Dünya Basını
Arktik jeopolitiği: Svalbard takımadaları
Çevirmenin notu: Norveç Krallığının NATO’nun Arktik bölgesindeki angajmanının en aktif destekçisi olduğu, son yıllarda Rusya sınırında askeri hareketliliği hızlandırdığı ve silah alımını artırdığı bilinmekte. Baltık ülkelerinin Rus ekslavı Kaliningrad’ı şantaj malzemesi haline getirmesi gibi Norveç de bir süredir Rusya sınırındaki Svalbard’da yaşayan etnik Rusların boğazına çöküyor.
2022’nin haziran ayının sonlarına doğru Norveç hükümeti, Svalbard’da yaşayan etnik Ruslara karşı abluka uygulamaya başladı. Takımadalar resmen Norveç tarafından kontrol ediliyor, fakat özel statüye sahip; toprakları ve kıyıları askerden arındırılmış bölge.
1920’de Norveç ve Sovyetler Birliği arasında bölgeye bugünkü statüsünü kazandıran Svalbard Antlaşması imzalandı. 1925’te Norveç, anlaşma uyarınca takımadalar üzerinde denetimi ele geçirdi ve imzacı ülkelerin Svalbard’a yerleşmek isteyen herkese eşit haklar sunmasında mutabık kalındı. Bölgede Norveç yasaları geçerli ve Rus şirketleri ve araştırma kurumları Sovyet döneminden bu yana burada kömür madenciliği ve bilimsel araştırmalar yürütüyor.
Takım adaların idari merkezi Longyearbyen, dünyanın en kuzeyindeki idari merkez niteliğinde. Barentsburg ve Sovyet döneminde kömürün çıkarıldığı iki kullanılmayan yerleşim yeri Pyramida ve Grumant ayrı bir önemde. Barentsburg’da bir maden, termik santral ve liman mevcut. Burada 500 kişi yaşıyor; tamamı madenciler, öğretmenler; jeofizikçiler, jeologlar, arkeologlar ve biyologlar başta olmak üzere bilim insanlarından oluşuyor.
NATO’nun Baltık’taki hakimiyetini zayıflatan Kaliningrad’ı aylarca rehin alan abluka, yine ittifakın Arktik bölgesindeki hakimiyetini zayıflatan Svalbard’da da uygulanmıştı.
Arktik bölgesi, “uzman değerlendirmelerinde” çoğunlukla es geçilse de burada son yıllarda nükleer silah yığınakları arttı ve potansiyel savaş sahaları arasında.
Arktik jeopolitiği: Svalbard takımadaları
Andreas Østhagen, Otto Svendsen, Max Bergmann
Center for Strategic and International Studies (CSIS)
14 Eylül 2023
Kuzey Kutbu giderek artan bir şekilde güç projeksiyonu ve başka yerlerdeki çatışmaların yayılması bağlamında bir arena olarak görülüyor. Dolayısıyla Svalbard takımadaları önemli bir vaka çalışması, zira Yüksek Kuzey’deki ülkeler, ABD ve Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) ittifakı açısından iktsadi, bilimsel, siyasi ve güvenlik etkileri söz konusu. Svalbard’ın, Norveç’in yabancı uyruklular için hükümler içeren egemen bir bölgesi olarak benzersiz statüsü, Rusya’nın bölgedeki varlığı ve denizdeki çıkarlarının yanı sıra takımadaların Rusya’nın kritik askeri pozisyonlarına yakınlığı Svalbard’ı potansiyel bir jeopolitik parlama noktası haline getiriyor. Bu özet, Svalbard’ın jeopolitiğini ve bunun Norveç, ABD’nin ve NATO açısından güvenlik sonuçlarını inceliyor. Yazarlar, takımadaları yakından inceleyerek Arktik jeopolitiğinin daha detaylı bir şekilde anlaşılmasına ve NATO ile ABD’nin bölgede artan jeopolitik gerilimlere en iyi şekilde nasıl hazırlanabileceğine katkıda bulunmayı amaçlıyor.
Giriş
Uzun zamandır Arktik siyasetini karakterize eden işbirliğine verilen önem azaldı. Soğuk Savaş döneminde, NATO üyesi Norveç ile Sovyetler Birliği arasındaki coğrafi yakınlığa rağmen, jeopolitik denge Kuzey Kutbu’nda devletlerarası çatışmaların neredeyse hiç yaşanmamasını sağladı. Aslında her iki taraf da bölgede kayda değer bilimsel işbirlikleri yürüttü. 2000’li yılların başında, Rusya da dahil olmak üzere Arktik ülkeleri arasında iktisadi kalkınmadan iklim araştırmalarına kadar her konuda bölgeye olan ilgi ve katılımda hızlı bir artış görüldü. Fakat eş zamanlı olarak Rusya da Kuzey’deki askeri varlığını ve faaliyetlerini artırdı. Rusya’nın 2014’te Kırım’ı ilhak etmesinin ardından Kuzey Kutbu’ndaki güvenlik meseleleri daha da gerginleşti ve Rusya’nın 2022’de Ukrayna’yı tamamen işgal etmesinin ardından bölgesel işbirliğinin son kalıntıları da buharlaştı. Dahası, bazıları Rusya’nın Çin ile ilişkilerini derinleştirme girişimlerinin Pekin’in “Kuzey Kutbu’na yakın” bir ülke olma iddiasını güçlendirdiğini ve böylece diğer yedi Kuzey Kutbu devletine (Kanada, Danimarka, Finlandiya, İzlanda, Norveç, İsveç ve ABD) meydan okuduğunu düşünüyor.
Bölgede artan bu jeopolitik gerilim, Kuzey Avrupa ülkeleri, NATO ittifakı ve ABD tarafından daha yakından incelenmeyi gerektiriyor. Bu gelişmeyi Belçika’nın yaklaşık iki katı büyüklüğünde bir alana sahip olan ve Norveç anakarasının yaklaşık 650 kilometre kuzeyinde ve Kuzey Kutbu’ndan sadece bin kilometre uzaklıkta bulunan Norveç takımadası Svalbard’dan daha iyi somutlaştıran çok az örnek çalışma var. Norveç’in en kuzeyinde yer alan ve benzersiz bir siyasi ve iktisadi statüye sahip olan Svalbard etrafında coğrafya ve güç politikaları arasındaki bağlantıların analizi, Kuzey Kutbu’ndaki jeopolitik rekabetin karmaşıklığını ve çatışma/çatışmasızlık senaryolarının basit tasvirlerinin ne kadar yararsız olabileceğini ortaya koyuyor.
Svalbard’ın eşsiz bölgesel konumu bilhassa önemli. Rusya’nın konumu, stratejik nükleer denizaltılarına ev sahipliği yapan Kola Yarımadası’ndaki Kuzey Filosuna erişimi kontrol etmek açısından son derece önemli olabileceğinden, takımadalar kayda değer bir stratejik öneme sahip. Svalbard etrafındaki sular aynı zamanda morina ve karides gibi bol miktarda balık stokları ve geniş metal mineral yatakları içeriyor. Buzların erimesi bu kaynakların bazılarına erişimi kademeli olarak iyileştirecek ve durum, Kuzey Kutbu’nun bu kısmında gemicilik faaliyetlerinin artmasını kolaylaştırabilir.
Bu bağlamda Rusya, iklim değişikliğinin Avrupa ve Asya arasında seyahat eden gemiler açısından özellikle Rusya’nın Arktik kıyısı boyunca kestirme bir yol sunan Kuzey Denizi Rotası’nın ticari gelişimi üzerindeki etkilerine farklı bir ihtimam gösteriyor. Bununla birlikte, eriyen buzulların ülkelere manevra için yeni fırsatlar sunduğu Arktik’te bile, jeopolitik rekabet teriminin aşırı geniş çerçeveleri genelde son derece basit. Bundan ziyade Kuzey’deki belirli jeopolitik rekabet ve çekişme vakalarını daha yakından incelemek mecburi.
Hem akademik hem de gazetecilik çalışmaları Svalbard’ın egemenliğini ve bununla bağlantılı jeopolitik boyutlarını yanlış anlama eğiliminde. Svalbard Antlaşmasına göre Norveç’in Svalbard üzerinde “tam ve mutlak egemenliği” olmasına rağmen takımadaların “paylaşılan bir alan” olduğu ya da Svalbard’ın hukuki statüsünün belirsiz olduğu gibi yanlış anlamalar yaygın. Bir başka şüpheli iddia da “Svalbard Antlaşmasının Norveç yorumunun diğer imzacılar tarafından tartışılıyor” olması. Dahası, bazıları takımadaların “NATO belirsizliği” ile örtülü olduğunu iddia ediyor ve ittifakın bölgesel güvenlik garantisi kapsamında olup olmadığını sorguluyor.
Bu gibi ifadeler doğru değil ve Svalbard’ı çevreleyen hukuki ve siyasi durumu belirsizleştiriyor. Takımadaların deniz bölgelerine ilişkin belirsizliği, Norveç’in bölge üzerindeki egemenliğine ilişkin daha temel bir anlaşmazlıkla karıştırdıkları ve Svalbard’a ilişkin diğer jeopolitik boyutları —kasıtlı ya da kasıtsız olarak— göz ardı ederken dar kapsamlı bir meseleyi büyüttükleri görülüyor.
Bu yanlışlığın üstesinden gelmenin bir yolu, Svalbard’ın uluslararası politikadaki daha somut jeopolitik boyutlarını incelemek olacaktır. Bunlar arasında; (1) Norveç’in karadaki politikalarına dönük açık meydan okumalar, (2) deniz bölgelerinin yasal statüsü (egemenlik hakları) konusundaki anlaşmazlık ve (3) Rusya ile daha büyük bir çatışmada Svalbard’ın potansiyel askeri kullanımı yer alıyor.
Konu: Svalbard’ın siyasi tarihi
Svalbard’ın benzersiz hukuki statüsünün kökeni, yüzyıllar önce ticaret ve ticaret merkezi olarak oynadığı role dayandırılabilir. İlk olarak on altıncı yüzyılda Hollandalı kâşif Willem Barentsz tarafından Spitsbergen olarak adlandırılan takımadalar, 1925 yılında Norveç tarafından Svalbard olarak yeniden adlandırılırken, Spitsbergen artık takımadaların en büyük adasının adı. Fakat yirminci yüzyılın başlarında, umut vaat eden kömür keşifleri yapıldığında ve madenler kurulduğunda, ilk başta Norveç’in 1905’te İsveç ile olan birliğinin dağılmasından sonra bölgenin yasal statüsünü tanımlama isteğiyle Svalbard takımadalarının bir yönetimini kurmak için müzakereler başlatıldı. Birinci Dünya Savaşı’ndan önce çeşitli modeller tartışılmış olsa da, 1920’deki savaş sonrası müzakereler, Norveç’in bölge üzerindeki egemenliğini doğrulayan Spitsbergen Antlaşması (burada Svalbard Antlaşması olarak anılacaktır) ile sonuçlandı.
Norveç’in adaların yönetiminde tam ve mutlak egemenliğini ve sorumluluğunu teyit ettikten sonra, anlaşma yabancı uyrukluların iktisadi çıkarlarını temel bir hedef olarak güvence altına almaya çalışıyor. Bu, o dönemde en ilgili iktisadi faaliyetlerde eşit haklar ve ayrımcılık yapılmamasına ilişkin hükümler dahil edilerek yapıldı. Örneğin, Norveç belirli alanlarda diğer ülke vatandaşlarına kendi vatandaşlarından daha az imtiyazlı davranamaz ve madencilikle ilgili olarak Svalbard’dan alınan vergiler yalnızca yerel amaçlar için kullanılabilir. Ayrıca, adalar “savaş amaçlı” kullanılamaz ve adalarda askeri tahkimat yapılamaz.
Sovyetler Birliği, devam eden iç savaşı nedeniyle antlaşma müzakereleri sırasında hazır bulunmadığından, o dönemdeki tek kaygı, bölgeye coğrafi yakınlıkları ve tarihi kullanım iddiaları göz önüne alındığında Sovyetlerin antlaşmaya itiraz edip etmeyeceğiydi. Ancak 1924 yılında Sovyet yönetimi, takımadalar üzerindeki Norveç egemenliğini koşulsuz ve tek taraflı olarak tanıdı ve 1935 yılında antlaşmaya katıldı. Sovyetler Birliği, Birinci Dünya Savaşı sonrasında ve daha sonra 1944 yılında Sovyet Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov’un Norveç Dışişleri Bakanı Trygve Lie’ye antlaşmanın iki taraflı bir düzenleme lehine hurdaya çıkarılması önerisiyle Svalbard üzerinde özel statü kazanma yönünde birkaç girişimde bulundu.
Dünya Savaşı öncesinde iktisadi açıdan Svalbard’a olan uluslararası ilgi azaldı ve kısa süre içinde adada sadece Norveçli ve Sovyet madencilik şirketleri ekonomik faaliyetlerde bulundu. Birbirini izleyen Norveç hükümetleri, ağırlıklı olarak devlete ait Store Norske şirketiyle kömür madenciliğine teşvik sunarak ve adaların en büyük topluluğu olan Longyearbyen’i destekleyerek adalardaki Norveç nüfusunu korumaya çalıştı. Benzer şekilde, Moskova’daki birbirini izleyen yönetimler de devlete ait Arktikugol madencilik şirketi aracılığıyla, bugün sadece Barentsburg’un aktif olduğu Barentsburg, Pyramiden ve Grumant banliyölerinde oldukça büyük bir Sovyet nüfusunu korumaya çalıştı.
Değişen manzara: Svalbard’ın jeopolitik önemi
Son yıllarda Arktik meselelerine olan ilgi arttıkça, Svalbard ve onun özel yasal hükümleri, iktisadi tarihi ve jeostratejik konumu büyük ilgi gördü. Üç spesifik jeopolitik boyut hem Norveçli hem de Transatlantik gözlemciler tarafından daha fazla incelenmeyi gerektiriyor.
1. Norveç’in Svalbard politikalarını bağlayan zorluklar
Norveç’in Svalbard üzerindeki egemenliği tartışmasız olmakla birlikte, 1920’den bu yana Norveç’in anlaşmaya nasıl bağlı kaldığı ve hükümlerini nasıl uyguladığı konusunda tartışmalar yaşanıyor. Egemen ülke olarak Norveç, takımadalardaki tüm faaliyetleri düzenliyor, ancak bir dizi başka ülkenin vatandaşları ve şirketleri de burada faaliyet gösteriyor. Zaman içinde, Norveç’in daha sıkı çevre düzenlemeleri uygulaması, araştırma faaliyetlerinin koordinasyonunu artırması ve özellikle takımadalardaki kırılgan çevreye dönük kaygılarla belirli faaliyet türlerini sınırlandırması nedeniyle, bazı antlaşma imzacılarının iddia edilen antlaşma ihlallerine yönelik eleştirileri arttı.
Şikâyetler öncelikle Sovyetler Birliği’nden ve daha sonra da takımadalarda azalan da olsa büyük bir nüfusa ve farklı topluluklara sahip tek ülke olan Rusya’dan geldi. Bu şikâyetler, Rus şirketlerinin madencilik faaliyetlerinin ötesinde helikopter kullanmalarına izin verilmemesi, çevre düzenlemelerinin genişletilmesi, ulusal parkların oluşturulması ve bir uydu istasyonunun askeri amaçlarla kullanılmasına ilişkin sorulara odaklandı. Çin’in Svalbard’a ilgisini çeken bir diğer konu da Norveç’in Norveç Kutup Enstitüsü aracılığıyla Spitsbergen adasındaki küçük bir araştırma yerleşimi olan Ny-Ålesund’daki araştırmaları daha iyi koordine etme çabaları oldu. Burada Çin, Norveç’in yabancı kuruluşlara karşı antlaşma yükümlülüklerini aşıp aşmadığına dair endişelerini dile getirdi. Çin, Arktik siyaseti ve yönetimiyle giderek daha fazla ilgilenirken, Svalbard üzerindeki “hakları” ve “çıkarları” konusunda da giderek daha fazla endişe duymaya başladı. Bu durum, Kuzey Kutbu’na yakın bir ülke olmasına rağmen bölgedeki bazı haklarını meşrulaştırmak için altı kez Svalbard Antlaşması hükümlerine başvuran Çin’in 2018 Arktik politikasına da yansıdı.
Bir diğer zorluk da Rusya’nın Norveç’in Svalbard’ı antlaşmanın 9. Maddesini ihlal ederek askeri amaçlarla kullandığına dair şikayetleri oldu: “Norveç, 1. Maddede belirtilen topraklarda herhangi bir deniz üssü kurmamayı veya kurulmasına izin vermemeyi ve söz konusu topraklarda asla savaş amaçlı kullanılamayacak herhangi bir tahkimat inşa etmemeyi taahhüt eder.” Norveç sahil güvenliği ikmal için Longyearbyen’e yanaşıyor ve Norveç Donanması, bölgedeki Norveç egemenliğini ve kabiliyetini vurgulamak adına düzenli olarak Svalbard’a bir firkateyn gönderiyor. Rusya ise bunun Svalbard Antlaşması’na bir meydan okuma olduğunu savunuyor, fakat antlaşma Norveç’in takımadalar üzerinde ya da etrafında askeri varlık bulundurmasını “savaş amaçlı” olmadığı sürece engellemiyor. Rusya’nın Svalbard’daki askeri faaliyetlere dair hassasiyetleri sadece antlaşmayla değil, öncelikle Svalbard’ın Kola Yarımadası’ndaki Kuzey Filosuna yakınlığı ve Arktik topraklarını savunmak ve Grönland, İzlanda ve Birleşik Krallık-Norveç boşluğuna güç yansıtma konusundaki stratejik konumuyla ilgili.
Svalbard’da bulunan ve dünyanın en büyüklerinden biri olan Norveç uydu istasyonu ile ilgili olarak Rusya’dan da benzer şikâyetler geldi ve Rusya toplanan verilerin savaş amaçlı kullanılıp kullanılmadığını sorgulamaya başladı. Norveç’in Svalbard’daki antlaşma yükümlülükleri ve Arktik bölgesinde uzun süredir var olan ancak kırılgan olan sükûnet göz önüne alındığında bu tür protestolara karşı hassas olduğu aşikâr. Ancak Norveç, Svalbard’da savaş amaçlı askeri faaliyetleri sınırlandırmaya yönelik antlaşma yükümlülüklerini daima yerine getirdi.
Rusya veya Çin’den gelen bu gibi şikayetler Norveç’in egemenliğini doğrudan aşındırmasa da şikayetlerin toplamı Oslo’nun anlaşmaya bağlılığına dönük daha büyük bir meydan okuma anlamına gelebilir. Buna ek olarak, Rusya —eğer bir çatışmayı tırmandırmak isterse ve bunu bir şekilde makul bir şekilde inkâr edebilirse— bu şikayetleri gerekçe göstererek Norveç egemenliğini zayıflatacak eylemler başlatabilir. Özellikle, Rusya’nın Barentsburg Başkonsolosu kısa süre önce Sovyetler Birliği’nin Nazi Almanya’sını yenilgiye uğratmasının yıldönümü münasebetiyle bir helikopter ve Rus bayrakları sallayan onlarca aracın yer aldığı askeri tarzda sembolik bir geçit törenine öncülük etmişti. Her ne kadar öncelikle Rusya devletine ait madencilik şirketi Trust Arktikugol’un yeni yöneticisi İldar Neverov tarafından dikkat çekmenin bir yolu olarak yapılmış olsa da bu hadise, Svalbard’da giderek gerginleşen ilişkileri vurguluyor.
Rusya’nın Svalbard’a ilişkin açıklamaları hem Norveç’in Svalbard’a ilişkin kural ve düzenlemelerine yönelik meydan okumalar hem de Svalbard etrafındaki deniz bölgeleri söz konusu olduğunda Rusya’nın hukuki pozisyonuna ilişkin stratejik belirsizlik politikasını sürekli olarak destekliyor gibi görünüyor. Aynı zamanda, genel olarak Svalbard rejiminin altını oymanın ya da anlaşmanın kendisini ortadan kaldırmanın Rusya’nın çıkarına olması pek mümkün değil. Rus şirketleri ve aktörleri uygulamada Norveç’in egemenliğine ve otoritesine saygı duyuyor. Svalbard’da önemli bir nüfusa sahip olan ve kömür madenciliğinden turizm ve balıkçılığa kadar çeşitli ekonomik faaliyetlerde çıkarları olan diğer tek ülke olarak statüko, Rusya’nın Barents Denizi bölgesinin siyasi olarak istikrarlı kalmasını sağlama arzusunun yanı sıra Rus ekonomik çıkarlarına da uygun.
2. Svalbard etrafında Norveç’in yargı yetkisine yönelik zorluklar
İkinci olarak, takımadaların kıyılarından 12 deniz mili ötesindeki bölgenin etrafındaki deniz bölgelerinin statüsü konusunda devam eden bir anlaşmazlık söz konusu. Sorun, Svalbard etrafındaki 200 deniz millik deniz yetki alanının ve kıta sahanlığının 1920 Svalbard Antlaşması’ndaki hükümler kapsamında olup olmadığı.
Son yıllarda, özellikle Avrupa Birliği, balıkçılık koruma alanı ve sahanlığın Norveç’in yargı yetkisine tabi olduğu ancak Norveç’in Svalbard Antlaşması’nın hükümlerine uyması gerektiği şeklindeki ilk görüşün savunucusu oldu. Bu mesele, Norveç ile Avrupa Birliği arasında 2015’ten bu yana kar yengeci avlama hakkı konusunda yaşanan, Brexit’in bir sonucu olarak ortaya çıkan ve 2020’den itibaren morina kotaları konusunda bir anlaşmazlığa daha yol açan bir ihtilaf nedeniyle ortaya çıktı. Rusya, Norveç’in tek taraflı olarak herhangi bir bölge oluşturamayacağını ve bu nedenle yalnızca bölgede söz hakkı olan ülkelerin balıkçılık koruma alanındaki balıkçı gemileri üzerinde yargı yetkisine sahip olduğunu savunurken, tutumuna ilişkin bir tür stratejik belirsizlik veya muğlaklığı sürdürerek farklı bir yaklaşım benimsedi. Sahanlıkla ilgili olarak ise Rusya, bunun antlaşma hükümleri kapsamında olduğunu savunuyor.
Bu anlaşmazlığın bölgedeki jeopolitik rekabeti daha da yoğunlaştırma potansiyeli taşıyan iki yönü bulunuyor. Bunlardan ilki kaynaklara erişim ve Avrupa Birliği’nin kar yengeci meselesinde örneklendiği gibi çeşitli ülkelerden balıkçı gemilerinin antlaşmalarla korunan haklarını talep etme girişimleriyle ilgili. Dünyanın en büyük balıkçılık filosuna sahip olan Çin de şu ana dek resmi bir girişimde bulunmamış olsa da balıkçılık haklarına eşit erişim için olası iddialarıyla varsayımsal olarak bu konuda kendini gösterebilir.
İkinci mesele ise Rus gemileri ile Norveç sahil güvenliği arasında balıkçılık koruma alanındaki etkileşimlerin olası tırmanışı. Rus balıkçı gemileriyle etkileşimde tırmanış birincil endişe kaynağı olsa da Rus gemilerinin Norveç sularındaki faaliyetleri hakkında giderek daha fazla soru soruluyor. Örneğin, Ocak 2022’de Svalbard’daki bilişim teknolojisi açısından son derece önemli olan iki denizaltı kablosundan biri, Rus balıkçı gemilerinin bölgede yoğun bir şekilde faaliyet göstermesinin ardından kesildi. Norveçli yetkililer failin kimliğini kamuoyuna açıklamamış olsa de pek çok kişi, hadisenin Rus istihbaratının Norveç Kuzey Kutbu’ndaki hibrit faaliyetleriyle ilgili olduğunu düşünüyor. Eylül 2022’de Baltık Denizi’ndeki Kuzey Akım doğalgaz boru hatlarına yapılan sabotajla birlikte bu konu, Norveç’in güvenlik ve savunma tartışmalarında giderek daha önemli hale geldi.
Rusya’dan gelen hem balıkçı hem de araştırma gemilerinin Norveç sularına erişim haklarının kısıtlanmasının zor olması meseleyi daha da karmaşık hale getiriyor. Balıkçı gemilerinin bölgesel sınırlara bakılmaksızın Barents Denizi’nin tamamında balıkçılık yapabilmesi, Norveç ile Rusya arasındaki başarılı balıkçılık işbirliği ortak yönetim planının temel dayanaklarından birini oluşturuyor. Araştırma gemilerinin Norveç’in münhasır ekonomik bölgesine (MEB), balıkçılık koruma alanına ve sahanlığa erişimi Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin (UNCLOS) 246. Maddesine dayanıyor; bu maddeye göre birkaç özel durum dışında “Kıyı ülkesi normalde rızasını vermelidir.” Başka bir deyişle, balıkçılık koruma alanı da dahil olmak üzere Norveç sularında yasa dışı faaliyetler yürüten Rus gemileriyle ilgili ispat yükümlülüğü Norveç makamlarına ait. Bu durum, Norveç kolluk kuvvetleri açısından kayda değer bir operasyonel ve bürokratik engel oluşturuyor ve Norveç’in Rusya’nın örtülü operasyonlarına dönük caydırıcılığını sınırlıyor.
Svalbard sularında denetimleri ve olası tutuklamaları özellikle hassas kılan, Rusya’nın münhasır ekonomik bölgeyi Norveç’in denetleme ve tutuklama yetkisine sahip olduğu sular olarak —her ne kadar uygulamada Rus balıkçılar genellikle Norveç sahil güvenliğinin denetimlerini kabul etse de— kabul etmemesi. Yine de gergin güvenlik ortamında, Norveç makamlarının bir Rus gemisini denetlemesi ve tutuklaması halinde Rusya’nın Norveç’in yetki alanını aştığını iddia edebileceğinden endişe ediliyor. Buna Rusya da, daha önce 2000’li yılların başında Rus balıkçı gemilerinin Norveç sahil güvenliği tarafından balıkçılık koruma alanında alıkonması sırasında ima ettiği gibi, askeri güç kullanma tehdidiyle karşılık verebilir.
3. Doğu-Batı çatışmasında Svalbard’ın askeri amaçlı kullanımı
Son olarak, Svalbard’ın Kuzey Kutbu’nu ilgilendiren büyük ölçekli bir çatışmada oynayabileceği rol göz ardı edilemez. Her ne kadar Svalbard Antlaşması’nın 9. Maddesi bölgenin “savaş amaçlı” kullanılmaması gerektiğini belirtse de —ki bu askerden arındırılmış bölge ile aynı şey değil— takımadaların askeri amaçlarla kullanılabileceğine dair kaygıların derecesi tarihsel olarak Doğu-Batı gerginliğinin derecesine göre dalgalandı.
Soğuk Savaş sırasında Sovyetler Birliği takımadaların askeri amaçlı kullanılma riskinden özellikle endişe duymuş ve antlaşmanın adaların tahkimat veya deniz üsleri kurulması da dahil olmak üzere savaş amaçlı kullanımına ilişkin yasağına sıkı sıkıya bağlı kalınmasını talep etmişti. Savaş çıkarsa, Svalbard’ın kontrolü Sovyetler için hem NATO komutasını sınırlamak hem de stratejik denizaltıları nükleer balistik füzelerle korumak amacıyla Rus askeri kuvvetleri için bir üs olarak kullanma konusunda birincil motivasyon olacaktı. Bu, Sovyetler Birliği’nin kale savunma konseptinin merkezi bileşeniydi.
Rusya’nın 2005’ten bu yana Avrupa Arktik bölgesinde artan askeri faaliyetleri Svalbard’ın jeostratejik konumunun altını çizdi. Her ne kadar Svalbard Antlaşması uyarınca takımadalarda askeri tahkimat bulunmasa da Norveç’in endişesi, NATO ile Rusya arasında topyekûn bir savaş çıkması halinde Rusya’nın burayı kontrol etme teşebbüslerine hızla maruz kalması. Takımadaların Kola Yarımadası’ndaki Severomorsk’ta bulunan Rus Kuzey Filosuna yakınlığı ve Svalbard’ın Barents Denizi ve Kuzey Atlantik’teki sözüm ona erişim ve alan engelleme operasyonları açısından potansiyel bir üs olarak stratejik konumu, Rusya’nın bölgedeki güvenlik çıkarlarının hala başlıca itici güçleri. Bazıları, Rusya’nın uzun menzilli balistik füzelerindeki teknolojik gelişmeler ve Kuzey’deki savunma konseptlerindeki değişim göz önüne alındığında, Svalbard’ın gerçekten böyle bir stratejik konuma sahip olup olmadığını sorguluyor. Her şeye rağmen, Rusya’nın Ukrayna’da ve İsveç ve Finlandiya’nın NATO üyeliklerine yanıt olarak yıpranan Arktik kuvvet duruşunu ve kabiliyetlerini yeniden inşa etmeye niyetli olması muhtemel olduğundan, Svalbard’ın Rusya’nın güç projeksiyonu açısından potansiyel bir alan olmaya devam etmesi muhtemel görünüyor.
Tehdit ortamı: Norveç ve NATO, Rusya’ya karşı
Norveçli bir savunma planlamacısı veya karar alıcı açısından bakıldığında, Svalbard ile ilgili temel güvenlik endişesi kuşkusuz Rusya olmaya devam edecektir. Yukarıda vurgulanan tüm jeopolitik boyutlarda, takımadaların askeri kullanımı yalnızca bir NATO-Rusya çatışmasında söz konusu olabileceğinden, Rusya’nın yarattığı tehdit büyük önem taşıyor. Diğer AB ya da NATO ülkelerinin Norveç’in bölgedeki egemenliğini örtülü ya da askeri eylemlerle önemli ölçüde engellemesi düşünülemez. Dahası, büyük ölçekli bir çatışmada diğer potansiyel düşmanlar (örneğin Çin) Svalbard’dan kısa ve orta vadede herhangi bir tehdit oluşturamayacak kadar uzakta.
Fakat Norveç’in karadaki politikasına ya da denizdeki yetki alanına yönelik küçük ölçekli meydan okumalar, yalnızca Rusya’yı değil, meydan okuyabilecek bir dizi aktörü de içeriyor. Daha önce de belirtildiği gibi, son yıllarda Norveç’in deniz alanlarına ilişkin tutumuna yönelik en aktif meydan okuma Avrupa Birliği ve bazı üye ülkelerden geldi: birincisi, kar yengeci balıkçılığına erişim ve ikincisi, Brexit’ten sonra balıkçılık koruma alanındaki morina kotalarının payı konusunda. Rusya ve AB üyesi ülkeler dışında Çin gibi ülkelerin de Norveç’in tutumuna meydan okumak için harekete geçtiğini ya da su sütununda veya sahanlıkta ekonomik faaliyetler konusunda eşit haklar talep ettiğini düşünmek mümkün.
Yine de jeopolitik açıdan bakıldığında, Barents Denizi’ndeki ortak balık stoklarının ortak yönetim rejimi uyarınca her yıl bölgede faaliyet gösteren çok sayıda Rus balıkçı gemisi nedeniyle Rusya, birincil güvenlik kaygısı olmaya devam ediyor. Çin’in araştırmalarla ilgili protestolarına ilişkin bir kerelik soruna rağmen, aynı sonuç Norveç politikaları ve Rus yetkililerin Svalbard Antlaşması’nı ihlal ettiği iddiaları üzerine karadaki olası anlaşmazlıklar için de geçerli.
Rusya’nın jeopolitik tehdidi önemini korurken tecrit edilen Rusya’nın kolaylaştırdığı Çin tecavüzleri, uzun vadede Arktik’teki güvenlik ortamını karmaşıklaştırabilir. Rusya ile Çin, sahil güvenlik teşkilatları kısa bir süre önce Rusya’nın batı kanadında Norveç’e yakın bir kent olan Murmansk’ta büyük bir tantanayla deniz hukuku uygulamalarının güçlendirilmesine yönelik bir işbirliği anlaşması imzaladı. Dahası, diğer tüm Arktik sahil güvenlik kurumları Arktik Sahil Güvenlik Forumu’na katılımlarını askıya aldıklarında Rusya, Çin’i foruma katılmaya davet etti; bunlar, Çin’in Yüksek Kuzey’de genişleyen varlığının açık işaretleri. ABD’nin Arktik ve Küresel Dirençten Sorumlu Savunma Bakan Yardımcısı Iris A. Ferguson’un ifadesiyle, Çin’in çabaları “varlığını normalleştirmeyi ve Arktik bölgesel yönetişim ve güvenlik meselelerinin şekillendirilmesinde daha büyük bir rol oynamayı” amaçlıyor.
ABD’ye politika önerileri
ABD Başkanı Joseph Biden yönetimindeki idare, 2022 Arktik Bölgesi Ulusal Stratejisi ile bölgeye öncelik vereceğine dair güçlü ve açıklayıcı bir sinyal gönderdi. Strateji, 2013 tarihli Arktik Bölgesi Ulusal Stratejisini etkin bir şekilde güncelliyor ve dört eylem sütunu etrafında düzenleniyor: güvenlik, iklim değişikliği ve çevrenin korunması, sürdürülebilir iktisadi kalkınma ve uluslararası işbirliği ve yönetişim. Güvenlik sütunuyla ilgili olarak strateji, ABD’nin Kuzey Kutbu’ndaki çıkarlarını korumak için gerekli askeri ve sivil kabiliyetleri genişletmeyi amaçlıyor. Strateji, “ABD’nin barışçıl, istikrarlı, müreffeh ve işbirliğine dayalı bir Arktik bölgesi istediğini” belirtirken, özellikle Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesinin ardından artan jeopolitik gerilimin gelecekte Arktik’e jeopolitik rekabet getirebileceğini de kabul ediyor.
Bu hususlar göz önünde bulundurularak ABD, aşağıdaki hareket tarzını izlemeli.
- Svalbard’ı özel olarak dikkate alan koordineli bir NATO yaklaşımı konusunda baskı yapılmalı.
Daha önce de belirtildiği gibi, Svalbard’ın coğrafi konumu, Rusya’nın nükleer denizaltı filosunu barındıran ve Washington’un, Rusya’nın Yüksek Kuzey’deki birincil odak noktası olan Kola Yarımadası’ndaki Kuzey Filosuna erişimin kontrolünde merkezi bir rol oynayabilir. Bu nedenle, Washington’un Svalbard’ın yaklaşan Arktik güç mücadelesinde potansiyel bir parlama noktası olduğunu kabul etmesi ve caydırıcılığı takımadaların benzersiz hukuki statüsü üzerindeki etkiyi en aza indirecek şekilde uyarlamak için Norveç ile birlikte çalışması gerekiyor. Bu yaklaşım, daha fazla askeri gerilim riskini en aza indirmek için Svalbard’ın statüsünü dikkate alırken güçlü bir savunma duruşunu dikkatlice dengelemeli.
Kremlin’in Svalbard Antlaşması’nın 9. Maddesini genişletilmiş bir NATO varlığını tırmandırmak için bahane olarak kullanma riski göz önüne alındığında, ittifak Svalbard’da veya etrafında kabiliyet geliştirme ve askeri tatbikatları en aza indirme niyetini inandırıcı bir şekilde belirtmeli. Genel caydırıcılıktan ödün vermemek adına bu kısıtlama, Norveç anakarasında güçlü bir amfibi kuvvetle tamamlanmalı ve Rusya’nın Svalbard veya etrafındaki konvansiyonel tırmanışına yanıt verecek askeri tatbikatlar yapılmalı. Bu çabanın bir kısmı NATO’nun Norveç’in müttefik birliklerin Arktik ortamda savaşma ve hayatta kalma yeteneklerini test etmek için ev sahipliği yaptığı iki yılda bir gerçekleştirilen Cold Response tatbikatlarına dahil edilebilir. Aynı zamanda, NATO’nun 5. Maddesinin Svalbard’ı Norveç topraklarının bir parçası olarak kapsadığının açıklığa kavuşturulması herhangi bir stratejik belirsizlikten kaçınmak için önemli.
Svalbard Antlaşması’nın takımadaların deniz alanlarına uygulanabilirliği konusunda ittifak çapında bir uzlaşı sağlanması da önemli bir diplomatik çaba hattı olabilir. Bu da Norveç ile Avrupa Birliği arasında devam eden anlaşmazlığın çözülmesi ve Rusya’nın muhtemelen Norveç’in tutumu lehine bir müttefik çatlağını istismar etmesinin önüne geçilmesi anlamına geliyor.
- Arktik deniz tabanındaki fiber optik kablolar gibi kritik altyapıların dayanıklılığını güçlendirmek için bölgesel müttefiklerle birlikte çalışılmalı.
CSIS’in Kremlin’in Ukrayna’yı işgal etmesinin ardından Rusya’nın Kuzey Kutbu’ndaki tehdidini inceleyen yakın tarihli bir özeti, Rusya’nın bölgede hibrit taktikler kullanmasının “hem sıklık hem de şiddet bakımından artıyor gibi göründüğünü” belirtiyordu. Bu korkular belki de ilk olarak, Rus balıkçı gemileri yakınlarda yoğun bir şekilde faaliyet gösterirken Svalbard’a hizmet veren kritik bir deniz altı bilişim teknolojisi kablosunun kopmasıyla en iyi şekilde örneklendi. Norveçli yetkililer ayrıca birkaç Rusya vatandaşını ülke genelinde yasa dışı fotoğraf çektikleri Svalbard üzerinde habersiz drone gözlemleri yaptıkları için gözaltına almıştı. Batılı paydaşlar, özellikle Norveç’in Avrupa’nın ana boru hattı gaz tedarikçisi olarak önemi göz önüne alındığında, Kuzey Akım 1 ve 2 boru hatlarına yapılan sabotajın ardından bu kırılganlığı kabul etmiş görünüyor. Norveç, 2022 sonbaharında kritik denizcilik altyapısını korumak üzere İç Güvenlik Güçlerini görevlendirmiş ve bu hamle Kuzey Denizi’ndeki NATO gemi devriyeleri tarafından desteklenmişti. ABD’nin Arktik Bölgesi Ulusal Stratejisi de bu riski ele alma ihtiyacını kabul ediyor ve Washington’un “hem iklim değişikliğine hem de siber saldırılara karşı korunmak için kritik altyapının dayanıklılığını artırırken, bu amaçları mümkün kılmak için gereken güvenlik altyapısını stratejik olarak geliştirmek üzere hedefli yatırımlar yapma” niyetini belirtiyor.
Batı’nın yaptırımlarının tükenmekte olan etkileri ve Rusya’nın Arktik kuvvetlerinin zayıflamış durumu göz önüne alındığında, NATO ile Rusya arasındaki gerilim tırmanmaya devam ederse, Kremlin’in en azından kısa ve orta vadede Svalbard etrafında hibrit taktikler kullanmasını beklemek makul olacaktır. Bu nedenle Rusya’nın hibrit tehditlerine karşı koymaya yönelik geçici girişimler yetersiz kalabilir ve daha yapılandırılmış bir NATO yaklaşımından fayda sağlayabilir. Örneğin, NATO’nun hibrit unsurları konvansiyonel askeri senaryolara dahil eden, siyasi ve askeri yelpazeyi kapsayan bölgesel masa başı tatbikatlarını kolaylaştırabilir. Diğer alternatifler arasında müttefikler, kamu kurumları ve özel sektör arasında istişare ve bilgi paylaşım kanallarının geliştirilerek ortaya çıkan hibrit krizlerin ilk tespit ve müdahalesinin güçlendirilmesi de yer alıyor.
- Bölgesel yönetişimin kabul edilebilir kapsamını, özellikle de Çin’in rolünü belirlenmeli.
Son olarak ABD, Kuzey Kutbu’nun jeopolitik istisnacılığından geriye kalanları —tarihsel olarak sert güvenlik konularını bölgesel yönetişimin dışında bırakan ve giderek zayıflayan statükoyu— korumaya çalışmalı. Bu, Haziran 2023’te konseyin sekiz üye ülkesinden yedisi —Kanada, Danimarka, Finlandiya, İzlanda, Norveç, İsveç ve ABD— tarafından ilan edilen Arktik Konseyi’ndeki sınırlı çalışmanın yeniden başlatılmasını da içermeli. Bu çabanın bir parçası da Çin’in Arktik’teki artan hırslarını ve bunların Svalbard üzerindeki etkilerini ele almalı. ABD, Kuzey Kutbu’na yakın bir ülke olarak Çin’in Svalbard’daki meşru araştırma faaliyetleri de dâhil olmak üzere, Kuzey Kutbu’ndaki çevresel meseleler ve sürdürülebilir iktisadi kalkınma konularında bölgesel paydaşlarla ilişki kurmaya açık olduğunu vurgulamalı.
Fakat ABD ve Norveç, Çin’in Avrupa’nın Kuzey Kutbu’nun yönetim ve güvenlik işlerine yersiz müdahalesine müsamaha gösterilmeyeceği mesajını açıkça vermeli. Kuzey Kutbu’ndaki jeopolitik gerilimin tüm kutup bölgesinde aynı şekilde tezahür etmediği unutulmamalı. Daha ziyade, Kuzey Kutbu’ndaki askeri faaliyetler çeşitli alt bölgelerle sınırlı; bunların en önemlileri Yüksek Kuzey/Kuzey Atlantik bölgesi ve Kuzey Pasifik/Bering Denizi bölgesi. İlk bölgede, Rusya’nın Kuzey Filosu ve etrafındaki güçlere yönelik askeri yığınağı Kremlin’in Batı ile olan daha büyük jeostratejik rekabetini etkiliyor ve nükleer caydırıcılık kabiliyetleri ve Atlantik’e erişim ile ilgili. İkinci bölgede ise Rusya’nın askeri yığınağı Çin ile ikili işbirliğinin artmasına katkıda bulunuyor ve ABD’nin Kuzey Kutbu güvenliği ve kuzeybatı etrafındaki jeopolitik meselelere geç de olsa uyanışını vurguluyor.
Çinli aktörlerin Kuzey Kutbu’ndaki eylemleri ve ilgili etkileri şimdiye dek oldukça sınırlı olsa da Çin, Kuzey Kutbu’nun çeşitli bölgelerinde ve buradaki iktisadi faaliyetlerin farklı dallarında giderek daha fazla yer edinmeye ve etkili olmaya çalışıyor. Çin’in çıkarları, Batılı Kuzey Kutbu ülkelerinin çıkarlarıyla mutlaka örtüşmek zorunda değil ama Kuzey Kutbu’ndaki belirli ekonomik projeler söz konusu olduğunda, Çin yatırımları ve sermayesi hala talep edilebilir ve garanti edilebilir. Rusya’nın 2022’de Ukrayna’yı işgal etmesinin etkileri, Kuzey Kutbu’nda Çin ile Rusya arasındaki ilişkilerin artmasını teşvik edebilir.
Çin’in Avrupa’nın Yüksek Kuzey bölgesine haksız yere tecavüz etme riski, Çin ve Rusya sahil güvenlik birimleri arasında ilan edilen yakın işbirliği bağlamında özellikle ciddi bir hal alıyor. Çin sahil güvenliği, yakın zamanda Çin gemilerinin Güney Çin Denizi’nde bir Filipin devriye gemisini engellemesi ve tehdit etmesiyle örneklenen saldırgan bir davranış eğilimi sergiledi. Çin, Güney Çin Denizi üzerinde geniş egemenlik iddiaları geliştirdi ve bunların çoğu 2016 yılında Lahey’deki Daimî Tahkim Mahkemesinde Filipinler tarafından UNCLOS kapsamında Çin’e karşı açılan bir davada reddedildi. Çin gemilerinden oluşan bir filo da kısa süre önce Vietnam’ın MEB’inde Vietnam ve Rus devlet şirketleri tarafından işletilen bir gaz sahasına girmişti. Denizcilik alanındaki benzer Çin-Rus işbirliği, ABD Sahil Güvenliğinin son yıllarda birkaç kez Alaska yakınlarında birlikte çalışan Çin ve Rus savaş gemileriyle karşılaşmasıyla Arktik bölgesinde başka yerlerde de kendini gösterdi.
Kısa vadede pek olası olmasa da Çin ve Rus sahil güvenlik güçleri uzun vadede Barents Denizi’ndeki varlıklarını artırabilir ve muhtemelen Svalbard’da ya da etrafında Çin ve Rus vatandaşlarının ve kuruluşlarının meşru varlığını bahane olarak kullanabilirler. Bu yaklaşım, Rusya’nın Güney Osetya ve Kırım’daki Rusya vatandaşlarını korumak için yürüttüğü operasyonlardan farklı olmayacaktır. ABD ve Norveç, bu şaibeli sicilin farkında olmalı ve Svalbard etrafındaki sularda benzer tecavüzlere müsamaha gösterilmeyeceğini açıkça belirtmeli.
Kapanış
Kuzey Kutbu güvenliği tartışmaları, Svalbard takımadalarını tartışmak için kullanılan ve genelde ters etki yaratan çerçeveleme ile örneklenen belirli endişe konularını incelemekte genelde başarısız oluyor. Özellikle egemenliğin yanı sıra egemenlik haklarının anlaşılmasının dışında farklı güvenlik tehditleri ve potansiyel çatışmalar arasında ayrım yapılması söz konusu olduğunda, bu tür potansiyel parlama noktaları ve bunlarla ilgili meseleler hakkında araştırma ve tartışmaların yaygın yanlış anlamaları ortadan kaldırması gerekiyor.
Rusya’nın da taraf olduğu ve itiraz etmediği 1920 Svalbard Antlaşması uyarınca, bölge üzerindeki egemenlik tartışmasız. Norveç topraklarının bir parçası olan Svalbard, aynı zamanda NATO’nun 5. Maddesi kapsamında. Rusya ile Batı arasında artan gerilim göz önüne alındığında Norveç, takımadalar konusunda NATO’nun belirsizliğine ilişkin yanlış anlamaları açıkça çürütmek için ABD ve diğer müttefikleriyle birlikte çalışmalı. Bu çalışma, ittifak içinde Svalbard meselesinin hukuki ve siyasi karmaşıklığı konusunda ortak bir anlayış geliştirerek başlamalı.
Kuzey Kutbu güvenlik çalışmaları genellikle genelleme yaparak, Kuzey Kutup Dairesi’nin kuzeyindeki bölgesel karmaşıklığı ve farklı güvenlik sorunlarını dikkate almayan kapsamlı sonuçlara varıyor. Bölgesel jeopolitiğin ve olası çatışma senaryolarının Kuzey’de nasıl ortaya çıkabileceğinin daha detaylı bir şekilde anlaşılması için Svalbard gibi belirli Arktik ortamların yakından incelenmesi gerekli.
Valday Tartışma Kulübü Araştırma Direktörü Fyodor Lukyanov, Rusya’nın Donbas’ın kontrolü ve Ukrayna’nın tarafsızlık statüsünü içeren barış koşullarının değişmediğini bildirdi. ABD ara seçimlerinin ardından Trump’ın iç siyasi mücadelelere odaklanacağını ve dış politikada topal bir ördeğe dönüşeceğini dile getiren Lukyanov, Avrupa ile güvenlik diyaloğu kurma zemininin tamamen ortadan kalktığını kaydetti.
Norveçli siyaset bilimci Glenn Diesen’ın programına konuk olan Valday Tartışma Kulübü Araştırma Direktörü, Rusya Dış ve Savunma Politikası Konseyi Başkanı ve Küresel İlişkilerde Rusya Dergisi Genel Yayın Yönetmeni Prof. Fyodor Lukyanov, Ukrayna çatışmasının mevcut durumuna, Rusya’nın stratejik yaklaşımına ve küresel düzenin dönüşümüne ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Programın açılışında sahadaki askeri gelişmeler ile diplomatik müzakere ihtimallerinin eş zamanlı olarak gündeme geldiğini belirten Diesen, Ukrayna ve NATO açısından gidişatın olumsuz seyrettiği bir ortamda Moskova yönetiminin mevcut tabloyu nasıl ele aldığını sordu.
Rusya’nın askeri faaliyetler ile diplomasi arayışını birbirine zıt süreçler olarak görmediğini vurgulayan Lukyanov, Kremlin’in barış sürecinin başlatılmasına yönelik temel şartlarının değişmediğini ifade etti.
“Savaş diplomasinin bir parçası ve baskı aracıdır”
Diesen’ın sorusunu yanıtlayan Lukyanov, askeri harekat ile barış diplomasisi arasında bir çelişki bulunmadığını dile getirdi.
Lukyanov, “İster iyi ister kötü sayılsın, diplomasinin önündeki pencere ile devam eden askeri eylemler, hatta askeri tırmanış arasında bir çelişki yoktur” dedi.
Moskova’nın askeri harekatı diplomatik müzakerelerde bir koz olarak kullandığını belirten Lukyanov, bu yaklaşımın çatışmanın başından bu yana açık biçimde uygulandığını aktardı.
Rusya’nın tutumunu detaylandıran Lukyanov, “Rusya askeri seçeneği ve savaşı diplomasinin bir parçası, diplomatik bir baskı aracı olarak görmektedir” ifadelerini kullandı.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in yaklaşık iki buçuk yıldır aynı koşulları vurguladığını hatırlatan Lukyanov, temel taleplerin masada kalmayı sürdürdüğünü söyledi.
Lukyanov, “En azından 24 Haziran tarihinden bu yana, yani yaklaşık iki buçuk yıldır Devlet Başkanı Putin, askeri çatışmaların durması ve barış sürecinin başlaması için belirli şartlarımız olduğunu söyledi ve bunu defalarca tekrarladı” diye konuştu.
Bu şartların ana hatlarına değinen Lukyanov, “Bu koşullar o tarihten bu yana özünde hiç değişmedi; Donbas bölgesinin toprak bütünlüğü, yani Ukrayna güçlerinin Donbas’ın kalan kısımlarından çekilmesi, Ukrayna’nın askeri kapasitesine yönelik talepler, tarafsızlık ve herhangi bir askeri bloka katılmama statüsü ile güvenlik garantileri bu çerçevenin içindedir” sözlerini kaydetti.
Sahadaki askeri dengelerin zaman zaman el değiştirdiğine dikkati çeken Lukyanov, tarafların farklı dönemlerde birbirlerine üstünlük kurabildiğini dile getirdi.
Lukyanov, “Durum o günden bu yana iki yönlü olarak pek çok kez değişti; Rusya’nın görece daha zayıf göründüğü dönemler oldu, ardından Ukrayna’nın zayıf taraf olarak görüldüğü sonraki aşamaya geçildi” dedi.
Tüm bu dalgalanmalara rağmen Rusya’nın ulaşmak istediği nihai tablonun sabit kaldığını belirten Lukyanov, ABD ile yürütülen müzakerelerin doruk noktasına işaret etti.
Lukyanov, “Rusya’nın elde etmek istediği hedeflerin tablosu hiçbir zaman değişmedi ve bu sürecin doruk noktası Anchorage kenti ile 25 Ağustos tarihinde Başkan Donald Trump ile yapılan görüşme oldu” değerlendirmesinde bulundu.
Bu zirvenin diplomatik önemini anlatan Lukyanov, “Rus diplomatların, bizzat Devlet Başkanı Putin’in ve Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’un o görüşmeye sürekli atıfta bulunması tesadüf değildir” dedi.
Görüşmenin niteliğine ilişkin terminoloji farklarına değinen Lukyanov, “Rus tarafı bunlara anlaşmalar, Amerikan tarafı ise mutabakatlar adını veriyor; ancak her halükarda askeri aşamayı sona erdirecek olası karşılıklı tavizlerin belirli bir çerçevesi orada ortaya konmuştu” ifadelerini kullandı.
Bu çerçevenin fiiliyata dökülemediğini belirten Lukyanov, “Başkan Trump’ın Amerikalı müttefikleriyle bir ilerleme sağlayamaması nedeniyle bu çerçeve asla hayata geçirilemedi” diye konuştu.
Barış sürecinin başlangıç parametrelerinin aynı kaldığını vurgulayan Lukyanov, Moskova’nın yaklaşımının değişmediğini yineledi.
Lukyanov, “Temel olarak hiçbir şey değişmedi; bir barış anlaşması olmasa bile barış sürecinin başlangıcını oluşturacak unsurların birleşimi tamamen aynıdır” dedi.
Putin’in konuya dair muhataplarına yönelik açık mesajlar verdiğini söyleyen Lukyanov, Rus liderin tutumunu şu sözlerle aktardı:
Lukyanov, “Putin bu fikir setine sahip olduğumuzu belki on kez, belki daha fazla ifade etti ve ‘Bunu kabul edebilirsiniz ya da etmezsiniz; eğer şimdi kabul etmezseniz, bir dahaki sefere durum sizin için daha kötü olacaktır’ dedi.”
Müzakere sürecinin ertelenmesinin Ukrayna aleyhine sonuçlar doğurduğunu belirten Lukyanov, gecikmelerin Rusya’nın elini güçlendirdiğini ifade etti.
Lukyanov, “Zaman geçtikçe Rus tarafının eli daha da güçlenecek ve Rusya daha fazlasını talep edecektir; şu ana kadar yaşananlar tam olarak bunu gösteriyor” dedi.
Diplomatik girişimlerin yenilendiği her dönemde şartların Kiev aleyhine ağırlaştığını dile getiren Lukyanov, Ukrayna’nın geçmiş teklifleri değerlendiremediğini aktardı.
Lukyanov, “Amerikan yönetiminin ya da Rus tarafının müzakere turlarını yeniden başlatmaya çalıştığı her seferde, Ukrayna’daki durumun bir önceki paketin kabul edilmesi haline kıyasla çok daha kötü olduğu görülüyor” diye konuştu.
ABD’deki iç siyasi dönüşümlere de değinen Lukyanov, ara seçimlerin ardından Washington’daki dengelerin Rusya politikasını etkileyebileceğini söyledi.
Lukyanov, “Siyasi alanda çok fazla değişiklik görüyoruz; ABD’de ara seçimlerin getirdiği sonuçların siyasi ve diplomatik bir etkisi olabilir” ifadelerini kullandı.
Yeni dönemde Beyaz Saray’ın Ukrayna meselesine ayıracağı zamanın belirsiz olduğunu belirten Lukyanov, Trump’ın konumuna dikkat çekti.
Lukyanov, “Başkan Trump’ın ciddi şekilde zayıflamış bir başkanlık tablosu içinde Ukrayna konusuna eskisi kadar zaman ayırmaya istekli ve muktedir olup olmayacağını göreceğiz” dedi.
Siyasi atmosferdeki farklılaşmanın Rusya’nın temel rotasını sarsmadığını belirten Lukyanov, taleplerin korunacağını vurguladı.
Lukyanov, “Siyasi ortamdaki bu değişime karşın Rusya’nın benimsediği çizginin ve ısrarının aynı kaldığını düşünüyorum; bu durum Rusya’nın temel taleplerini değiştirmeyeceği anlamına gelmektedir” değerlendirmesini yaptı.
“Trump Avrupa ve Ukrayna’da topal bir ördek olarak algılanacak”
Program yöneticisi Glenn Diesen, ABD ara seçimlerinin tamamlanmasının ardından Demokratların savaşa daha fazla kaynak ayırma eğiliminde olduğunu ve Trump’ın zayıflayan pozisyonunun diplomasi kapısını kapatıp kapatmayacağını sordu.
ABD siyasi sistemi uzmanlarının görüşlerini aktaran Lukyanov, iç politika ile dış politika yetkileri arasında belirgin bir ayrım olduğuna işaret etti.
Lukyanov, “Amerikan siyasi sistemi uzmanı meslektaşlarımdan duyduğum her şeye göre, dış politika alanı öncelikli olarak başkanlığın yetki alanındadır” dedi.
Trump’ın iç siyasette çok ciddi engellerle karşılaşacağını belirten Lukyanov, yasama organındaki gerilimlere değindi.
Lukyanov, “Trump iç politika kararları alanında ciddi biçimde zayıflayacaktır; Demokratların geçmiş dönemdeki uygulamaların intikamını almak için başlatacağı bir suçlama ve soruşturma fırtınasıyla kesinlikle yüzleşmek zorunda kalacaktır” ifadelerini kullandı.
Buna rağmen dış politikanın seyrinin doğrudan Trump’ın kişisel tercihlerine bağlı kalacağını vurgulayan Lukyanov, odaklanma sorununa işaret etti.
Lukyanov, “Dış politika söz konusu olduğunda mesele Demokratlardan ziyade doğrudan Trump’ın kendisine bağlı kalacaktır; dış meselelere ve bizim durumumuzda Ukrayna meselesine odaklanmayı başarıp başaramayacağı belirleyici olacaktır” dedi.
Trump’ın iç siyasi çekişmelere fazlasıyla gömülebileceğini dile getiren Lukyanov, ABD Başkanının karakter özelliklerini anlattı.
Lukyanov, “Trump’ın tamamen iç mücadeleye kapılması muhtemeldir; onu artık yeterince iyi tanıyoruz, bu tür çekişmelerden keyif alabilir, kavgacı ve gürültülü bir ortamda paradoksal olarak kendini oldukça rahat hissedebilir” diye konuştu.
Ukrayna başlığına yeterli enerjinin ayrılıp ayrılamayacağının henüz netleşmediğini ifade eden Lukyanov, Tahran dosyasının Washington için önceliğine dikkati çekti.
Lukyanov, “Trump’ın Ukrayna için zaman ve enerji ayırıp ayıramayacağını zaman gösterecektir; ancak yine de denemeye devam edeceğini tahmin ediyorum” dedi.
Kongre’nin İran konusundaki baskısına değinen Lukyanov, iki partinin de bu başlıkta ısrarcı olduğunu belirtti.
Lukyanov, “Trump kesinlikle İran konusunda bir şeyler yapmaya zorlanacaktır; Ukrayna bazı Demokratlar için önemli bir mesele olsa da net bir sonuçlanma ihtimali bulunmayan İran meselesi, ABD Kongresi’ndeki hem Demokratlar hem de Cumhuriyetçiler ile Amerikan kamuoyu için son derece kritiktir” ifadelerini kullandı.
Trump’ın uluslararası algısının zayıflayacağını vurgulayan Lukyanov, Avrupa ve Kiev yönetiminin bakış açısına değindi.
Lukyanov, “Özetle Başkan Trump dikkatini bu alana vermeye çalışacaktır; ancak genel olarak bakıldığında özellikle Avrupa’da ve Ukrayna’da fazlasıyla topal bir ördek gibi algılanacaktır” değerlendirmesini yaptı.
Trump’ın geçmişte güce dayalı bir diplomasi yürüttüğünü hatırlatan Lukyanov, eski yöntemin zayıfladığını aktardı.
Lukyanov, “Trump’ın Ukrayna karşısında yapmaya çalıştığı birçok hamle, arkasında Birleşik Devletler gücünün bulunduğu ve herkesin kendi sözünü dinlemek zorunda olduğu şeklindeki otoriter yaklaşımına dayanıyordu” dedi.
Bu tablonun Avrupa ve Ukrayna’daki muhalif aktörlerin işini kolaylaştıracağını söyleyen Lukyanov, direncin artacağını ifade etti.
Lukyanov, “Artık Avrupa’daki ve Ukrayna’daki rakiplerin işi daha kolay olacaktır; geçmişte de Trump’ın dayatmalarından kaçınmakta oldukça becerikliydiler, şimdi ise kendi istedikleri doğrultuda ilerleme konusunda kesinlikle cesaret bulacaklardır” diye konuştu.
“Avrupa ile güven seviyesi sıfırın çok altında”
Avrupa ile Rusya arasındaki güvenlik mimarisinin yeniden ele alınması ihtimalini değerlendiren Diesen, Moskova’nın Avrupalıları yapıcı bir ortak olarak görüp görmediğini sordu.
Ukrayna’daki şartların ağırlaştığını belirten Lukyanov, yaklaşan kış mevsimi ve altyapı hasarlarına dikkat çekti.
Lukyanov, “Ukrayna içindeki ağır kriz tablosu ortadadır; kış mevsimi kapıdadır, oradaki iç durum iyi olmaktan çok uzaktır ve Rusya tüm altyapıyı çok sert şekilde vurmaya devam etmektedir” dedi.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy’nin söylemlerinde değişimler görüldüğünü dile getiren Lukyanov, bu ifadelerin bağlayıcılığı olmadığını kaydetti.
Lukyanov, “Zelenskiy’den daha önce duyduklarımızdan farklı tonlar işitiyoruz; ancak bu çok fazla bir anlam ifade etmiyor, çünkü Zelenskiy istediği her şeyi söyleyip sonra bundan vazgeçebilir ve tam tersini dile getirebilir” ifadelerini kullandı.
Moskova ile Avrupa arasındaki diplomatik zeminin mevcut aşamada tıkandığını belirten Lukyanov, yakın zamanda gerçekleştirilen telefon görüşmelerine atıfta bulundu.
Lukyanov, “Rusya ile Avrupa arasındaki durum şu aşamada oldukça umutsuz görünmektedir; Norveç Başbakanı ile Finlandiya Cumhurbaşkanı’nın Putin ile sadece konuşmaya yönelik mütevazı girişimine Avrupa’da verilen tepkiyi gördük” dedi.
Bu temasların yeni bir zemin yaratmadığını vurgulayan Lukyanov, konuşmaların niteliğini aktardı.
Lukyanov, “Putin ile yaptıkları görüşme yeni bir sonuç getirmedi; temelde her iki taraf da önceki görüşlerini dile getirdi, tek fark bunu doğrudan yapmaları ve uzun süredir olduğu gibi birbirlerine bağırmamaları oldu” diye konuştu.
Söz konusu temasın dahi kıtada şüpheyle karşılandığını belirten Lukyanov, Avrupa’nın genel yaklaşımının değişmediğini söyledi.
Lukyanov, “Bu girişim dahi Avrupa’da en hafif tabirle son derece yüksek bir şüpheyle, hatta daha da kötüsüyle karşılandı; bu durum Avrupa’nın ciddi bir sürece hazır olmadığını göstermektedir” dedi.
Avrupa’nın çatışmaya bakışındaki cezalandırma anlayışının sürdüğünü ifade eden Lukyanov, temel tutumu özetledi.
Lukyanov, “Avrupa temel yaklaşımını değiştirmeye hazır değildir; bu yaklaşım her zaman Rusya’nın bu savaştan hiçbir şey kazanamayacağı ve cezalandırılması gerektiği üzerine kurulmuştur” ifadelerini kullandı.
Stratejik yenilgi söyleminin geri plana çekildiğini belirten Lukyanov, hedefin sürdüğünü aktardı.
Lukyanov, “Artık stratejik yenilgi ifadesini duymuyoruz; ancak saldırgan taraf olarak görülen Rusya’nın bu süreçten hiçbir fayda sağlayamaması gerektiği anlayışı varlığını korumaktadır” dedi.
Avrupa’nın kurumsal olarak da ortak bir müzakere yürütemeyeceğini vurgulayan Lukyanov, yapısal sorunlara işaret etti.
Lukyanov, “Avrupa kurumsal açıdan verimli ya da üretken bir tartışmayı organize edebilecek durumda değildir; Avrupa kurumları görüşmelere katılmak istese dahi tüm ülkelerden onaylanmış konsolide ve sağlam bir yetki belgesi çıkarabileceklerine inanmıyorum” değerlendirmesini yaptı.
ABD modelinde özel temsilcilerin en azından doğrudan kanal açabildiğini kaydeden Lukyanov, Avrupa tarafında bunun bulunmadığını söyledi.
İskandinav liderlerin temas yöntemine dikkat çeken Lukyanov, görüşmelerin kapsamını aktardı.
Lukyanov, “Norveç ve Finlandiya örneğinde her iki liderin de Putin’i ulusal sıfatlarıyla aradıklarını vurgulamaları bizim açımızdan son derece dikkat çekiciydi; çok uzun zamandır ilk kez Avrupalı liderler bu görüşmenin Avrupa adına değil, ulusal düzeyde bir temas olduğunu özellikle belirtmek istedi” dedi.
Bu tavrın Avrupa içindeki dengelerden kaynaklandığını belirten Lukyanov, liderlerin olası tepkileri öngördüğünü dile getirdi.
Lukyanov, “Belki de bu iki lider, Avrupa’nın temsilcileri olarak hareket ettikleri takdirde hiçbir şey başaramayacaklarını, Avrupa’nın derhal kendilerini reddedeceğini ve bu görüşmenin tüm sonuçlarını iptal edeceğini biliyordu” diye konuştu.
Taraflar arasındaki güvensizliğin ulaştığı seviyeyi anlatan Lukyanov, karşılıklı anlayışın ortadan kalktığını söyledi.
Lukyanov, “Rusya ile Avrupa arasındaki en büyük sorun güven seviyesinin sıfırın, hatta sıfırın oldukça altında olmasıdır; karşı tarafın mantığını anlamaya yönelik hiçbir çaba bulunmamaktadır” dedi.
Bu tablonun karşılıklı korkuları beslediğini ifade eden Lukyanov, her adımın tehdit algısını tetiklediğini aktardı.
Lukyanov, “Bu durum bizi karşılıklı korkuların girdabına sürüklüyor; karşı tarafın attığı her adım görüşmelere başlama gerekçesi olarak değil, olası bir çatışmaya daha fazla hazırlanma sebebi olarak görülüyor” ifadelerini kullandı.
Polonya’daki iç siyasi gelişmeleri örnek gösteren Lukyanov, dış etkenlerin iç siyasete alet edildiğini dile getirdi.
Lukyanov, “Polonya’da iki büyük siyasi güç arasında klasik bir iç kriz yaşanıyor; her iki tarafın neyi temsil ettiğini biliyoruz ve bu kriz hiç şaşırtıcı değil, ancak hükümet ve Başbakan aniden bu meselenin tamamen Rusya ile ilgili olduğunu öne sürmeye başladı” dedi.
İç sorunların bu yöntemle çözülemeyeceğini vurgulayan Lukyanov, çıkış yolunun tıkandığını söyledi.
Lukyanov, “Polonya’daki iç çekişmeleri yıllardır, hatta on yıllardır biliyoruz; böylesi bir tabloda her güç her aktör iç sorunlarını çözmek için bu korkuyu kullandığı sürece hiçbir çıkış yolu bulunamaz” diye konuştu.
“Soğuk Savaş dönemine ait modeller artık geçerli değil”
Helsinki Nihai Senedi ve Yeni Bir Avrupa İçin Paris Şartı gibi tarihi metinlerdeki ilkeleri hatırlatan Glenn Diesen, bölünmez güvenlik ilkesi ile ülkelerin ittifak seçme özgürlüğü arasındaki çelişkinin nasıl çözülebileceğini sordu.
Tarihsel referansların günümüz dünyasında karşılığı kalmadığını belirten Lukyanov, Soğuk Savaş dinamiklerinin geride kaldığını vurguladı.
Lukyanov, “Her ikisi de temelde Soğuk Savaş’a ait olan bu modellere yapılan tüm atıfların artık hiçbir geçerliliği kalmadığından endişe ediyorum” dedi.
Soğuk Savaş döneminin kendine has kuralları olduğunu dile getiren Lukyanov, geçmişe duyulan özlemin abartılı olduğunu söyledi.
Lukyanov, “Soğuk Savaş uluslararası ilişkilerin çok özel ve kendine has bir dönemiydi; nispeten iyi yapılandırılmış ve organize edilmiş bir süreçti, ancak gerçek Soğuk Savaş’ı incelersek hiç de hoş bir dönem olmadığını görürüz” ifadelerini kullandı.
Rusya’daki tarihçiler ve dış politika uzmanları arasında Helsinki mutabakatlarına dair tartışmalar yürütüldüğünü anlatan Lukyanov, Sovyet yaklaşımını aktardı.
Lukyanov, “Sovyetler Birliği döneminde ve sonrasında geleneksel yaklaşım, bu anlaşmayı birbiriyle yarışan iki blokun karşılıklı kabul edilebilir bir uzlaşıya nasıl varabileceğine dair övgüye değer bir örnek olarak görmekti” dedi.
Buna karşılık anlaşmanın Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecini başlattığı yönünde eleştiriler olduğunu da belirten Lukyanov, statükocu yaklaşıma dikkat çekti.
Lukyanov, “Diğer taraftan Helsinki Anlaşması’nın Sovyet liderliği açısından gelecekteki gerileme ve çöküşe doğru atılan ilk adım olduğunu değerlendirenler de bulunmaktadır” diye konuştu.
Sovyet yönetiminin mevcut durumu koruma çabasının riskler barındırdığını dile getiren Lukyanov, siyasi şartların değiştiğini anlattı.
Lukyanov, “Sovyetler Birliği’nin İkinci Dünya Savaşı’nda elde edilen kazanımları korumaya odaklanması ve Avrupa’daki duruma yaratıcı şekilde bakmaması ilk etkendi; statükoyu korumaya çalıştığınız anda birilerinin gelip bunu değiştirmesini beklemek durumunda kalırsınız” dedi.
Anlaşmanın insani boyutuna ve evrensel değerler anlayışına değinen Lukyanov, üçüncü sepet maddelerinin sonuçlarını aktardı.
Lukyanov, “İkinci olarak Sovyetler Birliği’nin üçüncü sepet olarak adlandırılan insan hakları ve demokrasi gibi değerlerin tüm imzacılar nezdinde gözetilmesi gerektiğini kabul etmesi son derece olumlu tınlıyordu; ancak bu durum Sovyetler Birliği’nin dağılmasına katkı sağlayan süreci başlattı” ifadelerini kullandı.
Bu sürecin Soğuk Savaş sonrası dönemde evrenselci küreselleşmeyi doğurduğunu belirten Lukyanov, tek tip bir modelin dayatıldığını kaydetti.
Lukyanov, “Ardından sadece ekonomik değil siyasi birliğe de dayanan Soğuk Savaş sonrası liberal küreselleşme ortaya çıktı; bu durum güç dengesi ve jeopolitik açıdan zaten kötü olan NATO genişlemesini daha da sorunlu kıldı, zira ittifakın genişlemesi dışarıdaki tüm ülkelerin benimsemek zorunda kaldığı belirli bir siyasi ve sosyal modeli beraberinde getirdi” dedi.
Rusya’nın bu süreçteki konumuna işaret eden Lukyanov, ortaya çıkan uyumsuzluğu dile getirdi.
Lukyanov, “NATO’ya katılma arzusu taşımayan ancak bu modeli kabullenmesi beklenen bir diğer eski komünist ülke olarak görülen Rusya ile yaşanan en büyük karmaşa buradan kaynaklandı” değerlendirmesini yaptı.
Mevcut dünya düzeninde ideolojik birlikteliklerin aranamayacağını vurgulayan Lukyanov, güvenlik odaklı bir yaklaşım önerdi.
Lukyanov, “Bugün artık sadece çok kutuplu değil, çok kültürlü ve çoklu değer sistemlerine dayalı bir dünyadayız; temel kabul güvenlik odaklı olmalıdır, ülkelerin içeride nasıl örgütleneceği gibi meseleler bir kenara bırakılmalıdır, çünkü önceki modelde tüm bunlar birbirine karıştırılmıştı” diye konuştu.
“Dünya derinden bölünmüş olmasına rağmen birbirine bağlı”
Uluslararası sistemdeki çok kutuplu yapıyı ve Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in medeniyetlerin birbirine model dayatmaması gerektiği yönündeki mesajlarını hatırlatan Glenn Diesen, yeni küreselleşme denkleminin nasıl işleyeceğini sordu.
Tarihsel açıdan parçalanmış dünyaların yeni bir olgu olmadığını belirten Lukyanov, geçmiş dönemlere atıfta bulundu.
Lukyanov, “Farklı kültürel, siyasi ve ideolojik sistemlere sahip parçalanmış bir dünya yeni değildir; insanlık tarihinin büyük bölümünde 17’nci, 19’uncu ya da 20’nci yüzyıllarda zaten bu şartlar altında yaşadı” dedi.
Son döneme damga vuran liberal küreselleşmenin ise merkezi kurallara dayandığını anlatan Lukyanov, iki farklı sistemin tecrübe edildiğini aktardı.
Lukyanov, “Çok iyi hatırladığımız liberal küreselleşme modeli ise ekonomiden siyasete kadar her alanda ortak kuralların ve ilkelerin var olduğunu varsayan merkezi bir sistemdi; biz bu iki modeli de biliyoruz” ifadelerini kullandı.
Günümüzdeki tablonun bu iki yapının eş zamanlı bir birleşimi olduğunu vurgulayan Lukyanov, benzersiz bir döneme girildiğini belirtti.
Lukyanov, “Şu anda elimizde olan tam olarak bir karışımdır; bir tarafta farklı düzeylerde rekabetin sertleştiği son derece parçalanmış bir dünya var, aynı zamanda herkes birbiriyle bağlantılıdır ve bu bağlantı sadece artmakla kalmayıp bir zorunluluk haline gelmiştir” dedi.
Ekonomik bağlar olmadan hiçbir ülkenin kalkınamayacağını dile getiren Lukyanov, çatışma ile bağımlılığın bir arada yürüdüğünü söyledi.
Lukyanov, “Birlikte çalışmadan ve karşılıklı bağlantı kurmadan hiç kimse gelişme gösteremez; son derece çatışmalı ancak birbirinden ayrılamaz biçimde birbirine bağlı bu tür sistemlerde daha önce hiç yaşamadık” diye konuştu.
Geleneksel düzenlere geri dönüşün mümkün olmadığını belirten Lukyanov, yeni yapının anlaşılması için zamana ihtiyaç duyulduğunu aktardı.
Lukyanov, “Gerek çatışmalı parçalanmış dünyaya gerekse salt küreselleşmiş eski dünyaya tek başına geri dönemeyeceğimizi anlamak için zamana ihtiyacımız olacak; her ikisine birden aynı anda sahip olacağız” ifadelerini kullandı.
Siyasi çatışmalara rağmen küresel ekonomik mekanizmaların işleyişini sürdürdüğünü kaydeden Lukyanov, piyasa şartlarının direncine işaret etti.
Lukyanov, “Ukrayna’daki savaş ya da Ortadoğu’daki durum gibi son derece şiddetli ve kanlı çatışmalara, ekonomiye yönelik ağır siyasi müdahalelere ve piyasa ilkelerinin tahrip edilmesine rağmen, ekonomik dünyanın dağılmadan hayatta kalmanın yollarını bulduğunu görüyoruz” dedi.
Mevcut sistemin çelişkilerini Mart ayında yaşanan bir örnekle açıklayan Lukyanov, Washington’ın petrol politikasını hatırlattı.
Lukyanov, “Sistemin barındırdığı tuhaflığın ve belki de rasyonelliğin en çarpıcı örneği bu yılın Mart ayında yaşandı; Birleşik Devletler İran’a yönelik adımlar attığında Trump İran medeniyetinin yok edilmesi gerektiğini ilan etmişti, ancak aynı dönemde ABD Hazine Bakanlığı küresel piyasada İran petrolüne ihtiyaç duyulduğu ve fiyatların düşük tutulması istendiği için bu petrole yönelik yaptırımları bir süreliğine kaldırdı” diye konuştu.
Ekonomik çıkarların siyasi kararların önüne geçtiğini vurgulayan Lukyanov, kendi yaklaşımının kaynaklarını anlattı.
Lukyanov, “Bu tamamen çelişkili bir durumdu ama gerçekleşti; gelecekte buna benzer tabloları çok daha sık göreceğiz, ben de eğitimime Sovyetler Birliği’nde başlamış ve Marksizm çalışmış biri olarak ekonomiye siyasetten daha fazla inanıyorum” değerlendirmesini yaptı.
“ABD ideolojik hedefler yerine çıkarlarına odaklanan bir güce dönüşüyor”
Gelecek dönemde Rusya, ABD ve Çin liderleri arasında olası bir temas ihtimalini ve iki ülke ilişkilerinin kökten değişme potansiyelini soran Diesen’a yanıt veren Lukyanov, hızlı bir dönüşüm beklemediğini ifade etti.
Moskova ile Washington arasındaki ilişkilerde devrim niteliğinde bir değişim öngörmediğini belirten Lukyanov, ekonomik zeminin darlığına değindi.
Lukyanov, “Rusya ile Birleşik Devletler arasındaki ilişkilerde köklü bir değişim ihtimali konusunda oldukça şüpheciyim; Trump göreve geldiğinde bazı kesimlerin beslediği umutlar onun iş odaklı kişiliğiyle ilgiliydi, ancak Rusya-ABD hattında somut ekonomik kazanım sağlayacak alanlar oldukça sınırlıdır” dedi.
Enerji sektörü dışında geniş bir ticaret hacmi bulunmadığını kaydeden Lukyanov, ilişkilerin ekonomik boyutunu aktardı.
Lukyanov, “Enerji gibi işbirliği yapabileceğimiz belirli alanlar mevcuttur; fakat genel olarak Rusya hiçbir zaman Birleşik Devletler için büyük bir ticaret ve ekonomi ortağı olmadı, dolayısıyla Trump dahil Amerikan tarafı bu ilişkiden elde edilebilecek somut bir kazanç görmedi” diye konuştu.
İki ülke ilişkilerinden ziyade ABD’nin içsel dönüşümünün daha kritik olduğunu vurgulayan Lukyanov, Amerikan siyasetindeki yeni eğilimlere dikkati çekti.
Lukyanov, “Benim açımdan daha umut verici olan husus Rusya ile ABD arasındaki yeni ilişki beklentisi değil, bir ülke ve siyasi yapı olarak Birleşik Devletler’in kendi içindeki dönüşüm ihtimalidir” ifadelerini kullandı.
Demokrat Parti içerisinde de benzer eğilimlerin yükseldiğini belirten Lukyanov, siyasi odak noktasının içeriye kaydığını söyledi.
Lukyanov, “Demokratlar tarafında öne çıkan yeni isimlere baktığımızda farklı görüşlere sahip olsalar da dış dünyayla ilgili meseleler yerine Birleşik Devletler’in ve Amerikan halkının ihtiyaçlarıyla ilgilenilmesi gerektiği noktasında Trump ile aynı çizgide buluşuyorlar” dedi.
Bu yönelimin küresel ittifakları da etkileyeceğini dile getiren Lukyanov, Amerikan kimliğindeki değişimi anlattı.
Lukyanov, “Amerikan siyasi kimliğinin kendi çıkarlarına odaklanan bir yapıya evrilmesi orta ve uzun vadede tüm ikili ilişkilerden daha önemlidir; Trump’tan sonra gelecek başkan ister Cumhuriyetçi ister Demokrat olsun, değişmeyen ittifakları koruma konusunda çok daha az istekli bir profil ortaya çıkacaktır” değerlendirmesinde bulundu.
Al-satçı ve faydacı diplomasi yaklaşımının küresel bir eğilim haline geldiğini belirten Lukyanov, ülkelerin zorunluluklarına işaret etti.
Lukyanov, “Trump’ın ticari mantığa dayalı yaklaşımı ağır şekilde eleştirildi; ancak gerçekte bunun küresel bir eğilim olduğunu görüyoruz, büyük ya da küçük fark etmeksizin tüm ülkeler kalkınma imkanlarını kullanabilmek adına pragmatik adımlar atıyor” dedi.
Moskova açısından Amerikan dış politikasındaki pragmatizmin müzakere zemini yarattığını vurgulayan Lukyanov, beklentisini özetledi.
Lukyanov, “Rusya açısından önemli olan husus, ABD’nin aşırı ideolojik bir güçten az çok normal bir güce dönüşmesidir; Amerikalılar sahip oldukları güçle herkese dikte etmeyi elbette sürdüreceklerdir, ancak ideolojik dogmalar yerine somut çıkarlara dayalı bir dikte söz konusu olduğunda en azından müzakere ve pazarlık yapılabilecek bir zemin bulunur” diye konuştu.
“Kış şartları her iki taraf için de belirleyici ve zorlu geçecek”
Diesen’ın cephe hattındaki son durumu, enerji ve lojistik altyapıya yönelik saldırıları sorması üzerine Lukyanov, çatışmanın mevcut gidişatını askeri mantık çerçevesinde değerlendirdi.
Sahadaki yıkımın ulaştığı boyutlara dikkati çeken Lukyanov, durumun vahametini ifade etti.
Lukyanov, “Genel durum son derece ağırdır; askeri mantığı anlıyorum, diplomasinin tıkandığı ve Ukrayna tarafının diplomatik fırsatları reddettiği mevcut tabloda başka bir seçenek görünmüyor, ancak genel manada gurur duyulacak bir durum ortada yoktur” dedi.
Savaşın niteliğinin zaman içinde değiştiğini belirten Lukyanov, önceki aşamalara değindi.
Lukyanov, “Geçen yaza kadar Rusya bu tarz bir savaş yürütmedi; Devlet Başkanı Putin başından itibaren kiminle savaştığımız konusunda son derece netti, hedef Ukrayna halkı ya da şehirleri değil, doğrudan askeri güçlerdi” diye konuştu.
Ukrayna’nın Rusya topraklarındaki altyapıya saldırmasının tırmanışı tetiklediğini dile getiren Lukyanov, çatışmanın boyut değiştirdiğini söyledi.
Lukyanov, “Ukrayna tarafı Rusya’daki altyapıyı yoğun şekilde hedef almaya başladıktan sonra savaş farklı bir düzeye evrildi ve tırmandı” ifadelerini kullandı.
Önümüzdeki kış aylarının çatışmanın seyri açısından kritik olacağını vurgulayan Lukyanov, karşılıklı zorluklara işaret etti.
Lukyanov, “Bu kışın kesinlikle belirleyici olacağını tahmin ediyorum; Ukrayna için çok zor geçecektir, aynı zamanda Rusya için de oldukça çetin olacaktır, çünkü Ukrayna güçlerinin hassas vuruşlar yapabildiğini görüyoruz ve bu potansiyellerinin tamamen tükendiğine inanmıyorum” dedi.
Sağduyunun hakim olabilmesi için yıkımın sürebileceğini belirten Lukyanov, Ukrayna liderliğinin durumunu aktardı.
Lukyanov, “Sağduyunun özellikle Ukrayna tarafında hakim olmasından önce ne yazık ki daha fazla yıkıma tanıklık etmek zorunda kalacağız” değerlendirmesini yaptı.
Zelenskiy’nin geri adım atamayacak bir konuma geldiğini dile getiren Lukyanov, siyasi geleceğin savaşa bağlandığını vurguladı.
Lukyanov, “Zelenskiy geri adım atamayacağı bir tablonun içindedir; kendi kaderinin savaşın sürmesine, hatta ucu açık bir çatışma ortamına bağlı olduğunu anlamaktadır ve bu son derece olumsuz bir durumdur” dedi.
Washington’daki yönetim değişikliğinin ve iç krizlerin savaşı uzatabileceğini söyleyen Lukyanov, sürece dair öngörüsünü aktardı.
Lukyanov, “Zelenskiy’i daha makul bir tutuma yöneltmenin tek yolu Birleşik Devletler’den ve Trump’ın yakın çevresinden gelecek doğrudan baskıydı; ancak Trump’ın iç meselelerle meşgul olması nedeniyle savaşın bu aşaması ne yazık ki uzayacaktır” ifadelerini kullandı.
Uluslararası ilişkiler uzmanı Prof. David Gibbs, ABD yönetiminin İran politikasının rasyonel temellere dayanmadığını belirterek Washington’ın attığı adımların küresel çatışma riskini artırdığını vurguladı. Demokratların ve Cumhuriyetçilerin savaşı sürdürme konusunda ortak hareket ettiğine işaret eden Gibbs, bölgesel çatışmaların dünya ekonomisinde 1930’lar benzeri büyük bir çöküşe yol açabileceği uyarısında bulundu.
Arizona Üniversitesi ABD Dış Politikası Uzmanı ve “Zenginlerin İsyanı” kitabının yazarı Profesör David Gibbs, analist Brandon Weichert’in sunduğu programda ABD yönetiminin dış politika kararlarını ve tırmanan bölgesel çatışmaları değerlendirdi.
ABD Başkanı Donald Trump’ın dış politika kararlarının öngörülemez olduğunu belirten Gibbs, askeri adımların rasyonel temellere dayanmadığını kaydetti.
Gibbs, yönetim içindeki dengesizliğe dikkati çekerek şunları kaydetti:
“Geleceği gösteren sihirli bir kürem yok ve Trump fazlasıyla öngörülemez, dürüst olmak gerekirse akıl dışı davranıyor. Bütün bu savaş görebildiğim kadarıyla akıl dışı bir temelde yürütüldü. Trump’ın o günden bu yana sergilediği davranışların büyük kısmı mantıksızdı. Önce bir mutabakat zaptı oluşturup gerilimi düşürmek, ardından aniden bu zaptı yırtıp atarak bir tür kesintili savaşa geri dönmek bana mantıklı gelmedi. Bu da tamamen duygularla ve fevrilikle hareket ettiğini gösteriyor.”
Bu tablonun yönetim açısından oluşturduğu tehlikelere işaret eden Gibbs, “Bana öyle geliyor ki bu durum onu tahmin edilmesi çok zor ve son derece tehlikeli biri haline getiriyor; karşımızda rasyonel düşünmeyen biri var. Bunun nedeni dış politikada son derece deneyimsiz olması mıdır, yaradılışı gereği fevri davranması mıdır, yoksa bilişsel gerileme yaşaması mıdır bilmiyorum. Bu bir ihtimal ama nörolog değilim, kesin bir şey söyleyemem. Bazılarının iddia ettiği gibi Netanyahu’nun elinde ona karşı kullanabileceği şantaj malzemesi niteliğinde bilgiler bulunması ihtimal dahilinde midir? Kim bilir? Bunu da göz ardı etmem ama elimde bir bilgi yok. Dolayısıyla burada tamamen karanlıkta hareket ediyoruz. Onun için akılcı olan şey pılı pırtıyı toplayıp gitmek, henüz vakit varken kayıplarını kabullenmek, bu sürecin kendi başkanlığına ve dünya ekonomisine verdiği muazzam zararla yüzleşip başka bir konuya geçmektir” ifadelerini kullandı.
Gibbs, Washington yönetimindeki farklı hiziplerin karar mekanizmasını etkilediğini vurgulayarak, “Farklı kanatlar onu farklı yönlere çekiyor. Görebildiğim kadarıyla en berrak düşünen isim Başkan Yardımcısı JD Vance gibi görünüyor çünkü savaşa baştan beri hep şüpheyle yaklaştı. Benim izlenimim savaşı hiçbir zaman desteklemediği yönündedir. Vance’in hayranı değilim, fazlasıyla fırsatçı bir figür ama aptal değil. Bunun aptalca bir adım olduğunu açıkça görebiliyor ve gerilimin düşürülmesini savunuyor gibi duruyor; umarım bu yaklaşım hakim olur” dedi.
Hazine Bakanı Scott Bessent ve Dışişleri Bakanı Marco Rubio gibi isimlerin ekonomik yaptırımları öne çıkaran grupta yer almasına değinen Gibbs, “Ekonomik savaşı uzatıp askeri hamleyle sonuç alma hevesi tehlikelidir. İran’a yönelik ekonomik savaşı vurgulayan Bessent stratejisini benimsemesi mümkündür ancak bu stratejinin askeri adımlarla birleştirilme tehlikesi her zaman vardır. Ekonomik savaş uzadıkça ve sonuç vermedikçe meseleyi askeri yoldan kesin olarak çözme eğilimi her daim ortaya çıkacaktır” uyarısında bulundu.
Gibbs, İran’ın çatışmadaki konumuna ve bölgesel dinamiklere işaret ederek, “İran sabırsızlanabilir ve kendisi kapsamlı bir askeri taarruz başlatabilir. Avrupa’daki gıda depolarının siber saldırıyla tahrip edilmesi gibi hadiseler yaşandı; bunu kimin yaptığını bilmiyorum ama İran yaptıysa şaşırmam. Savaşta yalnızca düşmanınıza değil düşmanınızın müttefiklerine de saldırmak mantıklıdır. Savaş Sanatı kitabında bu temel ilke yer alır ve İranlılar bunu okumuştur. Dolayısıyla siber harp yoluyla Avrupa’yı hedef almak bu stratejiye tamamen uygundur” değerlendirmesini yaptı.
“Bu savaş ABD’nin başlattığı bir saldırı savaşıdır”
Uluslararası hukukun ihlal edildiğini ve askeri harekatın yasal zemini bulunmadığını belirten Gibbs, çatışmanın başlangıcına dair şu ifadeleri kullandı:
“Bu konuda çok net olalım: Bu savaşı başlatan İranlılar değildi. Bu savaş ABD’nin başlattığı bir saldırı savaşıdır; bunu başka türlü tanımlamanın yolu yoktur. Uluslararası hukukun açık bir ihlalidir ve birden çok düzeyde kesinlikle anayasaya aykırıdır.”
ABD Anayasası’ndaki bağlayıcı hükümleri hatırlatan Gibbs, “İnsanlar bunu unutuyor ama anayasanın altıncı maddesinde antlaşmaların ülkenin en üstün hukuku olduğu yazar. Mahkemeler uygulamamayı seçse bile bu metin herkesin görebileceği şekilde oradadır. Başından beri çok kirli bir savaş yürütülüyor. Bu sözlerim İslam Cumhuriyeti’ni aklama amacı taşımıyor; rejimde hoşlanmadığım pek çok şey var ama savaşı onlar başlatmadı. Askeri saldırganlığı başlatan karşı taraftır” dedi.
İran’ın anlaşmalara uyma kapasitesine ilişkin tartışmalara da değinen Gibbs, “İran’ın anlaşma yapmaktan aciz olduğu söyleniyor; oysa Ortak Kapsamlı Eylem Planı’nı kabul etmişlerdi ve bu gayet geçerli bir stratejiydi. Mutabakat zaptını da kabul ettiler. İranlılar anlaşmaya varmaktan aciz değil; anlaşmaya varmaktan veya en azından varılan anlaşmayı uygulamaktan ve ona sadık kalmaktan aciz olan taraf ABD’dir. Burada açık konuşmak, eğriye eğri doğruya doğru demek gerekir. Trump’ın tam anlamıyla geri çekilmek dışındaki tüm hamleleri, başta Amerikan halkı olmak üzere İran ve tüm dünya için devasa riskler ve maliyetler barındırıyor” görüşünü dile getirdi.
ABD Kongresindeki siyasi dengeleri ve Demokrat Partinin savaşa yaklaşımını ele alan Gibbs, “Demokratların açıkça gereken şeyi yapmaya, yani savaşın tüm finansmanını kesmeye cesaretleri olup olmadığı meselesi önemlidir. Muhtemelen bunu yapmayacaklar çünkü savaş karşıtı değiller. Trump’ı her fırsatta zor durumda bırakmaya çalışacaklar. Thomas Massie’nin girişimine destek vereceklerini tahmin ediyorum. Massie savaş karşıtı bir Cumhuriyetçi ve ilkeli duruşunu takdir ettiğim, seçim kampanyasına bağış yaptığım ender isimlerdendir” dedi.
Savunma Bakanı Pete Hegseth hakkındaki görevden alma girişimine işaret eden Gibbs, şunları kaydetti:
“Massie görev süresi ocak ayında dolacak olmasına rağmen Savunma Bakanı Pete Hegseth’i görevden azletmek için bir karar tasarısı sundu. Hegseth yönetimdeki en şahin figürlerden biridir. Bu tür ifadeleri kullanmaktan hoşlanmam ama Hegseth gibi birini tanımlamak için şiddet yanlısı psikopat ifadesi yerinde olur. Onu yönetimden uzaklaştırmak iyi bir fikir olacaktır. Demokratlar bunu destekleyecektir ancak görevden alma Senatoda mahkumiyet gerektirir. Cumhuriyetçi Parti Trump’ı bu derece utandıracak bir adıma yanaşmayacaktır; bu nedenle girişimin içi boş bir jest olarak kalacağını düşünüyorum.”
Kongrenin bütçe gücünü kullanmaktan kaçındığını belirten Gibbs, “Demokratların yapmayacağı şey finansmanı kesmektir. Kesme yetkisi ellerindedir ve bütçeyi tahsis etme ya da geri çekme gücüne sahiptirler. İsteseler finansmanı kesebilirler ama istemiyorlar çünkü temelde Demokratlar da Cumhuriyetçiler kadar savaş yanlısıdır. Michigan Temsilcisi Rashida Tlaib gibi İsrail’e yardımları kesmek isteyen figürler bulunsa da partinin ana akımı henüz buna hazır değildir” tespitinde bulundu.
Gibbs, dış politikadaki odak kaymasına dikkati çekerek, “Demokratların yapmak istediği ve büyük olasılıkla yapacağı şey Ukrayna’daki savaşı daha da tırmandırmaktır. İran Trump’ın savaşıysa Ukrayna da Biden’ın ve Demokratların savaşıdır. Demokratlar bu savaşa son derece olumlu bakıyor ve odağı İran’dan Ukrayna’ya kaydırmak isteyeceklerdir. Trump’ın Ukrayna’ya desteği ılımlı kaldı fakat savaşı tırmandırması için üzerinde büyük bir baskı kurulacaktır. Bu durum en az Basra Körfezi’ndeki gelişmeler kadar tehlikelidir çünkü dünyanın en büyük nükleer cephaneliğine sahip olan Rusya’dan bahsediyoruz” uyarısını yaptı.
Rusya’nın askeri kapasitesine değinen Gibbs, “Aktif olarak konuşlandırılmış yaklaşık 1700 nükleer savaş başlığına sahip bir ülkeyi neden kışkırtmak istediğimizi anlamıyorum. Nükleer savaş riskine rağmen askeri çabaları tırmandırma yönünde bir çaba görülüyor. Dürüst olmak gerekirse Demokratların Cumhuriyetçilerden daha az pervasız olduğunu düşünmüyorum” dedi.
“Yaptırımlar dünya genelinde 1930’lar tarzı bir çöküşe yol açabilir”
ABD yönetiminin İsrail politikalarını değerlendiren Gibbs, finansmanın yasal boşluklar üzerinden sürdürülebileceğini ifade etti:
“Başkan Trump’ın İsrail’e yardımı tamamen keseceğine inanmak çok güç. Quincy Sorumlu Devlet Yönetimi Enstitüsü bünyesindeki yayında yer alan bir makalede belirtildiği gibi ABD ordusunu İsrail ordusuyla her düzeyde entegre edebilirler. Bu sayede resmi olmayan para transferlerini yaratıcı muhasebe yöntemleriyle ve yasal gri alanları kullanarak bütçe dışı yollardan yapabilirler. Sanıyorum 219. maddenin amacı da budur; Kongre ne yaparsa yapsın İsrail’e yapılan ABD yardımını kalıcı hale getirmeyi hedefliyorlar. Resmi yardımları kesiyormuş gibi görünürken aynı seviyedeki yardımı bütçe dışı yollardan sürdürme ihtimali araştırılıyor.”
İsrail’e yapılan transferlerin geri istenmesini gerçekçi bulmadığını söyleyen Gibbs, “Trump’ın İsrail’in parayı geri ödemesi gerektiği yönündeki sözleri kendi reklamını yapma çabasından ibarettir; tıpkı ilk döneminde duvarın parasını Meksika’ya ödeteceğini vaat etmesi gibidir” ifadelerini kullandı.
İran’ın diplomasiye açık kapı bırakmasını değerlendiren Gibbs, “İran’ın müzakerelere bu kadar istekli olmasına şaşırıyorum çünkü savaşı başlatan taraf ABD oldu. Savaşın başladığı günlerde İranlılar ABD ile aktif olarak müzakere yürütüyordu ve ABD bu durumu yönetim kademesini ortadan kaldırmak için bir bahane olarak kullandı; bu son derece haince ve kan dökücü bir adımdı. Obama nükleer anlaşmayı müzakere etmişti ancak Trump anlaşmadan çekildikten sonra Biden bunu yeniden tesis etmedi. Yani bu iki partinin ortaklaşa gerçekleştirdiği bir geri çekilme oldu. İran beklediğimden çok daha hoşgörülü davrandı” dedi.
ABD ablukasının etkilerine ve bölgesel risklere değinen Gibbs, şu değerlendirmeyi yaptı:
“Uygulanan abluka İran üzerinde şüphesiz olumsuz etkiler yaratıyor fakat İran’ın elinde klasik terör eylemleri ve siber harp gibi başka kozlar bulunuyor. ABD’nin İran altyapısını yok etmesi meşru sayılırken İran bizim altyapımızı hedef aldığında bu durum şoke edici ve kabul edilemez bulunuyor. Henüz bunu yapmamış olmaları şaşırtıcıdır; ABD’de ve Avrupa’da son çare olarak harekete geçmeye hazır hücrelerinin bulunmadığını düşünmek saflık olur. Körfez’deki tuzdan arındırma tesisleri dahil pek çok altyapıyı imha ederek bölgeyi yaşanamaz hale getirebilirler. İran savaşı bu noktaya taşımak istemediği için müzakereye açık duruyor.”
Washington’ın temel amacının rejim değişikliği olduğunu belirten Gibbs, ekonomik kriz ihtimaline dikkati çekti:
“ABD’nin temel pozisyonu her zaman İran’da rejim değişikliği olmuştur. Nükleer silah üretilmemesi için garanti istediklerini söylüyorlar fakat nükleer anlaşma zaten tam olarak bunu sağlıyordu ve yıllar süren müzakerelerle kurulmuştu. Bu krizden en yumuşak çıkış yolu ne yazık ki dünya ekonomisinde yaşanacak çok daha yıkıcı bir çöküş olabilir. 1930’lar tarzı bir ekonomik çöküş ihtimal dışı değildir ve Trump’ı geri çekilmeye zorlayacak düzeyde bir baskı yaratabilir.”
Amerikan askeri komuta kademesinin tutumunu da eleştiren Gibbs, sözlerini şöyle tamamladı:
“Seçimlerin ardından yönetim içinde saçma fikirlere karşı çıkma eğilimi artabilir. Hegseth’in tasfiyelerine rağmen ordunun nükleer silah kullanımı emrine direnme ihtimali doğabilir. Anayasa nükleer silah kullanma yetkisini başkana vermiştir ancak ordunun bu durumda anayasayı bir kenara bırakıp Trump’a ‘Bunu yapmanıza izin vermeyeceğiz’ demesine kesinlikle karşı çıkmam. Kıdemli generaller siyasi rüzgarları koklamayı iyi bilirler; Mark Milley örneğinde olduğu gibi geçmişte bu tür siyasi roller oynadıklarını gördük.”
Ortadoğu’daki vekalet savaşlarının Yemen’e ve Afrika Boynuzu’na sıçrama riskini de değerlendiren Gibbs, Ukrayna savaşında ise Rusya’nın askeri üstünlüğü ele geçirdiğini, Batı’nın mühimmat sıkıntısı çektiğini ve Moskova ekonomisinin çöktüğüne dair iddiaların gerçeği yansıtmadığını sözlerine ekledi.
Çevirmenin notu: Arap Araştırma ve Politika Çalışmaları Merkezi (ACRPS) bünyesinde çalışmalarını sürdüren Suriyeli tarihçi Sami Moubayed’in kaleme aldığı aşağıdaki değerlendirme yazısı, kökleri Fransız mandası dönemine uzanan Lycée Laïque üzerinden Suriye’nin modernleşme serüvenine yakılmış bir tür mersiye niteliğinde. Metnin bütününe sinen nostaljik ton, Colani yönetimi altında okulun haremlik-selamlık uygulamasına geçmesiyle birlikte, bilhassa Şam’ın kentli ve seküler orta sınıf aydınlarında baş gösteren kimlik krizi ve gelecek kaygısını yansıtıyor.
Ancak yazarın Laïque’in Baas iktidarı altında geçirdiği dönüşümü anlatırken Baas’ın “Birlik, Özgürlük, Sosyalizm” ilkelerini okulun kimliğini tahrif eden unsurlar arasında sayması, bu mersiyenin siyasal sınırlarını açık ediyor. Baas mirasını toptancı bir reddiyeyle mahkûm eden, dahası, 1973 Savaşı’nın ders kitaplarından ayıklanmasını “Hafız Esad liderliğinde yürütülmüş olması hasebiyle anlaşılır” bulan Moubayed, toplumsal kurtuluş ve sekülerleşme mücadelesinin tarihsel zeminini yok sayıp sadece kendi ayrıcalıklı sınıfsal habitusunu korumaya çalışan orta sınıf aydın refleksini yansıtıyor. Bu refleks, okulun temsil ettiği “modernlik” idealinin kaybına duyulan özlemi tutarlı bir siyasal ve kamusal perspektife dönüştürmekten oldukça uzak görünüyor.
Şam’daki Bir Okulda Değişiklik: Suriye’nin Geleceğine Dair De Bir İşaret
Sami Moubayed
New Lines Magazine
23 Ekim 2026
Çev. Leman Meral Ünal
Tam 100 yıl önce, Şam’da, bugünkü Abid Caddesi üzerindeki parlamentonun hemen yakınındaki kiralık binada 79 öğrencisiyle seküler bir Fransız okulu açıldı. O dönem “Lycée Laïque” (Laik Enstitü), bugünse “El-Hürriye Enstitüsü” adıyla bilinen kurum, hâlâ kısaca “Laïque” diye anılır.
Açıldıktan dört yıl sonra, 1930’da, dönemin başbakanı reformcu ajandasıyla bilinen sarıklı din adamı Taceddin el-Hasani, okula Bağdat Caddesi üzerinde bir arsa tahsis etti ve okul 1932’de buraya taşındı. Kız ve erkek öğrencilerin bir arada eğitim görmesi, yetkin eğitim kadrosu, tenis, voleybol ve basketbol sahalarıyla Laïque, kısa sürede Suriye’nin en prestijli kurumlarından birine dönüştü. Zengin kütüphanesinin yanı sıra, 1955’te Mısır’ın efsanevi sesi Ümmü Gülsüm’ü ağırlayacak kadar donanımlı bir tiyatro salonuna dahi sahipti. Tüm bu çok sesli ve renkli atmosfer, ortak bir kimlikte bütünleşmiş ve kendisini daha geniş bir Arap dünyasının parçası olduğu tahayyülünü taşıyan dönemin Orta Doğu’suna aitti.
Şimdi yüzyıl sonrasına saralım. Laïque eski ihtişamı düşünüldüğünde, bugün onun ancak soluk bir gölgesinden ibaret. Önce, Suriye’deki eğitim sistemine haki üniformalarla ideolojik bir sosyalist müfredat dayatan 61 yıllık Baas iktidarı geldi. Laïque’teki öğretmenler liyakatle değil, Baasçı oldukları için işe alınır olmuşlardı. Ardından, okulun özerkliğine son veren ve kurumsal kimliğini bozan 1967 millileştirmesi gerçekleşti; okul, özgürlük, pan-Arapçılık ve sosyalizm olmak üzere üç ideolojik temele dayanan Baasçılık söylemine atıfta bulunularak “Mahad al-Huriyya” ya da “Özgürlük Enstitüsü” olarak yeniden adlandırıldı.¹ Hafız Esad’ın, Beşşar dahil tüm çocuklarını Laïque’e göndermesi okulun Baasçı kimliğini daha da perçinledi. Esad’ın veliahtı olan büyük oğlu Basil Esad 1994’te ölünce, okulun adı bir kez daha değiştirilerek onun ismi verildi. Yine de silinmeyen bir şey vardı: Laïque’in geçmişine dair hafıza ve daha da önemlisi, Suriye toplumunun önde gelen isimleri arasına giren mühendis, doktor, siyasetçi ve sanatçılardan oluşan mezun ağı varlığını koruyordu. On yıllar boyunca “Laïque’de okudum” demek, Lübnan’da “Brummana Lisesi’nde okudum” demek gibi bir tür pasaport işlevi gördü. Akademik mükemmelliğin işaretiydi, iş hayatına girişin önünü açıyor ve kişinin yetenekleriyle karakterine ilişkin yüksek beklentileri beraberinde getiriyordu.
Koca bir Suriye tarihi, adeta tek bir adrese sığışmıştı: Fransız mandası altında kurulmuş, reformist bir din adamı-başbakan desteğiyle meşruiyet kazanmış, kadrosunda hem Fransız hem Suriyeli öğretmenleri barındıran ve kentli burjuvazinin çocuklarını okuttuğu bir mektep… Sadece bir nesil içinde, Suriye’ye özgü modern kimliğin sembolü haline gelmişti. İki dilli, kozmopolit ve kızlarla erkeklerin aynı sınıfta yan yana oturmasından gurur duyan bir kimlik. Bu kimlik, her şeyden önce Suriye’nin nasıl bir ülke olabileceğine dair beslenen sarsılmaz bir inancı da temsil ediyordu.
Adının bizzat kendisi bile Fransızca “laik” anlamına gelen Laïque dine değil, yurttaşlık bilincine dayalı bir Suriyeli kimliğine göndermeydi. Bir arada yaşama kültürü ve laikliğin kalesi olan okulun arazisini bağışlayan kişinin, gençliğinde İslam hukuku dersleri vermiş sarıklı bir ulema olması durumu daha da çarpıcı kılıyordu. Hikâyeyi sıra dışı kılan yanlardan biri de, babası Şeyh Bedreddin kendi kuşağının en etkili din âlimlerinden biri olmasına rağmen, el-Hasani’nin kendisinin Bab Tuma mahallesindeki bir Hristiyan misyoner okulunda (Lazaristlerde) okumuş olması herhalde. Üstelik El-Hasani, Fransız seküler okuluna yalnızca müsamaha göstermekle kalmamış, kendi oğlunu da oraya göndermişti, hatta İslamcılığı bir kenara bırakıp “Suriyelilik” adına bir başka Fransız okuluna gayrimenkul bile hibe etmişti. Siyasi hesapları ne olursa olsun bu jest, modern eğitimin katlanılması gereken bir “yabancı istilası” değil, ulusal bir kazanım olduğu fikrinin teslim edilmesiydi.
Yirminci yüzyıl boyunca Laïque’in şöhreti, sunduğu imkânlar ve iki dilli eğitimi sayesinde neredeyse folklorik bir efsaneye dönüştü. Suriyeli aileler mezhep ya da din ayrımı gözetmeksizin çocuklarını buraya gönderiyordu, çünkü Laïque, mezhep temelli okullarının sunamadığı yegâne şeyi vaat ediyordu: Kapsayıcı bir Suriyeli kimliği. Ne var ki tüm bu birikim, okul yönetiminin geçtiğimiz günlerde kız ve erkek öğrencileri ayırma yönünde aldığı tartışmalı kararla bir anda yerle bir oldu. Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara yönetiminin ikinci yılında alınan bu karar, “velilerin taleplerine uyum sağlama” kılıfıyla sunulsa da seküler çevrelerin, Suriyeli aydınların ve mezunların yoğun tepkisine yol açtı.
Milli Eğitim Bakanlığı şu ana kadar duruma müdahale etmiş değil. Fakat Suriye’nin sürüklendiği istikamete dair endişeler giderek büyüyor. Daha geçtiğimiz yıl, İslam öncesi dönem ve öncü kadın figürler dahil olmak üzere Suriye tarihinin koca koca kesitleri ders kitaplarından ayıklandı. Değişikliklerin bazıları tartışmalı olsa da anlaşılabilirdi. Örneğin, Hafız Esad liderliğinde yürütülmüş olması nedeniyle 1973 Ekim Savaşı’na yapılan tüm atıfların kaldırılması anlaşılır bulunabilirdi. Fakat Laïque gibi köklü bir karma okulda sınıfların cinsiyete göre ayrılması, kaygıları bambaşka bir düzeye taşıyor.
Laïque sıradan bir okul değil. Suriye modernleşmesinin yüz yıllık canlı laboratuvarı ve onun geleneklerine vurulacak her neşter, doğrudan bu modernleşme vizyonuna biçilmiş bir hüküm olarak okunacak. Okulun kurucuları, o Fransız eğitimciler, reformist başbakan, çocuklarını buraya yazdıran Şam’ın köklü aileleri, hepsi ortak bir tahayyülün peşindeydi. Suriye’nin geleceğinin, daha önce kendilerini birbirinden ayıran sınırların ötesinde düşünmeyi öğrenmiş insanlar tarafından inşa edileceğine inanıyorlardı. İşte bugün bu inanç tehlike altında.
¹ Baas Partisi’nin “Birlik, Özgürlük, Sosyalizm” (Wahda, Hurriya, Ishtirakiya) sloganına gönderme (çn).
Polonya’da “Bağımsızlık Yürüyüşü”ne on binlerce kişi katıldı
Rusya ile Ukrayna arasında 1000’er kişiyi aşan esir takası yapılacak
Kuzey Amerika ile Avrasya piyasalarındaki gaz fiyat makası açılıyor
Rusya’da eski Bakan Abızov’a 5 milyon dolarlık zimmete para geçirmeden 14 yıl hapis
“NATO yurt dışı operasyonlarını azaltıp Rusya’ya odaklanacak”
Amerika5 gün önceMavi dalga, Demokratik Sosyalizm veya laciverdin tonları
Dünya Basını2 hafta önceGünah keçisi olarak Netanyahu
Dünya Basını2 hafta önceEmperyalizmin açmazları: Savaşlar, yalanlar ve çöken refah devleti
Ortadoğu2 hafta önceİsrail’de rekor katılımlı seçim: İki blok da 61 sandalyeye ulaşamıyor
Ortadoğu2 hafta önceABD ara seçim sonrası İran’a saldırı için Körfez’i uyardı
Asya1 hafta önceÇin Komünist Partisi’nden ‘demir şapkalı prenslere’ tasfiye uyarısı
Dünya Basını1 hafta önceTarihçi Emmanuel Todd: Fransa’da asıl tehdit Rusya değil Macron yönetimidir
Ortadoğu2 hafta önceBAE, Hürmüz’ü baypas eden yeni hattan petrol ihracatına başlayacak
