iç büyüme için kullanıldığını aktardı.
Çin’in “Çin usulü sosyalizm” olarak adlandırdığı modelin aslında ilk olarak İngiltere ve ardından ABD’nin izlediği sanayi kapitalizmi politikası olduğunu belirten Hudson, Çin’in para yaratma ve kredi tahsisini bir kamu hizmeti olarak elinde tuttuğunu vurguladı.
Bu modelin 19. yüzyıl sonlarında Almanya’da devlet, ağır sanayi ve bankalar arasındaki üçlü birliktelikle uygulandığını anlatan Hudson, Alman bankalarının kar payı dağıtmak yerine üretimi artırmaya yatırım yaptığını söyledi.
Batı’daki finans kapitalizminin ise yağmacı bir yapıya büründüğünü kaydeden Hudson, “Bankacılık sınıfı aslında bir ürün üretmiyor; borç veriyor ve üretim ile tüketim ekonomisinden faiz, finansal ücretler ve diğer gelirleri alıyor” ifadelerini kullandı.
ABD’de yapay zeka ve bilgi teknolojileri tekeli kurulmaya çalışıldığını ve Nvidia şirketine yönelik tartışmaların da Çin ekonomisini bu teknolojik ilerlemeden izole etme çabasının parçası olduğunu belirten Hudson, bankaların ABD’de “tröstlerin anası” olarak adlandırıldığını hatırlattı.
Bugünkü Batı ekonomilerinin tamamının gayrimenkul, doğal kaynak ve teknoloji tekelleri üzerinden işleyen birer rant ekonomisine dönüştüğünü söyleyen Hudson, en büyük tekelin ise bankacılık olduğunu dile getirdi.
Avrupa’da merkez bankacılığının hükümetlerin savaş harcamalarını finanse etmek için kurulduğunu ancak ABD Merkez Bankası’nın Hazine Bakanlığı’nı değil özel bankacılık sektörünü desteklemek üzere tasarlandığını aktaran Hudson, gayrisafi yurt içi hasıla hesaplarında banka faizlerinin, kiraların ve ceza ücretlerinin birer ürün olarak sayıldığını vurguladı.
Çin’in ise uzun vadeli araştırma ve geliştirme yatırımlarına kredi sağladığını, uluslararası rezerv biriktirerek kendi kendine yeten bir konuma geldiğini ve Kuşak ve Yol Girişimi ile Asya’daki komşularına kredi verdiğini belirten Hudson, Avrupa’nın İkinci Dünya Savaşı sonrası sosyal demokrasi geleneklerine dönmesi gerektiğini söyledi.
“Yapay zeka balonunun tamamı patlamak üzere”
Diesen’ın teknoloji sektöründeki gelişmeler ve Nvidia şirketi etrafında yaşanan mali kriz hakkındaki sorusunu yanıtlayan Hudson, teknoloji sektöründeki krizin şu ana kadar tamamen finansal nitelikte olduğunu ifade etti.
Basın raporlarına göre Nvidia çiplerini satın alan Çinli şirketin bunu diğer ülkelerin de kullanımına açık veri merkezleri kurmak için yaptığını belirten Hudson, Suudi Arabistan ve Bahreyn’deki Arap cumhuriyetlerinin de benzer veri merkezleri kurmaya çalıştığını ve bunun tamamen yasal olduğunu söyledi.
Nvidia Üst Yöneticisi Jensen Huang’ın, karlarının yüzde 20’sini oluşturan Çin pazarını araştırma ve geliştirme faaliyetlerini finanse etmek için istediğini aktaran Hudson, Huang’ın bu konuda ABD Ticaret Bakanı Howard Lutnick’i ve Başkan Trump’ı ikna ettiğini kaydetti.
Çin yönetiminin ise kendi şirketlerine Nvidia çipi almamaları talimatını verdiğini belirten Hudson, “Çinli şirketler Huawei gibi kendi teknolojilerini geliştirmeden ABD’yi yakalayıp geçemez” dedi.
Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi üyelerinin çoğunun bilim ve teknoloji kökenli olduğuna dikkat çeken Hudson, yarım milyon Nvidia çipinin Çin’den ithalat izni beklediği için Hong Kong’da tutulduğunu aktardı.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun Çin’e yönelik yaptırımları dayattığını söyleyen Hudson, yaptırımların genellikle hedef ülkeyi bağımsızlaştırdığını ve Rusya’ya yönelik yaptırımların da tarım, gıda ve giyim sektörlerinde ters teptiğini vurguladı.
Huang’ın sadece sanayi politikası değil, çok ciddi bir finansal mühendislik de yürüttüğünü belirten Hudson, Nvidia’nın büyük müşterilerine gelecek yıllardaki veri merkezi planları için şimdiden çip stoklamaları şartını koştuğunu ifade etti.
Ancak ABD’de yerel halkın, elektrik fiyatlarını yükselteceği ve batı eyaletlerindeki kuraklık nedeniyle su kaynaklarını tüketeceği gerekçesiyle veri merkezlerine karşı çıktığını anlatan Hudson, birkaç hafta önceki yerel seçimlerde yapılan referandumların neredeyse tamamında veri merkezlerinin reddedildiğini söyledi.
Suudi Arabistan ve Arap cumhuriyetlerindeki bazı veri merkezlerinin ise İran tarafından bombalanarak devre dışı bırakıldığını belirten Hudson, şirketlerin ellerinde gelecek yıllar için yeterli çip bulunduğundan artık yeni alım yapmayacaklarını ve Nvidia gelirlerinin hızla düşeceğini öngördü.
Hudson, “Bu durum sadece Nvidia çiplerinin satışını değil, yapay zeka balonunun tamamını patlatacak” diyerek, ABD borsalarındaki kazançların aslan payını oluşturan teknoloji şirketlerinin düşüşe geçtiğini kaydetti.
“Avrupa, kendi kendini yok etme sürecinin bir parçası”
Diesen, yaşananları “mükemmel bir fırtına” olarak nitelendirerek, siyasi sınıfın hala 1990’lı yıllarda yaşıyormuş gibi davrandığını ve yaptırımların karşı tarafı çökerteceğini sandığını söyledi.
Avrupa’nın ucuz Rus enerjisinden kendini mahrum bıraktığını, Rusya’nın ise bu enerjiyi Asya’ya yönlendirdiğini belirten Diesen, bu durumun Asya sanayisini Avrupa karşısında çok daha rekabetçi hale getirdiğini ifade etti.
Hudson da Rusya ile yaşanan savaşın Avrupa Birliği’ni ABD ile son derece bağımlı bir ortaklığa kilitlediğini belirterek, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana ABD’nin siyasi müdahalelerinin Avrupa’daki sosyalist ve ilerici partileri bitirdiğini söyledi.
Geriye sadece sağcı milliyetçi ve popülist partilerin kaldığını ancak bunların da bir sanayi planına sahip olmadığını dile getiren Hudson, euro para biriminin kendisinin de ulusal ülkelerin bütçe açığı verip Keynesyen politikalar izlemesini engellediğini kaydetti.
Avrupalıların petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki artışı sübvanse etmek için kamu harcamasına ihtiyaç duyduğu bir dönemde, bütçelerin Ukrayna’ya gönderilmek üzere askeri yığınağa kaydırıldığını vurgulayan Hudson, “Avrupa bağımsızlaşmayarak ve karşılık vermeyerek kendi kendini yok etme sürecinin bir parçası oluyor” dedi.
Diesen ise ABD’nin dünyada yeni bir yer edinmek için en azından bir planı olduğunu ancak Avrupalıların hiçbir vizyonu bulunmadığını, sadece “Rusya’yı yenmeliyiz” sloganları attıklarını belirterek, refah devletinden savaş devletine geçilirken siyasi özgürlüklerin de terk edildiğini söyledi.
Hudson, görüştüğü Avrupalıların sürekli olarak ABD’ye muhtaç olduklarını ve tek başlarına hareket edemeyeceklerini dile getirdiklerini aktardı.
Bu zihniyetin Avrupa Birliği Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in Trump’ın gümrük vergisi taleplerine teslim olmasında görüldüğünü belirten Hudson, Avrupa’ya yönelik tarifelerin yüzde 15’e çekilmesi karşılığında yatırımların ve istihdamın ABD’ye kaydırılmasının kabul edildiğini söyledi.
Avrupalıların Rus ordusunun kendilerini işgal edeceği yönünde bir bağımlılık fantezisi içinde yaşadığını ifade eden Hudson, “Avrupa kendi geçmişinin travmasını ve suçluluk duygusunu yaşıyor gibi görünüyor ancak buna rağmen İkinci Dünya Savaşı’nda kendisini yok eden aynı türdeki Nazizmi Ukrayna’da destekliyor” sözleriyle konuşmasını tamamladı.
Dünya Basını
Prof. Wolff: Çin ile rekabette mağlup olduk

ABD’li iktisatçı Prof. Richard D. Wolff, Norveçli siyaset bilimci Glenn Diesen’ın programında Amerikan kapitalizminin yapısal bir kriz yaşadığını ve Çin karşısındaki ekonomik rekabetin kaybedildiğini söyledi. Çin’in ölçek ekonomisiyle 350 milyon elektrikli scooter gibi alanlarda hakimiyet kurduğunu belirten Wolff, Avrupa’nın ise küçük ortaklıktan kurtulmak için Rusya ile çatışma yoluna gittiğini ifade etti.
Prof. Richard D. Wolff, Amerikan kapitalizminin yapısal bir kriz yaşadığını ve ABD’de şirket gücü ile hükümetin giderek daha belirgin biçimde birleştiğini söyledi.
Norveçli siyaset bilimci Glenn Diesen’ın programına konuk olan Wolff, Washington yönetiminin İran, Rusya ve Venezuela’ya yönelik hamlelerinde ekonomik kazanımlara açıkça atıf yaptığını belirtti.
Diesen, ABD’nin enerji kaynakları, para biriminin korunması ve teknolojik liderlik gibi konularda yürüttüğü politikaların medya tarafından yüzeysel ele alındığını ifade ederek Nvidia yöneticisi Jensen Huang hakkındaki tartışmaları gündeme getirdi.
“Kimse burada neler olup bittiğini anlamıyor”
Wolff, Jensen Huang hakkındaki sürecin kaynağının belirsiz olduğunu vurgulayarak, “Kimse burada neler olup bittiğini anlamıyor” dedi.
Ortadaki bilgilerin ya hiçbir dayanağı olmadığını ya da çok karanlık kaynaklara dayandığını belirten Wolff, “Örneğin her şey, Jensen’ın altındaki bir kadın yöneticinin onunla ilişki yaşadığı ve bu kadının bir Çin casusu olduğu suçlamasıyla başlıyor” ifadelerini kullandı.
Wolff, bu durumun haber değeri taşımadığını dile getirerek, “İlk sorumuz şu oldu: Kime göre casus? Ve net bir yanıt alamıyoruz” diye konuştu.
ABD hükümetinin hiçbir resmi kurumunun söz konusu kadına yönelik bir suçlama yöneltmediğini aktaran Wolff, “Yani bir iddianameyi bırakın, park cezası bile almış değil” dedi.
ABD yasalarına göre Çin adına casusluk yapmanın suç olduğunu hatırlatan Wolff, “Bununla suçlanırsınız ve bir avukat tutmanız gerekir ama bunların hiçbiri olmuyor” sözlerini kaydetti.
Ortada bir avukat bulunmadığına ve aksi halde basının o avukatın peşine düşeceğine işaret eden Wolff, “Şimdi görünüşe göre en az bir iki kadın daha aşağı yukarı aynı şeyleri söylüyor” dedi.
Huang’ın ilişkileri kabul ettiğinin ancak casuslukla ilgili hiçbir şeyi kabul etmediğinin aktarıldığını söyleyen Wolff, “Trump’la ve o küçük milyarder yüksek teknoloji yöneticileri grubundaki diğer kişilerle çok eskiye dayanan yakın bir ilişkisi var” ifadelerini kullandı.
ABD’deki söylentilerin bu meselenin Çin’le değil, şirketler arasındaki rekabetle ilgili olduğu yönünde şekillendiğini anlatan Wolff, “Bu, şirketlerin normalde yaptığı kirli siyasetin en son biçimi” diye konuştu.
Huang’ın Çin kökenli olması nedeniyle olayın kolayca Çin’le ilişkilendirildiğini belirten Wolff, “Amerikalılar Çin hakkında, onun kötü olduğu dışında çok az şey biliyor” dedi.
Wolff, bu nedenle olayın magazin skandalı gibi işlendiğini belirterek, “Yanlış kişiyle birlikte olduğu ortaya çıkan ünlüler gibi birkaç gün ya da birkaç hafta büyük bir olay haline getiriliyor ve sonra geldiği gibi gizemli bir biçimde ortadan kayboluyor” ifadelerini kullandı.
Borsadaki dalgalanmalara rağmen Nvidia’nın merkezi bir oyuncu olarak kaldığını vurgulayan Wolff, “Hisse her düştüğünde, fiyatın oturacağı seviyenin altında ucuz hisse alma fırsatı gören spekülatör orduları devreye girip hisseyi tekrar yukarı çekiyor” dedi.
Wolff, Nvidia’nın rakiplerinin bu durumu bir fırsat olarak görüp şirketi saf dışı bırakmaya çalışabileceğini ancak şu ana kadar böyle bir adımın belirginleşmediğini ekledi.
“Halk son derece şüpheci, düşmanca bir tavır içinde ve mücadele edecek”
Norveçli siyaset bilimci Glenn Diesen, Barack Obama döneminde hükümetin piyasada kazananları ve kaybedenleri seçmekle eleştirildiğini hatırlatarak bugün devletin teknoloji devlerinin neredeyse ortak sahibi haline gelmesinin ne gibi sorunlar doğurabileceğini sordu.
Wolff, bu sorunun yanıtının ABD’de iki hafta önce yapılan seçimlerde verildiğini söyledi.
Eyaletlerin yarısından fazlasında seçmenlerin sadece adaylara değil, çeşitli önergelere de evet ya da hayır oyu kullandığını anlatan Wolff, “Eyaletlerin yaklaşık yarısında ya çip dediğimiz yüksek teknoloji endüstrisine ya da veri merkezlerine enerji sağlayan elektrik, doğalgaz ve petrol şirketlerine karşı çıkan önergeler vardı” dedi.
Halkın ezici çoğunlukla olumsuz oy verdiğini vurgulayan Wolff, “Halk son derece şüpheci, düşmanca bir tavır içinde ve mücadele edecek” ifadelerini kullandı.
Wolff, yeni seçilen pek çok Kongre üyesinin ve senatörün de bu süreci yavaşlatma ve eleştirme vaadiyle seçildiğini kaydetti.
Yaşadığı ve çalıştığı yerden Wall Street’e yürüyebilecek kadar yakın olduğunu belirten Wolff, finans çevrelerinde büyük bir kaygı hakim olduğunu söyledi.
Amerikan ekonomisinin hem doğrudan yatırımlarla hem de bankalardan ve tahvil piyasasından borçlanarak tarihin en büyük sektörel yatırımını finanse etmeye çalıştığını anlatan Wolff, “Bu durum, Amerikan kapitalizmi tarihinde elektrikten, demiryollarından ve atom enerjisinden bile büyük tek bir sektöre oynanan en büyük bahis olarak anılıyor” dedi.
Wolff, bu gidişatın pek çok büyük yatırımcıyı şüphelendirdiğini ifade ederek, “Bir balonun patlayacağı yönündeki konuşmalar burada oldukça ciddi” diye konuştu.
Yüksek teknoloji şirketlerinin çökeceğine yönelik büyük çaplı açık satış işlemleri yapıldığını aktaran Wolff, “Bu yatırımları gördüğünüzde, sadece bir düşüşten korkmayan, aynı zamanda piyasa çökerse çok para kazanacakları için bir balon oluşmasını aktif olarak isteyen güçlerin biriktiğini görüyorsunuz” sözlerini kullandı.
ABD borsasının genel ekonomik görünümünün aslında iyi olmadığını belirten Wolff, “İyi görünmesinin nedeni çok az sayıdaki şirketin çok iyi performans göstermesi” dedi.
İstatistikteki standart sapma kavramını hatırlatan Wolff, “Ortalamanın iyi göründüğü ama yayılımın çok geniş olduğu durumlardan biriyle karşı karşıyayız; ortada çok fazla tehlike ve zor zamanlar geçiren çok sayıda şirket var” değerlendirmesinde bulundu.
“ABD ile Çin arasındaki rekabet bitti, Çinliler kazandı ve ABD kaybetti”
Wolff, durumu abartmadan anlatmak istediğini belirterek, “Söyleyeceğim şeyin abartılı biçimi şu: ABD ile Çin arasındaki rekabet bitti, Çinliler kazandı ve ABD kaybetti” dedi.
Yaşanan pek çok olayın kaybedilmiş bir rekabet karşısındaki stratejik yenilgiler veya stratejik geri çekilmeler olarak görülmesi gerektiğini ifade eden Wolff, Jensen Huang olayının da Çin karşısında yaşanan zorlukları açıklamak için üretilen gerekçelerden biri olarak okunabileceğini söyledi.
ABD’de internetin son günlerde Çin’de en az 20 yıldır gelişmekte olan scooter sektörü haberleriyle dolduğunu aktaran Wolff, “Motorlu scooter dediğimiz bu araçlar eskiden Vespa gibi şirketler nedeniyle bir İtalyan olgusu olarak görülürdü ve Avrupa’da yaygındı ama ABD’de hiç tutmadı” dedi.
Çinlilerin bildiği her sektörde olduğu gibi burada da neden ABD’de tutmadığını ve koşulların değişip değişmediğini araştırdığını belirten Wolff, “Şimdi en büyük scooter şirketleri Çinliler; bu pazarı elektrikli otomobil, kamyon veya güneş paneli pazarlarından bile daha iyi ele geçirdiler” ifadelerini kullandı.
Wolff, ABD’nin bu alanda Çin’e yetişmeye çalışmayacağını bile vurgulayarak, “Çin yollarında bu scooter’lardan 350 milyon adet var ve yarım düzine şirket bunları üretmek için yarışıyor” diye konuştu.
Söz konusu araçların tamamen elektrikli ve şık tasarımlı olduğunu dile getiren Wolff, “İşte asıl haber burada: Bataryası lityumla değil, neredeyse hiçbir maliyeti olmayan tuzla çalışıyor” dedi.
Bu teknolojinin evden işe, alışverişe veya arkadaş ziyaretine kadar tüm kısa mesafeleri ihmal edilebilir bir maliyetle yönetilebilir hale getirdiğini anlatan Wolff, “Kirlilik yok, fosil yakıt yok, sorun çözüldü” sözlerini kaydetti.
Çin’in geçmişteki sanayileşmiş ülkelerden farklı bir avantajına işaret eden Wolff, ekonomi derslerinde öğretilen ölçek ekonomisi kavramını hatırlattı.
Modern teknolojinin muazzam miktarda sabit sermaye ve uzun ömürlü makineler gerektirdiğini belirten Wolff, “Üretiminiz ne kadar fazlaysa, ağır sermaye ekipmanlarının maliyetini o kadar çok birime bölersiniz ve birim başına daha düşük fiyat belirleyebilirsiniz” dedi.
ABD’nin 330 milyonluk nüfusuna karşılık Çin’in 1,4 milyonluk sanayi ekonomisiyle neredeyse beşe bir oranında büyüklüğe ulaştığını söyleyen Wolff, “Çinliler sadece sanayi tabanlarını değil, salt büyüklüklerini de kullanarak herkesi rekabet dışı bırakacak ölçek ekonomilerine nasıl ulaşacaklarını çözüyor” ifadelerini kullandı.
Wolff, dünyanın geri kalanının bu durumu ikame edecek alım gücüne sahip olmadığını ve ABD’nin bu konuda yapabileceği hiçbir şey kalmadığını dile getirdi.
Avrupa’nın da aynı sorunla karşı karşıya olduğunu belirten Wolff, “Avrupa’nın yaklaşık 28 ülkeye bölünmüş olması nedeniyle kendi hükümetinizden teşvik alma yarışına giriyorsunuz ve istediğiniz ölçek ekonomisini yakalayamıyorsunuz” dedi.
Wolff, henüz yayınlanmamış yeni bir çalışmaya atıfta bulunarak, “Bu çalışmada Volkswagen’in çöküşünün nedeninin de bu olduğu anlatılıyor; bütün oyunları Avrupa’nın otomobil şirketi olmaktı ama başaramadılar” diye konuştu.
Küçük Avrupa ülkelerinin otomobil şirketleri ile Japon ve Koreli üreticilerin rekabeti karşısında Volkswagen’in ayakta kalmak için gereken ölçeğe ulaşamadığı aktarıldı.
Diesen ise Çin’in sadece ölçek ekonomisinde değil, bir şirketin iki veya daha fazla farklı ürünü birlikte daha düşük maliyetle üretmesi anlamına gelen kapsam ekonomisinde de avantaj yakaladığını söyledi.
Otonom araçlardaki sensör teknolojisinin robotlarda kullanılan teknolojiyle temelde aynı olduğuna dikkat çeken Diesen, Çin ve Rusya gibi yerlerde aynı şirketlerin hem otonom araçları ve taksi sektörünü hem de arama motorlarını ve yemek dağıtımını yönettiğini belirtti.
Diesen, Amazon ve Elon Musk’ın da benzer bir hayalin peşinde olduğunu ancak Çin’in hem teknoloji yarışını kazandığını hem de bu teknolojiyi kendi sanayi gücüne entegre edebildiğini ifade etti.
“Dünyanın işleyişini eskisi gibi dikte edebileceklerini sanıyorlar”
Diesen, ulusal para birimlerinin kullanımı ve dolardan uzaklaşma eğilimleri karşısında ABD’nin elinde hangi kartların kaldığını sordu.
Wolff, Washington’daki hakim ideolojinin hala 20. yüzyılın ikinci yarısındaki gibi dünyanın işleyişini dikte edebileceği yönünde saldırgan bir iddialılık taşıdığını söyledi.
Bu durumu biraz şizofrenik olarak tanımlayan Wolff, “Örneğin Trump bugün Küba’yı işgal etmeyi düşündüğünü açıkladı; burada onun elinde olmayan bir rolü olağanüstü bir biçimde oynamasını izliyorsunuz” dedi.
Wolff, ABD’nin Küba’da korkunç şeyler yapabileceğini ancak iki üç gün içinde Trump veya yardımcılarından birinin Çinlilerin yeni bir şey daha başardığını hüzünle kabul edeceğini belirtti.
Gençliğinde ABD’de insanların Almanya ve Japonya’yı teknolojik olarak dinamik ve gelişmiş ülkeler olarak andığını hatırlatan Wolff, “Artık ikisi hakkında da tek kelime edilmiyor; medyadan ve gündemden silindiler, artık her şey Çin ile ilgili” ifadelerini kullandı.
Hem sağcıların hem de solcuların Çin konusunu birbirinin yerine kullanır hale geldiğini söyleyen Wolff, bunun ABD’deki bilince yavaş yavaş sızan bir gerçekliğin dolaylı yansıması olduğunu dile getirdi.
Obama’nın Asya’ya yönelim stratejisini ve Soğuk Savaş’ın kazanılmasının ardından Çin’i kontrol altına alma hedefini anımsatan Wolff, “Her ay gelen istatistikler Çin ekonomisinin gayrisafi yurtiçi hasılasının Amerikan ekonomisinden iki üç kat daha hızlı büyüdüğünü gösterdiği için bu sesler her ay daha da kısılıyor” dedi.
Wolff, bunun durdurulamaz bir rekabet kaybı olduğunu ve ABD’de yeni bir dış politikanın doğuşuna tanıklık edileceğini vurguladı.
İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana Cumhuriyetçiler ve Demokratlar arasında dış politikada yazılı olmayan bir birliktelik bulunduğunu anlatan Wolff, “İç meselelerde anlaşamıyoruz ama dış politika söz konusu olduğunda hepimiz vatanseveriz diyorlardı” ifadelerini kullandı.
İsrail yanlısı bağış kuruluşu AIPAC’in ve büyük şirketlerin hem Cumhuriyetçilere hem de Demokratlara para verdiğini aktaran Wolff, bu tekdüze yapının artık çatlamaya başladığını söyledi.
Cumhuriyetçilerin Avrupa’yı gözden çıkarmaya hazır olduğunu, Demokratların ise henüz o noktaya gelmese de oraya doğru ilerlediğini belirten Wolff, “Asıl çarpıcı çatlak Çin konusunda açılmak üzere” dedi.
Wolff, bir tarafta Çin’in kendi aleyhlerine büyüdüğünü ve hakim konumlarını elinden almak istediğini söyleyen şirketler kesiminin bulunduğunu ifade etti.
Diğer tarafta ise bu zihniyetin savaşa yol açtığını görenlerin yer aldığını vurgulayan Wolff, “Şu anda yaşanan şey, ABD ve Çin’in bir çatışmaya doğru giderek daha fazla yaklaşmasıdır” diye konuştu.
İran’ın ABD ile savaşında hem Çin’den hem de Rusya’dan yardım almasının bu sürecin şimdiden başladığını gösterdiğini belirten Wolff, “Tüm taraflarda nükleer silahlar varken bu felaket derecesinde aptalca bir gidişat ve farklı bir dış politikaya ihtiyacımız var” dedi.
Wolff, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping veya Çinli liderlerle masaya oturulması gerektiğini söyleyerek, “Avrupa için ya da Avrasya için değil, şu anda gitmekte olduğumuz yerden kaçınmak için ciddi bir güvenlik mimarisi konuşmaya başlamalıyız” ifadelerini kullandı.
Bu görüşün ABD içinde destek bulacağını kaydeden Wolff, “Hem Çin’de hem de burada gerçekten zeki liderler varsa ve bu mimariyi belirli Amerikan sanayi ürünlerinin satın alınmasının garantisi haline getirebilirlerse, şirketler de bunun arkasında sıraya girer ve bu yeni politika haline gelir” dedi.
1945 sonrasında ABD’de solun yok edilmesiyle büyük bir barış hareketini harekete geçirecek toplumsal gücün kalmadığını hatırlatan Wolff, bugün ise tarihte hiç görülmemiş yeni bir koşulun ortaya çıktığını söyledi.
Wolff, “Gerileyen bir Amerikan ekonomisi ve onun yanında yükselen anti-kapitalist bir ekonomi var; Sovyetler Birliği hiçbir zaman böyle değildi, her zaman daha küçük, daha zayıf ve çok daha az gelişmişti, hiçbir zaman ekonomik bir rakip olmadı” dedi.
Bugün Amerikalıların kıyafetlerinden ekmek kızartma makinelerine kadar her yerde Çin malı etiketini gördüğünü anlatan Wolff, sokaktaki insanların bile Toyota, General Motors ve Ford’dan daha başarılı ve ucuz elektrikli otomobil üreten Çinli BYD şirketini konuşmaya başladığını belirtti.
Bu araçların yüksek gümrük vergileri nedeniyle ABD’ye giremediğini ancak Kanada ve Meksika’da her yerde bulunduğunu söyleyen Wolff, “Milyonlarca kez tekrarlanan bu sohbet Amerikan halkına adım adım gerçek bir rakip olduğunu öğretiyor ve mevcut düzenin savunucularını savunmaya itecek bir harekete dönüşüyor” ifadelerini kullandı.
“İmparatorluğun çöküşünden söz ettiğimde insanlar artık başını sallıyor”
Diesen, ABD’nin hegemonya döneminde herkesin her yerde olmayı kabul ettiğini, sağın yeni Amerikan yüzyılından, solun ise insan haklarını ve demokrasiyi silahlandırmaktan söz ettiğini belirtti.
Yeni güç dağılımında ABD’nin öncelik belirlemek zorunda kaldığını söyleyen Diesen, “Cumhuriyetçilerin İran’la, Demokratların ise bunun yerine Rusya ile savaşmak istediğini görüyorsunuz; bazıları imparatorluğu küçülterek cumhuriyeti kurtarmalıyız derken bazıları Avrupa’yı hatta İsrail’i bile gözden çıkarmaktan söz ediyor” dedi.
Diesen ayrıca Çin’in satın alma gücü paritesine göre ABD’yi geçtiğini hatırlattı ve Wolff da bu geçişin 2014 yılında, yani 12 yıl önce gerçekleştiğini ekledi.
Wolff, yaşananlara ABD’nin hegemonik öz imajının dağılmasının da eklendiğini söyledi.
Entelektüeller arasında başlayıp topluma yayılan tartışmalara değinen Wolff, “ABD, neredeyse kendi parçası sayılan Meksika ve Kanada gibi müttefiklerini yok ederse dünyada umduğunu yapabilir mi?” sorusunun sorulduğunu aktardı.
Trump’ın Kanada’yı 51. eyalet olarak görmek istemesinin kafa karışıklığı yarattığını belirten Wolff, “Aslında birçok açıdan zaten öyleydi ama bunu açıkça söyleyerek işleri sağlamlaştırmaya çalıştı ve bu hiç işe yaramadı; Kanada’nın başka bir yöne gitmesine neden oldu” dedi.
ABD’de artık sürekli Kanada’ya ihtiyacımız var mı yok mu tartışmalarının yapıldığını ve toplumun bu konuda neredeyse ikiye bölündüğünü anlatan Wolff, Kanadalıların ise çok öfkeli olduğunu ifade etti.
Montreal’den bir saatlik uçuşla ulaşılan New York’a ve kışın sıcak olan Florida’ya artık Kanadalı turistlerin gelmediğini söyleyen Wolff, “Bu küçük ama kitlesel bir protesto; New York’un en büyük yabancı ziyaretçi grubu olan Kanadalıların gelmemesi turizm sektörü için çok kötü ve Amerikalılara onlara ihtiyacımız olduğunu fark ettiriyor” dedi.
Avrupa, Kanada ve Meksika ile çatlaklar açılırken Çin’in bu ülkelerle anlaşmalar yaptığını vurgulayan Wolff, BYD otomobili üzerinden bir örnek verdi.
Çin’den 30 bin dolara alınan bir BYD aracına ABD limanında yüzde 100 gümrük vergisiyle 30 bin dolar daha ödendiğini ve aracın 60 bin dolara mal olduğunu anlatan Wolff, “Kanada’da da yüzde 100 vergi vardı ta ki Trump ile Carney arasındaki kavgaya kadar; Carney vergiyi yüzde 100’den yüzde 6’ya indirdi, yani verginin yüzde 94’ünü sildi” diye konuştu.
Kanadalıların artık Çin’den ucuz kamyon ve otomobil alabildiğini ve Amerikalılarla rekabet ederken ABD’lilerin o fiyata alamadığı araçları kullandığını belirten Wolff, bunun Kanada ile rekabette ABD için kötü olduğunu kaydetti.
Wolff, bu gerçeğin kültüre sızdığını ifade ederek, “Halka açık konuşmalarımda Amerikan imparatorluğunun gerilemesinden söz ettiğimde izleyiciler artık başını sallıyor; eskiden sürekli itiraz edilir ve istatistiklerle açıklamak zorunda kalırdım, artık buna pek gerek kalmıyor” dedi.
“Avrupalılar bunun küçük ortaklıktan kurtulma şansı olduğunu kavramaya başladı”
Diesen, ABD’nin Grönland üzerinde ticaret anlaşması yapma egemenliğini kısıtlamasını örnek göstererek, hegemonya dönemindeki müttefiklerin artık haraç ödemesi beklenen bağımlı yapılara dönüştüğünü ve ABD’nin Avrupa’yı gözden çıkarmasının Avrupalılar için ne anlama geleceğini sordu.
Wolff, ABD’nin Avrupa’ya desteğinin her zaman iki yüzlü olduğunu söyledi.
Washington’ın bir yandan Avrupa’yı Rusya’ya karşı bir siper olarak desteklediğini, diğer yandan Avrupa’nın bölünmüşlüğü aşıp güçlü bir bloğa dönüşerek ciddi bir rakip olmasını asla istemediğini belirtti.
Çoğu Amerikalının henüz duymaya hazır olmadığı bir değerlendirmesini paylaşan Wolff, “Almanya’nın birleşmesinden sonra NATO’nun doğuya doğru genişlemesinin tesadüf olmadığını, bir stratejinin parçası olduğunu düşünüyorum” dedi.
Avrupa’nın sömürgelerini kaybetmesinin yarattığı kaybı hiçbir zaman telafi edemediğini vurgulayan Wolff, “1945 sonrasında Amerikan kanatları altına girmek zorunlu bir uzlaşmaydı; elinizde hiçbir şey kalmamıştı, bu yüzden imparatorluğunuzu devralan tek ülkenin küçük ortağı olmanız gerekiyordu” ifadelerini kullandı.
Hindistan’ın İngiltere’den ayrılıp Amerikan imparatorluğunun parçası haline geldiğini ve İngilizlerin de ABD’nin bir numaralı müttefiki olarak bazı faydaları elinde tutmaya çalıştığını anlatan Wolff, Avrupalıların son 50 yıldır başka çareleri olmadığı için küçük ortaklığı kabul ettiğini söyledi.
Wolff, “Emmanuel Macron veya Keir Starmer gibi siyasetçiler, güvenilir ve iyi bir müttefik olduklarını göstererek, ABD’nin sadık dostu olarak önemli liderler haline geldiler” dedi.
Bununla birlikte kendi köklerinin de Avrupa’da olduğunu hatırlatan Wolff, Avrupa içinde imparatorluğu ABD’ye kaptırıp küçük ortak durumuna düşmekten kaynaklanan derin bir kızgınlık bulunduğunu kaydetti.
Sovyetler Birliği’nin çöküşünün ve Almanya’nın birleşmesinin Avrupalı liderler tarafından yıllar içinde bir fırsata dönüştürüldüğünü belirten Wolff, “Rusya artık uzun zamandır olmadığı kadar zayıftı ve 1945 sonrasında kararın tamamen ABD’nin elinde olduğu dönemde yapamadıkları bir şeyi Rusya konusunda yapabileceklerini düşündüler” dedi.
Ortak para biriminin ve Avrupa Birliği’nin kurulmasının Avrupa’yı küçük ortak konumundan çıkaramadığını söyleyen Wolff, “Avrupalılar ilk başta belirsizce ama zamanla daha net biçimde, Rusya’nın çöküşünün küçük ortaklıktan kurtulmak için son şansları olduğunu kavramaya başladı” ifadelerini kullandı.
Wolff, bu planın aşamalarını anlatarak, “Bir numara, NATO’yu alıp Rusya sınırına taşımak; ardından Ukrayna’da Rusya’yı kışkırtmak, uzun sürecek bir savaş çıkarmak ve bunu finanse edip savaşmaları için Amerikalıları kullanmak” dedi.
Avrupalıların, Çin’in müttefiki Rusya’yı zayıflatarak ABD’ye yardım ettikleri gerekçesiyle Washington’ın finansmanı sürdüreceğini düşündüklerini aktaran Wolff, hedeflenen sonucu şöyle özetledi: “Rusya’yı yendiğinizde onu 20 küçük ülkeye bölersiniz; ikisini Fransa’ya, üçünü İngiltere’ye, birini İtalya’ya, üçünü Almanya’ya verirsiniz ve Avrupa imparatorluğunu yeniden kurarsınız.”
Bu sayede Avrupa ile Rusya’nın Kuzey Asya topraklarının birleşeceğini ve ekonomik olarak Çin’e ve ABD’ye denk devasa bir alana ulaşılacağını belirten Wolff, “Askeri ve teknolojik olarak çok geridesiniz, ABD’ye veya Çin’e yakın zamanda yetişemeyeceksiniz; bu yüzden nükleer silahlar nedeniyle karesi alınmış bir çılgınlık olmasına rağmen Rusya ile savaş fikri Avrupalılar için büyüleyici bir takıntı haline geliyor” dedi.
Wolff, aksi takdirde geçen yüzyıldaki Avrupa gerileyişinin gelecek yüzyılda da süreceğini ve Avrupa’nın bugünkü Afrika gibi geride kalmış bir kıtaya dönüşeceği korkusunun yaşandığını ifade etti.
İnsanların bu sözlere hazır olmadığını bildiğini söyleyen Wolff, “Ancak bugün herkesin sorduğu ‘Avrupalılar neden bu kadar Rus düşmanı?’ sorusuna daha tutarlı bir başka açıklama getirmenizi isterim” diye konuştu.
Dünya Basını
Prof. Pape: Gelişmiş demokrasilerde siyaseti radikalleştiren büyük değişimlerle karşı karşıyayız

Chicago Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Robert A. Pape, gelişmiş demokrasilerde tırmanan şiddet yanlısı popülizmin kurumları sarstığını belirtti. ABD’de beyaz nüfus oranının yüzde 57 seviyesine gerilediğine ve servet adaletsizliğine dikkat çeken Pape, Basra Körfezi’nde bölgesel dengeleme ve Ukrayna’da 1953 Kore modeline benzer bir ateşkes kurulması çağrısında bulundu.
Uluslararası güvenlik, terörizm ve siyasal şiddet alanında çalışan Chicago Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Robert A. Pape, Norveçli siyaset bilimci Glenn Diesen’ın programında küresel krizler, ABD iç siyasetindeki kırılmalar ve bölgesel savaşlara dair değerlendirmelerde bulundu.
On bir Eylül saldırılarından bu yana Beyaz Saray yönetimlerine danışmanlık yapan Prof. Pape, ABD’nin ve gelişmiş demokrasilerin eş zamanlı ve son derece tehlikeli süreçlerden geçtiğini belirtti.
Diesen’ın ABD iç siyasetindeki aşırı kutuplaşma, toplumsal istikrarsızlık, beklenen ekonomik sarsıntılar ve Washington yönetiminin hem İran hem de Rusya ile eş zamanlı yürüttüğü gerilimlere ilişkin sorusunu yanıtlayan Pape, mevcut tablonun üç temel kriz kuşağı içerdiğini kaydetti.
Pape, gelişmiş demokrasilerin kurumsal yapılarını sarsan siyasal şiddet olgusuna dikkati çekerek, “Karşı karşıya olduğumuz değişkenlerin tümü aynı anda ve son derece tehlikeli yönlere işaret ediyor” dedi.
İlk temel meselenin şiddet yanlısı popülizm olduğunu belirten Pape, “Şiddet yanlısı popülizmin Fransa’da ve genel olarak Avrupa’da sahaya indiğini görüyoruz. Bu, farazi bir sorun değil; yerleşik ve gelişmiş demokrasileri doğrudan vuran somut bir gerçekliktir. Brezilya ya da Venezuela gibi ülkelerin sorunlarıyla değil, yerleşik demokrasilerde siyaseti radikalleştiren büyük toplumsal değişimlerle karşı karşıyayız. Bu radikalleşme yıllar süren şiddetli protestolara, suikast dizilerine ve suikast girişimlerine zemin hazırlıyor” ifadelerini kullandı.
Pape, ABD’deki başkanlık yetki devri sürecine değinerek, tehlikenin seçim gününde değil, devir tarihine yaklaşıldığında tırmandığını ve 6 Ocak Kongre baskınında da benzer bir sürecin yaşandığını hatırlattı.
“Gelişmiş demokrasilerde siyaseti radikalleştiren büyük değişimlerle karşı karşıyayız”
Avrupa’nın son yılların en soğuk kışına hazırlandığını ve dört buçuk yılı geride bırakan Rusya-Ukrayna savaşıyla boğuştuğunu aktaran Pape, Moskova yönetiminin Kiev üzerindeki baskıyı artırırken Avrupa’yı da tehdit ettiğini söyledi.
Pape, üçüncü kriz dinamiğinin İran savaşı olduğunu kaydederek, “Dokuzuncu ayına giren bu çatışmada ABD’nin İran’a uyguladığı kapsamlı bir abluka söz konusu. İran, ne savaş ne barış olarak nitelenen bu ara durumun sona erdirileceğini ilan etti. JD Vance barış müzakerelerini yürütmek adına çaba sarf ediyor, ancak Trump açısından gerek kısa vadede gerekse siyasi mirası bağlamında itibarını koruyabileceği bir uzlaşıya varmak son derece zor görünüyor” diye konuştu.
Bu çatışmaların küresel ekonomiyi sarsacağını belirten Pape, halihazırda bocalayan dünya ekonomisinin bu tür gerilimlerle daha büyük şoklarla karşılaşacağını dile getirdi.
Diesen’ın Avrupa ve ABD arasındaki kırılganlık farklarına ilişkin sorusu üzerine Pape, eylül ayında yayımlanan “Kendi Kendimizin En Büyük Düşmanı” başlıklı kitabındaki bulgulara değindi.
Pape, Almanya Başbakanı Olaf Scholz’un davetiyle Eylül 2022’de Berlin’e giderek koalisyon ortakları da dahil olmak üzere Alman hükümet yetkililerine beş gün boyunca brifing verdiğini, benzer danışmanlıkları Kanada ve İngiltere hükümetleriyle de yürüttüğünü aktardı.
ABD’de yaşananların diğer gelişmiş demokrasiler için bir ölçüt oluşturduğunu ifade eden Pape, ülkedeki siyasal şiddetin 1960’lardan bu yana en yüksek seviyeye çıktığını bildirdi.
Pape, “Hem sağ hem de sol kanatta şiddetli protestolar ve siyasi suikast girişimleri zirve noktaya ulaştı. Ben bunu şiddet yanlısı popülizm olarak tanımlıyorum; çünkü siyasi yelpazenin her iki tarafında da kendi saflarının şiddet eylemlerini meşru gören on milyonlarca Amerikalı bulunuyor. On milyonlarca vatandaş siyasal şiddeti benimsediğinde bu durum şiddeti normalleştirir ve ona meşruiyet alanı açar” dedi.
“Şiddet yanlısı popülizmde on milyonlarca vatandaş şiddeti benimsiyor”
Chicago Üniversitesi Güvenlik ve Tehditler Projesi Araştırma Merkezi bünyesinde beş yıl boyunca milyonlarca dolarlık bütçeyle kapsamlı saha çalışmaları yürüttüklerini belirten Pape, ülke genelini temsil eden 20 anket, 70 odak grup çalışması yaptıklarını, Trump ve Harris destekçilerinin mitinglerinde gün boyu anketler düzenlediklerini kaydetti.
Toplumsal değişimlerin hızlanmasının siyaseti radikalleştirdiğini vurgulayan Pape, Samuel Huntington’ın 1960’larda tanımladığı sosyopolitik uçurum kuramına işaret etti.
Pape, ABD’de iki temel toplumsal kırılmanın yaşandığını anlatarak, “İlk kırılma demografik dönüşümdür. ABD, 250 yıllık tarihinde ilk kez beyaz çoğunluklu bir demokrasiden beyaz azınlıklı bir demokrasiye geçiş yaşıyor. 1990 yılında Hispanik olmayan beyaz nüfus oranı yüzde 76 iken bugün bu oran yüzde 57 seviyesine geriledi. Kitlesel sınır dışı uygulamalarının seyrine bağlı olarak önümüzdeki 10 ila 20 yıl içinde bu oranın yüzde 49 seviyesine düşmesi bekleniyor. Bu dönüşüm siyasi partilerin yapısını temelden değiştiriyor ve geleneksel kesimler ile yeni gelenler arasında kaçınılmaz bir sürtüşme yaratıyor” değerlendirmesinde bulundu.
İkinci büyük sarsıntının gelir adaletsizliği olduğunu belirten Pape, demografik dönüşümle eş zamanlı biçimde devasa servetin en zengin yüzde birlik kesime aktarıldığını, toplumun alttaki yüzde doksanlık diliminin ise büyük bir refah kaybına uğradığını söyledi.
Pape, konut edinim krizinin derinleştiğini kaydederek, ortalama konut fiyatlarının ortalama hane halkı gelirinin tamamen ötesine geçtiğini, bir kesimin çok sayıda mülk edinirken diğer kesimin hiçbir zaman ev sahibi olamayacağı kanaatine kapıldığını bildirdi.
Bu iki olgunun birleşmesini kontrol edilemeyen bir orman yangınına benzeten Pape, “Gözlemlenebilir toplumsal öfke ve hoşnutsuzluk yanıcı kuru maddeleri oluşturuyor; ancak yangını başlatan her zaman kestirilemeyen bir kıvılcım veya odak noktası anıdır” diye konuştu.
“Toplumsal öfke kuru maddeleri oluşturuyor, yangını başlatan kestirilemeyen kıvılcımdır”
Avrupa’da küreselleşmenin doğurduğu benzer ekonomik ve demografik dalgalanmaların şiddet yanlısı popülizmi harekete geçirdiğini belirten Pape, Fransa’daki kamuoyu araştırmalarını kendi yayın organında düzenli biçimde incelediğini aktardı.
Ekim ayında Fransa’da yapılan anketlerin ABD’dekine çok benzer bir tablo ortaya koyduğunu söyleyen Pape, Avrupa’daki akaryakıt fiyatlarının ABD’den daha ağır seviyede seyrettiğini ve İran geriliminin bu yangına adeta benzin döktüğünü kaydetti.
Fransa’daki olayların fitilini ateşleyen gelişmeyi aktaran Pape, Lens kentinde 5 Ekim tarihinde düzenlenen okul şartlarına ilişkin protestolarda bir öğrencinin polis el bombası nedeniyle elini kaybetmesinin ve bu anların kaydedilmesinin odak noktası anına dönüştüğünü, ardından 17 Ekim ve sonrasında kitlesel eylemlerin yayıldığını dile getirdi.
ABD’de benzer bir patlamanın ara seçimler sonrası beliren öfkeyle birlikte mayalandığını söyleyen Pape, Trump yönetiminin kabine belirleme sürecinde Pete Hegseth, Robert F. Kennedy Jr., Kristi Noem ve Pam Bondi gibi isimler üzerinden gelişen tartışmalarla benzeri görülmemiş bir baskı altında kalacağını ve bunun Richard Nixon dönemindekine benzer bir sarmala dönüşebileceğini ifade etti.
Diesen’ın siyasi seçkinlerin muhalif kesimleri düşman veya devlet tehdidi olarak kodlamasına ilişkin sorusuna karşılık Pape, seçkinlerin ötekileştirici dilinin kitlesel algılarla birleştiğinde şiddeti tetiklediğini vurguladı.
Pape, siyasi figürlerin hedef gösterilmesinin tehlikesine işaret ederek, “Charlie Kirk’ün suikasta uğramasından üç hafta sonra yaptığımız ankette halkın tam yüzde onu bu suikastı desteklediğini ve iyi bir gelişme olduğunu söyledi. Başka bir yüzde onluk kesim ise Nancy Pelosi’nin evine yapılan ve eşinin ağır yaralandığı saldırıyı olumlu karşıladı. Siyasi seçkinlerin kullandığı tahripkar dil kitlelerin tutumlarıyla kenetlenerek tehlikeli bir geri besleme döngüsü üretiyor ve kontrolsüz bireyleri şiddet eylemlerine sevk ediyor” dedi.
Anketlerde kullanılan beşli tutum ölçeğinde kararsızların oranındaki yükselişin de hayli tedirgin edici olduğunu belirten Pape, toplumun herhangi bir siyasi aktörün öldürülmesi karşısında kararsız kalmasının dahi derin bir krize işaret ettiğini vurguladı.
“Seçkinlerin tahripkar dili tehlikeli bir geri besleme döngüsü üretiyor”
Huntington’ın küreselleşmeyle birlikte elitler ile yerel kimlikleri savunan kitleler arasında çatışma yaşanacağına dair tezlerini değerlendiren Pape, ünlü siyaset bilimcinin 2004 öncesinde pek çok gelişmeyi öngördüğünü ancak meselenin fiziksel bir şiddet sarmalına dönüşebileceği boyutunu eksik bıraktığını aktardı.
Pape, ABD’deki kırılmayı yarışan iki milliyetçilik tasarımı olarak nitelendirerek, “Her iki taraf da gerçek ulusu kendisinin temsil ettiğine inanıyor ve karşı tarafın meşruiyetini reddediyor. Kitabımda bunu meşruiyetin parçalanması olarak kavramsallaştırdım. ABD’de yaşanan durum içsel bir medeniyetler çatışması, daha doğru bir tanımla yarışan milliyetçiliklerin iç çatışmasıdır. Sıcak kültür savaşlarına sürüklenmemizin nedeni demografik dönüşümün eşik noktasına ulaşması ve Biden döneminde sınırların neredeyse tamamen kontrolsüz bırakılmasıdır” görüşünü paylaştı.
Tarihsel örneklere atıfta bulunan Diesen’ın 1870’lerdeki küreselleşme krizini hatırlatması üzerine Pape, dönemin sanayicileri John Rockefeller, Andrew Carnegie ve Henry Clay Frick’in toplumsal infiali önlemek adına kütüphaneler, müzeler ve üniversiteler kurduğunu, ancak asıl dengeleyici unsurun 1913 yılında yürürlüğe giren gelir vergisi olduğunu kaydetti.
Gelir dağılımındaki dengelenmenin 1980’lerin ortasından itibaren tersine döndüğünü ifade eden Pape, “Toplum artık sıfır toplamlı dahi değil, eksi toplamlı bir düzende yaşıyor. İnsanların sürekli kaybettiği bir vasatta akaryakıt fiyatlarının yükselmesi öfkeyi daha da büyütüyor” dedi.
Krizlerin aşılması için somut öneriler sunduğunu belirten Pape, göç alanında Barack Obama dönemindeki politikalara dönülebileceğini, suç işleyenlerin derhal sınır dışı edildiği fakat belirli yasal düzenlemelerin de korunduğu bir denge kurulabileceğini bildirdi.
Vergi sisteminde tek oranlı vergi modelini savunan Pape, yıllık geliri 30 bin doların altında olanlardan hiçbir gelir vergisi alınmamasını, bu eşiğin üzerindeki tüm gelirlerden ise hiçbir kesinti ve muafiyete izin verilmeksizin yüzde 15 ila 18 bandında sabit bir vergi tahsil edilmesini önerdi.
“Toplum artık sıfır toplamlı dahi değil, eksi toplamlı bir düzende yaşıyor”
Söyleşide İran ile yaşanan krize geniş yer ayıran Pape, bölgedeki dengelerin Washington’ın tek taraflı hamleleriyle yönetilemeyeceğini söyledi.
Pape, haziran ayında yayımladığı analizleri hatırlatarak, “Birçok uzman sadece Trump’ın adımlarına odaklanırken İran’ın stratejik manevralarını gözden kaçırdı. Tahran yönetimi taktiksel kazanımların ötesine geçerek ABD güçlerini bölgeden çıkarmayı ve Basra Körfezi’nin bölgesel hegemonu haline gelmeyi hedefliyor. Kızıldeniz cephesinin açılması da bu planın bir parçasıydı. İran sadece misilleme yapmıyor, inisiyatif alarak güç peşinde koşuyor” değerlendirmesinde bulundu.
İran’ın bölgedeki petrol ticaretinde para birimleri ve ulusal varlık fonları üzerinde söz sahibi olmak istediğini kaydeden Pape, Tahran’ın Trump’a prestij kazandıracak bir uzlaşıya yanaşmayacağını dile getirdi.
Pape, İran’ın kriz yönetimini klasik bir realist perspektifle yürüttüğünü vurgulayarak, “İran bir veya iki yıl içinde nükleer silaha ulaşma potansiyeline sahip ve dünyanın dördüncü büyük güç merkezine dönüşme yolunda ilerliyor. Trump yönetiminin önündeki tek seçenek gerilimi tırmandırmak gibi görünse de aslında üçüncü bir çıkış yolu bulunuyor. Bu stratejiyi bölgesel dengeleme olarak adlandırıyorum. Bu yaklaşım bölgeyi tamamen terk etmek ya da askeri rejim değişikliğine girişmek anlamına gelmiyor. Amerikan birliklerinin doğrudan ön saflarda yer almadığı, Körfez ülkelerinin güvenlik yükünü kademeli olarak üstlendiği klasik bir çevreleme politikasıdır” ifadelerini kullandı.
Önerdiği güç mimarisinde Basra Körfezi’nde İran’ın yüzde 40, Körfez ülkelerinin yüzde 40 ve ABD’nin ise yüzde 20 ağırlığa sahip olması gerektiğini belirten Pape, hedefin mutlak Amerikan hegemonyası kurmak veya tecrit politikasına kaçmak değil, bölgesel istikrarı tesis etmek olduğunu kaydetti.
Pape, Körfez bölgesinin ABD açısından kara savaşı verilecek hayati bir alan olmasa da küresel ve ulusal ekonomi üzerindeki doğrudan etkileri sebebiyle stratejik bir çıkar alanı teşkil ettiğini söyledi.
Kendi bölgesel dengeleme yaklaşımı ile diğer realist akademisyenlerin kıyı aşırı dengeleme modelleri arasındaki farklara işaret eden Pape, hedefin Asya’ya kayarken kritik bölgeleri tamamen sahipsiz bırakmak değil, sürdürülebilir bir bölgesel istikrar mimarisi kurmak olduğunu ifade etti.
“İran Basra Körfezi’nin bölgesel hegemonu haline gelmeyi hedefliyor”
Ukrayna savaşı ve Avrupa’nın geleceğine ilişkin başlıkta ise Pape, eylül ayında Avrupa Parlamentosu üyeleriyle gerçekleştirdiği iki saatlik özel oturumu aktardı.
Pape, Avrupa’nın güvenlik hesaplarında gerçekçi olması gerektiğini belirterek, “ABD’nin Ukrayna’yı veya Avrupa’yı askeri olarak kurtarmaya dönmeyeceğini açıkça dile getirdim. Bu artık bir siyasi irade meselesi değil, doğrudan kapasite sorunudur. Avrupalı müttefiklerin mevcut şartlarda Washington’a güvenerek hareket etmesi büyük bir yanılgıdır. Avrupa’nın hedefi Rusya-Ukrayna savaşında bölgesel istikrarı sağlamak olmalıdır” dedi.
Ukrayna’nın tüm topraklarını askeri harekatla geri almasının ya da Rusya’nın tüm Ukrayna topraklarını ilhak etmesinin Avrupa’nın stratejik hedefi olamayacağını vurgulayan Pape, Kore Savaşı’nı fiilen durduran 1953 ateşkesine benzer bir modelin hayata geçirilmesi gerektiğini ifade etti.
Pape, kalıcı bir sınır düzenlemesi yerine temas hattında silahların susturulmasını önererek, “Ukrayna’ya ne Avrupa Birliği ne de NATO üyeliği vadedilmelidir. Pratik açıdan bakıldığında NATO fiilen ömrünü tamamlamıştır; çünkü NATO, ABD ile Avrupa’nın ortak bir güvenlik iradesi yürütmesi anlamına geliyordu ve bu zemin artık ortadan kalktı. Ukrayna’nın Batı kurumlarına entegre edilmesi yönündeki ısrarlar Vladimir Putin ve Sergey Lavrov nezdinde doğrudan tehdit olarak algılanacaktır. NATO’nun doğuya doğru genişlemesinin bu savaşı kışkırttığını kabul etmek gerekir” diye konuştu.
Avrupa’nın tarafgir refleksleri bırakıp kendi çıkarlarına odaklanması gerektiğini belirten Pape, mevcut temas hattında bir ateşkesin esas alınmasını ve tarafların bu sınıra uyması şartıyla desteklenmesini savundu.
Pape, Kiev yönetiminin Moskova’yı bombalaması durumunda cezalandırılması, Rusya’nın ise Kiev’in elektrik şebekelerini tamamen çökertmeye kalkışması halinde dengelenmesi gerektiğini belirterek, “Avrupa ne Ukrayna ne de Rusya takımında yer almalıdır; Avrupa kendi takımında durmalıdır. Noel’e kadar 200 kilometrekarelik toprak parçasını ele geçirmek uğruna bu savaşı tırmandırmak hiç kimsenin çıkarına değildir” ifadelerini kullandı.
Diesen’ın Rus, Amerikan ve Ukraynalı yetkililerin Abu Dabi’de Avrupalılar olmaksızın yürüttüğü temasları hatırlatması üzerine Pape, diplomatik sıralamanın baştan yanlış kurulduğunu belirtti.
Pape, diplomasideki temel hataya işaret ederek, “İnsanlar önce bir anlaşma yapılacağını, ardından istikrarın geleceğini zannediyor. Bu sıralama tamamen ters kurgulanmıştır. Önce güç dengesine dayalı fiili istikrar tesis edilir, anlaşma ise ancak bundan sonra gelebilir veya hiç gelmeyebilir. Nitekim 1953’ten bu yana Kore’de resmi bir barış anlaşması olmamasına rağmen istikrar korunmuştur. Güçler dengesini sahada kurarsınız ve bunu tavizsiz uygularsınız” dedi.
Amerika2 hafta önceMavi dalga, Demokratik Sosyalizm veya laciverdin tonları
Asya2 hafta önceRusya’nın ‘Doğu’ya yönelişi’ hız kazanıyor: Putin, Çin sınırında yeni demiryolu hattını onayladı
Asya2 hafta önceBangladeş’te konfeksiyon işçilerinin isyanı sürüyor
Asya2 hafta önceKazakistan, Drujba hattı üzerinden petrol sevkiyatını yeniden başlatmak istiyor
Dünya Basını1 hafta önceŞam’da bir okul: Modern Suriye tarihi silinirken
Dünya Basını2 hafta önceSırp Profesör Simić: Sandıktan çıkan irade Batı blokuna yöneliş değil
Görüş1 hafta önceEl koy, sil, inkâr et: İsrail’in kendi kayıtlarıyla savaşı, Mavi Marmara’dan Gazze’ye – 2
Ortadoğu2 hafta önceHaredi müttefiklerinden Netanyahu’ya destek gelmedi











