Trump yönetiminin üst düzey yetkilileri, ABD ile İran arasında savaşı sona erdirmeyi ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açmayı amaçlayan 14 maddelik mutabakatın hükümlerini gazetecilere aktardı. Taraflar, askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak sona erdirilmesini, yaptırımların kaldırılmasına yönelik müzakereleri ve deniz trafiğinin yeniden başlamasını öngören bir çerçeve üzerinde uzlaştı.

Trump yönetiminin üst düzey yetkilileri, ABD ile İran arasında savaşı sona erdirmeyi ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açmayı amaçlayan anlaşmanın şartlarını çarşamba günü gazetecilerle yaptıkları görüşmede aktardı.

ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’ın, mutabakat zaptının (MOU) cuma günü İsviçre’de yapılacak resmi imza töreninde ABD’yi temsil etmesi planlanıyor. ABD Başkanı Donald Trump ise çarşamba günü yaptığı açıklamada, bu hafta Avrupa’da G7 Zirvesi için bulunduğunu belirterek törene kendisinin de katılabileceğini söyledi.

Taraflar askeri operasyonları sonlandırmayı taahhüt etti

Mutabakatın ilk maddesine göre ABD ile İran ve mevcut savaştaki müttefikleri, tüm cephelerde, Lübnan dahil olmak üzere, askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak sona erdiğini ilan ediyor. Taraflar bundan sonra birbirlerine karşı savaş ya da askeri operasyon başlatmamayı, güç kullanımı veya güç kullanma tehdidinden kaçınmayı ve Lübnan’ın toprak bütünlüğü ile egemenliğini güvence altına almayı taahhüt ediyor. Nihai anlaşmanın bu hükümleri teyit edeceği belirtiliyor.

İkinci madde kapsamında ABD ve İran, birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeyi ve birbirlerinin iç işlerine müdahale etmemeyi üstleniyor.

Üçüncü maddeye göre taraflar, karşılıklı mutabakatla uzatılabilecek en fazla 60 günlük süre içinde nihai anlaşmayı müzakere edip sonuçlandırmayı kabul ediyor.

Hürmüz Boğazı’nda deniz trafiği yeniden başlayacak

Dördüncü madde uyarınca ABD, mutabakatın imzalanmasının hemen ardından İran’a yönelik deniz ablukasını ve tüm engelleri kaldırmaya başlayacak, deniz ablukasını ise 30 gün içinde tamamen sona erdirecek. Bu süreçte gemi trafiği, İran’ın savaş öncesindeki seviyeleri yeniden tesis etmesiyle orantılı biçimde artırılacak. ABD ayrıca nihai anlaşmadan sonraki 30 gün içinde kuvvetlerini İran’ın yakın çevresinden çekmeyi taahhüt ediyor.

Beşinci maddeye göre İran, mutabakatın imzalanmasının ardından Basra Körfezi ile Umman Denizi arasındaki ticari gemi geçişlerinin 60 gün boyunca ücretsiz ve güvenli şekilde yapılması için azami çaba gösterecek. Ticari gemi trafiği derhal başlayacak; teknik ve askeri engellerin kaldırılması ile mayın temizleme çalışmalarının gerekliliği dikkate alınarak 30 gün içinde tam olarak yeniden tesis edilecek.

İran ayrıca Hürmüz Boğazı’nın gelecekteki yönetimi ve denizcilik hizmetlerinin belirlenmesi amacıyla Umman Sultanlığı ve diğer Körfez kıyıdaş devletleriyle, uluslararası hukuk ve kıyı devletlerinin egemen hakları çerçevesinde görüşmeler yürütmeyi kabul ediyor.

300 milyar dolarlık yeniden yapılanma planı

Altıncı madde kapsamında ABD, bölgesel ortaklarıyla birlikte İran’ın yeniden inşası ve ekonomik kalkınması için en az 300 milyar dolarlık nihai bir plan geliştirmeyi taahhüt ediyor. Planın uygulanmasına ilişkin mekanizmanın, nihai anlaşmanın parçası olarak 60 gün içinde sonuçlandırılması öngörülüyor. ABD gerekli lisans, muafiyet ve izinlerin verileceğini belirtiyor.

Yedinci maddeye göre ABD, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararları, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Yönetim Kurulu kararları ile tüm birincil ve ikincil ABD yaptırımları dahil olmak üzere İran’a yönelik tüm yaptırımları, üzerinde uzlaşılacak bir takvim çerçevesinde kaldırmayı taahhüt ediyor. Taraflar, yaptırımların kaldırılmasının kritik önemde olduğunu belirterek bu konuyu müzakerelerde öncelikli olarak ele alma niyetlerini ifade ediyor.

Nükleer program mevcut durumda korunacak

Sekizinci madde kapsamında İran, nükleer silah edinmeyeceği veya geliştirmeyeceği yönündeki taahhüdünü yineliyor. Taraflar, zenginleştirilmiş nükleer materyal stoklarının akıbetinin, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı gözetiminde sahada seyreltilmesini asgari yöntem olarak içeren ve karşılıklı olarak belirlenecek bir mekanizma çerçevesinde çözüleceğini kaydediyor.

Aynı maddeye göre taraflar, İran’ın nükleer ihtiyaçlarıyla ilgili zenginleştirme faaliyetleri ve diğer konuları, nihai anlaşmada kararlaştırılacak yasal çerçeve temelinde görüşecek. Taraflar nükleer konuların önemini vurgulayarak bu başlıkları müzakerelerde öncelikli olarak ele alma niyetlerini ifade ediyor.

Dokuzuncu maddeye göre nihai anlaşmaya kadar mevcut durum korunacak. İran nükleer programında mevcut uygulamaları sürdürecek, ABD ise yeni yaptırımlar uygulamayacak ve bölgeye ilave kuvvet konuşlandırmayacak.

Petrol ihracatı ve dondurulmuş varlıklar için düzenleme getirilecek

Onuncu madde uyarınca ABD Hazine Bakanlığı, mutabakatın imzalanmasının hemen ardından ve yaptırımlar kaldırılana kadar İran ham petrolü, petrol ürünleri ve türevlerinin ihracatı için gerekli muafiyetleri sağlayacak. Bu kapsamda bankacılık işlemleri, sigorta ve taşımacılık hizmetleri de yer alıyor.

On birinci maddeye göre ABD, İran’a ait dondurulmuş veya kullanımı kısıtlanmış fon ve varlıkların mutabakatın uygulanmasıyla birlikte kullanılabilir hale getirilmesini taahhüt ediyor. Taraflar bu fonların serbest bırakılmasına ilişkin usulleri müzakerelerde belirleyecek. Fonların, İran Merkez Bankası’nın belirleyeceği nihai yararlanıcılara ödeme yapılabilmesi için tam olarak kullanılabilir olması öngörülüyor.

On ikinci madde kapsamında mutabakatın uygulanmasını ve nihai anlaşmaya uyumu denetlemek için bir yürütme mekanizması kurulacak.

On üçüncü maddeye göre taraflar, birinci, dördüncü, beşinci, onuncu ve on birinci maddelerin uygulanmaya başlamasının ardından, nihai anlaşmanın diğer hükümlerine ilişkin müzakereleri başlatacak.

On dördüncü ve son madde ise nihai anlaşmanın bağlayıcı bir Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararıyla onaylanacağını öngörüyor.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Orta Doğu’daki barış anlaşmasının yürürlükte kalması halinde gelecek yıl petrol arz fazlası ortaya çıkacağını öngördü.

IEA’nın petrol piyasasına ilişkin aylık raporu, ABD ve İran’ın mevcut ateşkesi 60 gün daha uzatacak geçici bir barış anlaşmasını cuma günü imzalamaya hazırlanırken, savaşın ardından ortaya çıkan durumu ilk kez ele aldı.

IEA analistleri, ülkelerin aylardır kapalı olan petrol sahalarını yeniden faaliyete geçirmeye başlamasıyla birlikte bu yıl Körfez’den petrol akışının “kademeli” olarak yeniden başlayacağını belirtti.

Analistler, üretimin önümüzdeki yıla kadar günlük 8 milyon varil artarak 110 milyon varile ulaşacağını ve bunun, küresel petrol talebindeki “nispeten mütevazı” 2 milyon varillik artışın çok ötesinde olacağını ekledi.

Bu durum, “piyasaya hoş bir nefes aldırma ve tükenmiş stokları yenileme ya da yeni stratejik rezervler oluşturma fırsatı sunabilecek” önemli bir arz fazlası yaratacak.

Ajans, OECD ülkelerindeki petrol stoklarının şu anda 1990’dan bu yana en düşük seviyesine düştüğünü kaydetti.

Hafta sonu Washington ile Tahran arasında varılan anlaşmanın açıklanmasından bu yana petrol fiyatları keskin bir düşüş yaşadı.

Uluslararası referans olan Brent ham petrolü, çarşamba günü varil başına yaklaşık 78,50 dolardan işlem görüyordu.

Bu rakam, geçen hafta sonundaki yaklaşık 87 dolardan ve nisan sonundaki varil başına 126 dolarlık zirveden düşüşe işaret ediyor.

ABD’nin referans petrolü West Texas Intermediate (WTI) ise, 120 doların biraz altındaki zirveden gerileyerek varil başına 75 doların biraz üzerinde işlem görüyordu.

Kriz sırasında petrol üreticileri grubu OPEC’ten ayrılan Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler üretimi artırmaya hazırlanırken, Suudi Arabistan ise sadece üç hafta içinde savaş öncesi üretim seviyelerine dönebileceğini açıkladı.

Öte yandan ABD, Brezilya ve Venezuela da savaşa tepki olarak son aylarda üretimlerini artırdı.

Krizden toparlanma henüz ciddi anlamda başlamamış olsa da, petrol tüccarları pazar günü ara anlaşmanın açıklanmasından bu yana yoğun satışa geçti.

Referans Brent ham petrolü Ççrşamba günü varil başına 79 doların altında seyretti; bu, savaşın ilk günlerinden bu yana en düşük seviye.

Emtia taciri UIE, petrol fiyatlarının mayıs ile haziran ortası arasında halihazırda düşüşe geçtiğini belirtti. 

Tüccarların barış anlaşmasını beklemesi ve Çin ile Japonya’nın alımlarını toplamda günde 6 milyon varil azaltmasıyla Kuzey Denizi ham petrol fiyatları varil başına 40 dolardan fazla düşerek yaklaşık 82 dolara gerilemişti.

Analiz şirketi Kpler’in verilerine göre, Hürmüz Boğazı’ndan yaklaşık 5 milyon varil petrol taşıyan en az üç İran tankeri geçti. ABD Başkanı Donald Trump, İran ile imzalanan anlaşmanın ardından boğazda deniz trafiğinin kısmen yeniden açıldığını duyurdu.

İran, iki aydır durdurduğu Hürmüz Boğazı üzerinden petrol ihracatına yeniden başladı. CNBC televizyonunun analiz şirketi Kpler verilerine dayandırdığı habere göre, Hürmüz Boğazı bölgesinden yaklaşık 5 milyon varil petrol taşıyan en az üç İran tankeri ayrıldı.

İran devletine ait National Iranian Tanker Company şirketine ait Diona ve Hero 2 adlı iki süper tankerin yaklaşık 3,8 milyon varil petrol taşıdığı kaydedildi.

Kpler, bu sevkiyatın son iki ayda gerçekleşen ilk teslimat olduğunu ve gemilerin ABD Deniz Kuvvetlerinin bulunduğu bölgeden geçmeyi başardığını aktardı.

İran merkezli Fars haber ajansı da bir gün önce, İran gemilerinin Hürmüz Boğazı’ndaki ABD abluka bölgesinden geçtiğini bildirdi. Ajans, Tahran ile Washington arasında varılan uzlaşmanın ardından birkaç geminin herhangi bir engelle karşılaşmadan abluka hattını geçtiğini belirtti.

ABD Başkanı Donald Trump, 15 Haziran Pazartesi günü yaptığı açıklamada, İran ile bir anlaşma imzalandığını ve Hürmüz Boğazı’ndaki gemi trafiğinin kısmen yeniden başladığını duyurdu. Trump, boğazın tamamen açılmasının 19 Haziran’da beklendiğini ifade etti.

Boğazın halihazırda kısmen açık olduğunu ve deniz trafiğinin kademeli olarak canlandığını kaydeden Trump, olası mayınların temizlenmesi için çalışmaların sürdüğünü ve ticari gemi trafiğinin yeniden tesis edildiğini belirterek İran ile anlaşmaya varıldığını vurguladı.

Trump ayrıca, ABD ile İran arasındaki mutabakatın sağlanmasında Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in katkılarına değindi.

Görüşmeler için 60 günlük süre tanındı

Daha önce Fars haber ajansının bir kaynağa dayandırdığı haberde, İran’ın ABD ile yürütülecek müzakereler kapsamında 60 günlük bir geçiş süresi tanıdığı ve bu süre boyunca boğazdan güvenli geçiş için herhangi bir ücret talep etmeyeceği bildirilmişti.

Kaynağın aktardığına göre, mutabakat zaptı taslağında deniz taşımacılığı yönetimindeki rollerin İran ile Umman arasında yeniden dağıtılması ve geçiş döneminin ardından Tahran’ın ilgili ödemeleri alma hakkının güvence altına alınması öngörülüyor.

Haberde ayrıca, 60 günlük sürenin dolmasının ardından İran’ın seyrüsefer, güvenlik, çevre ve sigorta alanlarında hizmetler sunmayı ve elde edilecek gelirleri ekonomik kalkınmaya yönlendirmeyi planladığı ifade edildi.

İran merkezli Mehr ajansının aktardığı bilgilere göre ise barış anlaşması taslağında ateşkes ilan edilmesi, deniz taşımacılığındaki kısıtlamaların kaldırılması, Hürmüz Boğazı’nın yeniden faaliyete geçmesi, yaptırımların kaldırılması ve İran’ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılmasına ilişkin hükümler yer alıyor.

Birçok dünya liderinin olası anlaşmayı olumlu değerlendirdiği bildirildi.