Bizi Takip Edin

Amerika

Dünya ekonomisi nereye – 1: Davos’taki beyaz karanlık

Yayınlanma

Zenginler kulübü Davos’ta, bu yıl karamsar bir hava hakimdi. Et yememeyi ve toplumsal cinsiyet eşitliğini savunan milyarderlerin önemli bir kısmı özel jetleri ile İsviçre’ye geldi, ‘seks turizmi’nin Davos günlerinde patlaması nedeniyle kadınlara ‘kendinize dikkat edin’ uyarıları yapıldı.

Yine de atmosfer karanlıktı. Her yıl Davos zirvesi ile aynı zamanda yayımlanan Dünya Ekonomik Forumu (WEF) Küresel Risk Raporu, okurlarını sarsacak tespitler yapıyordu. Önümüzdeki on yıl toplumsal ve çevresel krizlere şahit olacaktık, hayat pahalılığı en ağır küresel risk olarak görünüyordu, biyoçeşitlilik kaybı ve ekosistemin çöküşü önümüzdeki en hızlı kötüleşecek küresel riskti…

Enflasyon, stagflasyona yol açabilirdi, kamu borçlarının tarihsel seviyelerde olduğu düşünüldüğünde bunun sosyo-ekonomik sonuçları ağır olabilirdi. Bunlara küresel ekonomik parçalanmayı ve jeopolitik gerilimleri de eklediğimizde borçluluk yaygınlaşacaktı.

Rapor okuyanların canını yakmaya devam ediyordu: Teknoloji, eşitsizliği artıracaktı; gıda ve yakıt krizleri toplumsal kırılganlığı azdıracaktı; insani gelişime yönelik yatırımların azalması direnci azaltacaktı.

Peki bu karamsar tabloda hiç umut ışığı yok mu? WEF için var.

‘Paydaşlar kapitalizmi’

 WEF’in kurucularından Klaus Schwab, 2019 yılında yaptığı Davos konuşmasında “Ne tür bir kapitalizm istiyoruz?” diye sormuş ve bu meseleye değinmişti. 

Schwab, krize üç alternatif/üç cevap olduğunu düşünüyor.

Birincisi, batılı şirketlerin halihazırda uygulamakta olduğu ‘hissedarlar kapitalizmi.’ Bu seçenekte şirketlerin temel hedefi kârlarını maksimize etmek.

İkincisi, Çin’den ibaret olmayan, gelişmekte olan piyasaların da çoğunlukla başvurduğu, devletin ekonomiyi yönlendirdiği ‘devlet kapitalizmi’ yolu. 

Üçüncüsü, elbette, Schwab’ın da önerdiği yol, ‘paydaşlar kapitalizmi’ (stakeholder capitalism). Yarım yüzyıl önce yine kendisinin önerdiği bu model, Schwab’ın kendi sözleriyle, özel şirketleri toplumun ‘kayyum’u, ‘yeddiemin’i olarak konumlandırıyor.

WEF kurucusuna göre, kârlara aşırı odaklanmak, kapitalizmin ‘reel ekonomi’ ile olan bağlantısını gitgide koparıyor. Kapitalizmin bu biçimi sürdürülemez. Bunun yerine, büyük şirketler, devletler ve çok taraflı örgütlerle birlikte ‘paydaşlar kapitalizmi’ni geliştirmeli.

Schwab, hissedarlar kapitalizminden paydaşlar kapitalizmine geçişte ‘Greta Thunberg etkisi’nin öneminden bahsediyordu. Ona göre İsveçli ‘iklim aktivisti’, mevcut iktisadi sisteme bağlı kalmanın, gelecek nesillere ihanet olacağını bize gösteriyordu. Üstüne üstlük ‘Z kuşağı’ da ‘hissedar değerleri’nden başka değer tanımayan şirketler için çalışmak, onlardan ürün satın almak veya onlara yatırım yapmak istemiyorlardı.

Biraz da gerçekler

WEF’in karamsar tablosu ve ‘sürdürülebilir’ kapitalizm çağrılarında gerçeğe yakın bir şeyler olduğunu kabul etmek gerekiyor.

Credit Suisse’in yayımladığı 2022 Küresel Servet Raporuna göre, 2021 yılının sonunda toplam küresel servet 463,6 trilyon dolara ulaştı. Bu rakam, toplam küresel çıktının neredeyse 4,5 katı.

Üstelik 2021’de küresel servet, bu yüzyılın başından beri görülen ortalama yüzde 6,8’lik artışı epey bir geride bırakarak yüzde 9,8 arttı.

Bu büyük artışın gerisinde yükselen emlak fiyatları ve kredi genişlemesiyle beslenen borsa büyümesi yatıyor. Yani zenginlikteki artışın çok önemli bir kısmını dünyadaki zenginlerin daha da zenginleşmesiyle açıklamak mümkün.

Gerçekten de, rapora göre, 2020’de dünyadaki yüzde 1’lik bir kesim (56 milyon kişi), tüm zenginliğin yüzde 45,8’ine, 2,9 milyar kişi ise bu enginliğin yalnızca yüzde 1,3’üne sahipti. Bu oran, 2021 yılında şöyle değişti: Tepedeki yüzde 1’in elde ettiği zenginliğin oranı yüzde 47,8’e yükseldi. En tepedeki yüzde 13, tüm zenginliğin yüzde 86’sına sahip.

Eşitsizlikler raporu hazırlayan Oxfam da, dünyada alınan her 1 dolarlık verginin yalnızca 4 sentinin zenginlerden geldiğine dikkat çekiyor.

OECD ülkeleri söz konusu olduğunda, 1980 yılında zenginlerden alınan gelir vergisinin toplama oranı yüzde 58 iken şimdi yüzde 42’ye kadar gerilemiş durumda.

Örneklem kümesi 100 ülkeye doğru genişletildiğinde bu oran daha da azalıyor (yüzde 31). Aynı örneklemde, yüzde 1’lik zengin kesimin en büyük zenginlik kalemlerinden olan sermaye gelirlerine yönelik vergi de ortalama olarak yalnızca yüzde 18. Yalnızca üç ülkede, sermaye gelirlerinden alınan vergi, ücret gelirlerinden alınan vergiden daha yüksek.

Uluslararası kurumlar da karamsar

IMF Başkanı Kristalina Georgieva’nın Davos öncesi uyarıları hatırlanacaktır. Georgieva, 2023’te dünyanın üçte birinin resesyonla yüzleşeceğini söylemişti.

IMF, küresel GSYİH’nin yüzde 2,7 büyüyeceğini tahmin etse de OECD, bu rakamı yüzde 2,2’ye çekmişti. Büyümenin ‘momentum kaybettiğini’ savunan OECD, risklerin de aşağı yönlü olduğunu kaydetmişti.

Dünya Bankası ise daha da ileri giderek, küresel büyümenin yüzde 1,7’de kalacağını, dünyanın tüm bölgelerinde kişi başına düşen gelir büyümesinin COVID-19 pandemisinden önceki düzeye göre daha düşük olacağını yazdı.

Dünya Bankasına göre, 2024 yılının sonunda gelişmekte olan ekonomilerin GSYİH seviyesi, pandeminin hemen öncesindeki tahminlerin yüzde 6 aşağısında olacak.

WEF’in anket yaptığı iktisatçılar daha da karamsar görünüyor. Ankete katılan dünyanın kamu ve özel kuruluşlarında çalışan baş ekonomistlerin yüzde 18’i, dünyanın bu sene resesyona girmesinin ‘kuvvetle muhtemel’ olduğunu düşünüyor.

Küresel ekonomideki resesyon ihtimalini görenler, ankete katılanların üçte ikisini oluştururken, ABD ve Avrupa’daki sıkı para politikalarının devam etmesini bekliyorlar.

Tüm baş ekonomistler, Avrupa için 2023 yılında ‘zayıf veya çok zayıf büyüme’ beklerken, ankete katılanların yüzde 91’i ABD için de ‘zayıf veya çok zayıf büyüme’ öngördü.

Geçen seneki ankette bu oranlar yüzde 86 (Avrupa için) ve yüzde 64 (ABD için) idi.

Ankete yanıt veren 10 kişiden 9’u, zayıf talep ve yüksek borçlanma maliyetlerinin şirketlerin üzerine yük bindireceğini, 10 kişiden 6’sı da daha yüksek girdi maliyetlerini vurguladı. Birçok baş ekonomist, bu nedenlerle çok uluslu şirketlerin maliyetleri kısmak için operasyonel masrafları kısmasını bekliyor.

Teknoloji devlerinde işçi kıyımı

WEF anketine yanıt veren iktisatçıların çok uluslu şirketler için söyledikleri aslında bir süredir yapılıyor.

Özellikle pandemi dönemi fahiş hisse yükselişleri yaşayan ve devasa kârlar açıklayan teknoloji tekelleri, geçen seneki ciddi düşüşlerle birlikte bilançodan kaynaklı operasyonal masraflarını da ‘güncellemeye’ başladılar.

Pandemi döneminde artan çevrimiçi faaliyetlerle birlikte istihdamı da artıran Alphabet (Google), Meta, Amazon, Microsoft gibi Amerikan çok uluslu tekelleri, daralmaya başlayan endüstri karşısında ilk önlem olarak işçi çıkarmaya başladı.

Teknoloji sektöründeki işten çıkarmaları takip eden layoffs.fyi isimli internet sitesinin verilerine göre, 2022 yılının başından bu yana bu sektörde işten çıkarılan işçi sayısı 200 bini buldu.

Bu sektörde yalnızca 2023 yılında işinden olan işçi sayısı ise 67 bin 268. Yalnızca Meta, Amazon, Microsoft ve Google’ın geçen haftalarda işten çıkardığı işçi sayısı 51 bin civarında. Şu ana kadar işten çıkarma açıklamayan tek endüstri devi Apple.

Bununla birlikte, teknoloji tekelleri nakit içinde yüzmeye devam ediyor. Son olarak Microsoft’un açıkladığı 2022’nin üçüncü çeyreği kârı 16 milyar dolar. Aynı Microsoft, geçen sene federal regülatörler devreye girip anlaşmayı engellemeseydi, oyun üreticisi Activision Blizzard’ı 69 milyar nakit ile satın alacaktı.

Meta ise, geçen yıla göre kârının yüzde 52 azaldığını söylese de, 2022’nin üçüncü çeyreğinde 4,4 milyar dolar kâr açıkladı.

Amazon da kârlılıkta düşüş ilan etse de son çeyrekte elde ettiği kâr 3 milyar dolar civarında.

İşten çıkarmalar tüm sektörlere yayılıyor

Ama işten çıkarmalar yalnızca Silikon Vadisi devlerinden ibaret değil.

Almanya merkezli yazılım devi SAP, 3 bin 500 işçiyi işten çıkaracağını duyururken, kimyasal tekeli Dow 2 bin çalışanını kovacağını açıkladı. Dow yöneticileri, bu sene maliyetlerde 1 milyar dolarlık bir kesinti yapacaklarını söylüyorlar.

Bir başka çok uluslu ABD menşeli şirket, 3M, zayıflayan tüketici talebini gerekçe göstererek imalatta çalışan 2 bin 500 işçiyi işten çıkaracağını açıkladı.

Oyuncak markası Hasbro ise, işgücünün yüzde 15’ine tekabül edecek şekilde, 1.000 kişiyi işten çıkaracak.

Salesforce işçilerinin yüzde 10’unu, Spotify yüzde 6’sını, Vimeo yüzde 11’ini, BlackRock yüzde 3’ünü, Goldman Sachs yüzde 7’sini işte çıkaracak.

ABD ve Avrupa’nın durumuna bir sonraki yazılarda daha fazla odaklanacağız.

Amerika

Anthropic’in halka arzına arzın altı katı talep geldi

Yayınlanma

ABD’li yapay zeka şirketi Anthropic’in halka arzına yönelik yatırımcı talebi, arzın yaklaşık altı katına ulaştı. Şirket ve bazı hissedarları halka arzdan 64,4 milyar dolara kadar, özel hisse satışından ise 26 milyar dolar kaynak sağlamayı hedefliyor.

Bloomberg’in kaynaklarına dayandırdığı haberine göre, ABD’li teknoloji şirketi Anthropic’in halka arzına yönelik yatırımcı talebi, arzın yaklaşık altı katına ulaştı.

Anthropic ve bazı hissedarları, halka arz kapsamında 64,4 milyar dolara kadar kaynak sağlamayı planlıyor.

Şirket, özel hisse satışı yoluyla da 26 milyar dolar daha toplamayı hedefliyor.

Anthropic’in halka arzının toplam hacmi SpaceX’in halka arzını geçerek tarihin en büyük hisse satışı olabilir.

Havacılık ve uzay şirketi SpaceX, haziran ayında 75 milyar dolarlık halka arz gerçekleştirmiş, ek satışlarla birlikte 85,7 milyar dolarlık rekor bir tutara ulaşmıştı.

Claude yapay zeka modellerinin geliştiricisi Anthropic, daha önce NASDAQ borsasındaki halka arz parametrelerini açıklamıştı.

Halka arz kapsamında hisse başına 70 ila 78 dolar fiyat aralığından yaklaşık 825 milyon hissenin satılması planlanıyor.

Bloomberg verilerine göre, halka arzın ardından şirketin piyasa değeri yaklaşık 1,4 trilyon dolara ulaşabilir.

Şirketin halka arz fiyatını 18 Kasım’da açıklaması, Anthropic hisselerinin ise 19 Kasım’da “ANT” koduyla NASDAQ borsasında işlem görmeye başlaması bekleniyor.

Bloomberg’in bazı kaynaklarına göre Anthropic, hisse dağıtımında mevcut yatırımcılara öncelik verecek ve bazı potansiyel alıcılar beklediklerinden daha az hisse alabilecek.

Halka arza Goldman Sachs ve Morgan Stanley ile birlikte 20 banka daha aracılık ediyor.

Bloomberg, Anthropic hisselerine yönelik yoğun ilginin, CEO Jensen Huang’ın kurum içi soruşturma nedeniyle görevden uzaklaştırılmasının ardından Nvidia hisselerinde yaşanan toplu satışlarla tezat oluşturduğunu yazdı.

Nvidia, halka arzla eş zamanlı yürütülen 26 milyar dolarlık özel hisse satışı kapsamında yaklaşık 10 milyar dolarlık Anthropic hissesi almayı planlıyor.

Anthropic, Nvidia’yı stratejik ortağı olarak görüyor ve şirketin en gelişmiş çiplerine erişim sağlamak amacıyla yapılan anlaşmalara on milyarlarca dolar yatırım yaptı.

Mayıs ayı sonunda Anthropic’in değerlemesi, yatırımcılardan 65 milyar dolar topladığı yeni yatırım turunun ardından 900 milyar doları aştı.

Bu gelişme, şirketin 730 milyar dolar değer biçilen ChatGPT’nin geliştiricisi OpenAI’ı geride bırakarak dünyanın en değerli yapay zeka girişimi olmasını sağladı.

Yatırım turuna Greenoaks Capital, Sequoia Capital, Altimeter Capital ve Dragoneer Investment Group liderlik etti.

Şirket daha önce Amazon ve Google’dan da yatırım aldığını açıklamıştı.

Anlaşmanın ardından Anthropic’in değeri, üç ay önceki 380 milyar dolarlık değerlemesine kıyasla yaklaşık 2,5 kat arttı.

Şirket o dönemdeki finansman turunda 30 milyar dolar kaynak sağlamıştı.

Anthropic’in 2026 yılının ilk yarısındaki geliri, bir önceki yılın aynı dönemindeki 1,1 milyar dolara kıyasla 16,3 milyar dolara ulaştı.

İlk yarıdaki net zarar ise 80,7 milyar dolara çıktı.

Bu tutar, 2025 yılının tamamındaki 42 milyar dolarlık zararın yaklaşık iki katına ulaşıyor.

Bu zararın yaklaşık 72 milyar dolarlık ana kısmı, mevcut nakit harcamalarından değil, finansal yükümlülüklerin muhasebe açısından yeniden değerlenmesinden kaynaklanıyor.

Okumaya Devam Et

Amerika

ABD Adalet Bakanlığı, Alice Huang’ın “Çin casusu” olduğundan emin değil

Yayınlanma

ABD Adalet Bakanı Todd Blanche, eski Nvidia CEO’su Jensen Huang ile ilişki yaşayan Çinli iş kadını Alice Huang’ın Çinli bir casus olup olmadığı konusunda henüz bir sonuca varmadıklarını belirtti.

Blanche, düzenlediği basın toplantısında, FBI’ın Alice Huang’ın Çin hükümeti için çalıştığına dair iddiaları “elbette soruşturduğunu” söyledi.

Perşembe günü ilerleyen saatlerde yayınlanan bir röportajda Huang’ın istifa etmesi gerekip gerekmediği sorulan ABD Başkanı Donald Trump, Alice Huang’ın casus olup olmadığının henüz belirlenmediğini yineledi.

Trump, “Straight Shooter” adlı podcast programında çarşamba günü Jensen Huang ile görüştüğünü de sözlerine ekledi ve şöyle konuştu:

“Asıl mesele şu: O kadın casus muydu? Bunun henüz kesinleşip kesinleşmediğini bilmiyorum. Ama eğer o kadın casus idiyse, evet. Eğer casus değildiyse, belki de durum farklı olurdu.”

Jensen Huang, perşembe günü görevinden ayrıldı. Bu ayrılık süreci, Ekim 2025’te yayınlanan ve onu, Nvidia’nın resmi bulut ortağı olan Singapur merkezli Megaspeed’in eski yöneticisi Alice Huang ile ilişkilendiren bir New York Times haberiyle başlayan ve bir yıldan fazla süren bir sürecin sonucunda gerçekleşti.

Megaspeed, Nvidia çiplerine öncelikli erişim hakkı sağlayan bir statüye sahipti.

Daha sonraki haberlerde, ABD istihbarat yetkililerinin Alice Huang’ın Çin istihbaratı adına hareket ettiğine inandıkları belirtildi. Pekin, Alice Huang’ın casus olduğu iddialarını yalanladı.

Singapur İçişleri Bakanlığı perşembe günü yaptığı açıklamada, Alice Huang’ın Şubat ayında Singapur’dan ayrıldığını ve olası suçlarla ilgili yürütülen bir soruşturma sonucunda ülkeye yeniden girişinin yasaklandığını belirtti.

Bakanlık, soruşturmanın casuslukla ilgili olmadığını da ekledi.

8 Kasım’da Jensen Huang, eşine sadakatsizlik yaptığını itiraf etmiş ama bu ilişki hakkında ayrıntılı bilgi vermemişti.

Okumaya Devam Et

Amerika

G7’den Haiti açıklaması: Şiddet sarmalı tehlikesi artıyor

Yayınlanma

G7 üyesi ülkelerin dışişleri bakanları, Haiti ile ilgili açıklama yaparak Birleşmiş Milletler tarafından yetkilendirilen Çete Bastırma Gücü’ne (GSF) destek verdiler.

Çarşamba günü Paris’teki toplantılarının sonunda yayınladıkları ortak açıklamada, G7 dışişleri bakanları, gücün görev süresinin Mart 2027’ye kadar altı ay daha uzatılmasını memnuniyetle karşıladılar ve bu uluslararası silahlı misyonun Haiti’nin güvenlik ve istikrarını yeniden tesis etmesine yardımcı olmak için hayati önem taşıdığını belirttiler.

Öte yandan Kanada, Fransa, Almanya, İtalya, Japonya, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri dışişleri bakanları da, güvenlik operasyonlarının sivilleri korumasını sağlarken çetelerin kontrolünü kırmanın gerekliliği konusunda net bir mesaj verdiler.

Bu açıklama, El Salvador Cumhurbaşkanı Nayib Bukele tarafından görevlendirilen yaklaşık 2.500 Salvadorlu askerin Haiti’deki silahlı gruplara karşı mücadeleye katılması ve ayrı bir insansız hava aracı görev gücünün bu grupların kalesi sayılan bölgelere yönelik saldırılarını yoğunlaştırması üzerine geldi.

Grup, “Haiti’deki barış, güvenlik ve istikrarı tehdit eden kişi ve kuruluşların hesap vermesini teşvik eden BM yaptırım rejiminin yenilenmesini” memnuniyetle karşılarken, yaptırım uygulanan kişilerin ülkedeki uzun süredir ertelenen seçim sürecine katılımının sürecin güvenilirliğini zedeleyebileceği konusunda da uyarıda bulundu.

Açıklamada şunlar kaydedildi:

“Haiti Ulusal Polisi ve Haiti Silahlı Kuvvetlerini güçlendirmek, hukukun üstünlüğünü korumak ve cezasızlıkla mücadele etmek için uluslararası destek çağrısında bulunduk. Ayrıca, Haiti’de faaliyet gösteren tüm güvenlik aktörlerine, tüm güvenlik operasyonlarında Haitili sivillerin korunmasına öncelik vermeleri çağrısında bulunduk.”

Haiti ile El Salvador arasındaki ikili anlaşma kapsamında Salvador askerlerinin Haiti’ye eşi görülmemiş bir şekilde konuşlandırılması ile birlikte, operasyonları kimin yönettiği, sahadaki beş farklı gücün kendi aralarında çatışmaları nasıl önlediği ve Salvador askerleri tarafından işlenebilecek olası ihlallerden kimin sorumlu tutulacağı konusunda soru işaretleri ve endişeler arttı.

Bukele, 18 Ekim’de bir çete pususu sonrasında GSF’ye atanan dört havacılık teknisyeninin ortadan kaybolmasının ardından bu operasyonu başlattı.

Her ne kadar bu güç artırımı bir arama-kurtarma görevi olarak tanımlasa da, kamuoyuna yönelik alaycı açıklamaları ve operasyonu tanıtmak için sosyal medyayı agresif bir şekilde kullanması, başkentin geniş bölgelerini kontrol eden çetelerden Haiti’nin kontrolü geri kazanmasına yönelik çabalardaki gerilimleri ortaya çıkardı.

2.500 Salvadorlu askerin büyük çoğunluğu, GSF’nin komuta yapısı dışında faaliyet gösteriyor ya da uluslararası misyona lojistik ve operasyonel destek sağlamak üzere kurulan BM Haiti Destek Ofisi’nin izleme mekanizmalarının dışında hareket ediyor.

El Salvador, Haiti’yi işgal etmeye başladı

Görevlerin birbiriyle çakışması ve Bukele’nin sosyal medyayı ustaca kullanması nedeniyle, hangi güçlerin hangi operasyonlardan sorumlu olduğunu belirlemek giderek zorlaşıyor.

Bu durum sadece kafa karışıklığını artırmakla kalmadı, aynı zamanda sivil kayıpları önlemek için çatışmaların önlenmesini talep eden diplomatlar ve insani yardım grupları arasında endişe yarattı.

Uyarıda bulunanlar arasında, çetelerin kontrolündeki Cité Soleil bölgesinde bulunan ve tam hizmet veren Centre Hospitalier de Fontaine hastanesinin işletmecileri de yer alıyor.

Bu bölgede geçen hafta, başbakanlık ofisi bünyesindeki özel birim tarafından gerçekleştirilen bir insansız hava aracı saldırısı sonucunda, önde gelen bir çete lideri ile bazı silahlı adamları ve siviller hayatını kaybetmişti.

Hastane, tesisini, hastalarını ve sağlık personelini yanlışlıkla hedef alınmaktan veya çapraz ateşte kalmaktan korumak amacıyla insani yardım koordinasyonu ve taktiksel bir yasak bölge oluşturulması için acil bir çağrıda bulundu.

Geniş bir alana yayılmış Cité Soleil sahil gecekondu mahallesinde, çete üyeleri Ağustos ayı başında 12’si yaşlı kadın olmak üzere en az 19 kişiyi başlarını keserek öldürdü.

Port-au-Prince’e hakim bir dağ yamacında yer alan Kenscoff’ta ise Temmuz ve Ağustos aylarında gerçekleştirilen iki saldırı sonucunda, 19’u çocuk olmak üzere en az 105 kişi hayatını kaybetti.

Kurbanlar arasında, bir Protestan kilisesinin avlusunda vurularak öldürülen 36’dan fazla kişi de bulunuyordu.

BM ayrıca, daha önce çetelerin sızmasından büyük ölçüde muaf kalmış olan Artibonite bölgesindeki Saint-Michel-de-l’Attalaye ve güneydoğudaki Marigot’ta meydana gelen saldırıları da belgeledi.

BM Genel Sekreteri’nin Haiti Özel Temsilcisi ve BINUH Başkanı Carlos Ruiz Massieu şöyle konuştu:

“Bu dönemde, özellikle Kenscoff’ta ve daha önce çete saldırılarından büyük ölçüde etkilenmemiş diğer bazı yerleşim yerlerinde belgelenen katliamların boyutu, hem halkı koruma mekanizmalarını hem de yakın zamanda kurtarılan bölgelerdeki devletin varlığını güçlendirmenin mutlak bir gereklilik olduğunu bize hatırlatıyor.”

Silahlı çetelerle mücadelede meydana gelen “ikincil hasara” ilişkin endişeleri vurgulayan raporun kaygı verici bulguları arasında, operasyonların siviller üzerinde yarattığı tahribat yer alıyor.

Rapora göre, operasyon sırasında ölen veya yaralananların %45’inden fazlasından çete üyeleri sorumlu olsa da, bu kişilerin yarısından fazlası, güvenlik güçlerinin çetelere karşı yürüttüğü kara veya hava operasyonları sırasında hayatını kaybetti ya da yaralandı.

Bu operasyonlar bazen insansız hava araçları kullanan özel askeri şirketlerin desteğiyle gerçekleştirildi.

Bu operasyonların kurbanlarının %16’sından fazlası çetelerle bağlantılı değildi. Söz konusu dönemde patlayıcı yüklü insansız hava araçlarıyla gerçekleştirilen saldırılarda, aralarında iki çocuğun da bulunduğu en az dört kişi hayatını kaybetti, 10 kişi ise yaralandı.

Ayrı bir gelişmede, BM ofisi, Haiti Ulusal Polisi mensuplarının karıştığı 44 adet yargısız infaz ve yargısız infaz girişimi vakasını belgeledi; bu rakam, bir önceki çeyrekte 14 idi.

BM Entegre Ofisi, çetelerle mücadele operasyonlarının uluslararası insan hakları hukukuna uygun olması gerektiğini ve ihlal iddialarının soruşturulması gerektiğini yineledi.

Ofisin bulguları, çeteleri çökertme operasyonlarının hız kazandığı bir dönemde Haiti’nin karşı karşıya olduğu zorlu dengeyi vurguluyor.

Dominik Başkanı Abinader, Bukele’ye destek verdi

Şiddetin tırmanma ihtimali yükseliyor

Öte yandan yetki ve hesap verilebilirlik alanlarındaki belirsizlik, önümüzdeki haftalarda yoksulluk ve şiddet ile boğuşan Haiti’deki kaosa daha da artırabilir.

Örneğin Haiti uzmanı ve Washington’daki Ekonomi ve Politika Araştırmaları Merkezi’nin (CEPR) uluslararası araştırma direktörü Jake Johnston, The New Humanitarian’a şunları söyledi:

“Bir dizi farklı kuruluş ile güvenlik güçleri arasında sınırların nerede olduğu ve koordinasyonun nerede başlayıp bittiği, bu durumun gerçekte nasıl sonuçlanacağına dair büyük bir endişe kaynağı; El Salvador ise bunu kendi tercihleri ve kendi eylemleri olarak göstermeye çalışıyor.”

Bu arada, insani yardım çalışanları, insan hakları savunucuları ve diğerleri, Salvadorlu birliklerin konuşlandırılmasının şiddeti körüklediğine dair uyarıda bulunarak sivilleri korumak için acil önlemler alınmasını talep ettiler: Birçoğu bunun bir katliama yol açabileceğinden korkuyor.

Latin Amerika ve Haiti’deki çete şiddeti konusunda uzmanlaşmış Salvadorlu antropolog ve gazeteci Juan José Martínez d’Aubuisson şöyle konuştu:

“Sadece Salvadorlu subayların varlığı bile, ayrım gözetmeksizin insansız hava araçları fırlatarak çok sayıda sivili yaralayan Haiti Ulusal Polisi’ni, GSF’nin Çadlı birliğini ve Vectus Global’in paralı askerlerini cesaretlendirdi. Saldırı yoğunlaştı.”

Anonim kalmak isteyen BM’ye yakın bir kaynak, durumun giderek daha tehlikeli hale geldiği konusunda uyarıda bulundu ve “Ağır silahlara sahip tüm bu farklı aktörler var ve çatışmaların önlenmesi açısından bunun nasıl işleyeceğini düşünmek bile bir kabus. Şu anda gerçekten savaş durumundayız. Bu, tipik bir insan hakları ortamı değil. Bu bir çatışma,” dedi.

“Panik her geçen gün artıyor”

Bukele’nin “kurtarma operasyonunu” başlattığı 22 Ekim’den bu yana, dört Salvadorlu havacılık teknisyeninin kaybolduğu başkentin kuzey banliyösü Croix-des-Bouquets’te çatışmalar şiddetlendi.

Bölge sakinleri, artık daha gürültülü patlamalar ve şiddetli çatışmalar duyduklarını bildiriyor.

Croix-des-Bouquets’taki Carrefour Fouji’de yaşayan 20 yaşındaki Jean (güvenlik nedeniyle adı değiştirilmiştir), 5 Kasım’da Ayibopost ve The New Humanitarian’a verdiği demeçte, “Dün gece saat dokuz civarında, bölgeye patlayıcı yüklü bir insansız hava aracı düştü,” dedi.

Yakında bir askeri harekatın başlayacağına dair haberler yayılınca, Haiti’nin en güçlü silahlı çetelerinden bazıları olası operasyonlara hazırlanmaya başladı.

Haberlere göre sivilleri insan kalkanı olarak kullanıyor ve bölge sakinlerinin hedef alınan mahallelerden kaçmasını engelliyorlar.

Jean, gidecek hiçbir yeri olmadığını ve kaçamayacağını söyledi:

“Korkuyoruz çünkü insansız hava araçlarının nereye düşeceğini bilmiyoruz; çapraz ateşte kalmaktan endişe duyuyoruz. [Çeteler] insanların evlerinden valizleriyle çıktığını görürlerse, gitmelerine izin vermiyorlar. Panik her geçen gün artıyor.”

Resmi anlaşma yok, “centilmenlik anlaşması” var

Bukele, müdahalenin şartlarını belirleyen herhangi bir anlaşma kamuoyuna açıklanmadan önce Salvadorlu askerleri Haiti’ye sevk etmeye başladı.

Bu durum, görevi kimin ve hangi yetkiyle onayladığına dair hemen soruların ortaya çıkmasına neden oldu.

O sırada Haiti Başbakanı Alix Didier Fils-Aimé, Meksika’da bir düğüne katılıyordu ve yabancı bir askeri gücün Haiti topraklarına konuşlandırılması üzerine hemen geri dönmediği için eleştirildi.

Ertesi gün, ülkesine dönen Fils-Aimé, Bukele ile görüştüğünü ve “GSF çerçevesinde, özellikle arama operasyonlarını desteklemek ve güvenlik sorunlarını ele almak amacıyla ikili koordinasyonu ve operasyonel işbirliğini güçlendirme taahhütlerini yeniden teyit ettiklerini” belirten bir basın açıklaması yayınladı.

Fakat Salvador hükümeti tarafından aynı görüşmeyle ilgili yayınlanan bir bildiride GSF’den hiç bahsedilmedi. O zamana kadar, yaklaşık 1.300 Salvadorlu asker zaten sahadaydı.

Ayibopost ve The New Humanitarian’ın Haiti ile El Salvador arasındaki anlaşma hakkında sorduğu sorulara yanıt veren Haiti hükümeti İletişimden Sorumlu Devlet Sekreteri Lucien Jura, herhangi bir anlaşma olduğu iddiasını reddetti. Bununla birlikte şu açıklamayı yaptı:

“Salvadorlu askerler, asker katkısında bulunan diğer tüm ülkelerin askerleri gibi, GSF’nin himayesi altında, Haiti hükümeti ile yakın koordinasyon içinde, PNH [Haiti Ulusal Polisi] ve Haiti Silahlı Kuvvetleri ile birlikte faaliyet gösteriyor.”

Bununla birlikte BM, El Salvador askerlerinin çoğunluğunun GSF yetkisi kapsamında görevlendirilmediğini doğruladı.

Uluslararası güce yakın bir kaynak, askerlerin yalnızca yaklaşık 200 ila 300’ünün GSF’nin bir parçası olduğunu, geri kalanının ise doğrudan komutası dışında faaliyet gösterdiğini söyledi.

Taraflar arasında lojistik ve çatışma önleme sorunlarını çözmek için görüşmelerin hâlâ devam ettiğini belirttiler.

El Salvador Başkan Yardımcısı Félix Ulloa ise farklı bir açıklama yaptı. YouTube’da verdiği bir röportajda, ülkesinin “misyonun Haiti topraklarında meşru bir şekilde kalması için diplomatik, siyasi ve askeri düzeyde gerekli tüm anlaşmalara sahip olduğunu” söyledi ama bu anlaşmalarla ilgili daha fazla ayrıntı kamuoyuna açıklanmadı.

Haitili güvenlik ve savunma danışmanı Ricardo Germain, bu düzenlemeyi resmi bir ikili anlaşmadan ziyade “bir tür centilmenlik anlaşması” olarak nitelendirdi.

Bu da konuşlandırmanın net bir şekilde tanımlanmış yasal ve kurumsal bir çerçeveye sahip olmamasına neden oluyor.

Germain, “Bu, şüphesiz işbirliğinin temellerini atıyor. Fakat şartların, koşulların ve sınırların ne olacağı henüz belli değil,” dedi.

Okumaya Devam Et

Çok Okunanlar

English