Dünya Basını
Sömürgeleştirilmekten kurtulan Etiyopya’nın modernleşmeyi ‘başaramamasının’ hikayesi
Etiyopya’nın 19. yüzyılın sonlarında sömürgeleşmekten kurtulması, ancak 20. yüzyılda geri kalması
Devletleşme, (başarısız) modernleşme ve ekonomik (geri)kalkınma üzerine dersler
Georgetown Üniversitesi’nde doçent olan Ken Opalo’nun An Africanist Perspective’de yayınlanan makalesini Mert Cafer Eral çevirdi.
***
Açık konuşalım. Diğer Afrika ülkelerine kıyasla, çağdaş Etiyopya ve Liberya’nın 19. yüzyılın sonlarında sömürgeleştirilmediği için gösterecek çok az şeyi olduğunu söylemek doğru olur. Sömürgeciliğin derin aşağılamasından ve gündelik dehşetinden kaçınan her iki ülkenin de 20. yüzyıl boyunca ekonomik, sosyal ve siyasi modernleşmeyi kendi koşullarında başarıyla sürdürmesi beklenirdi. Bunun yerine, iki ülke şu anda kişi başına düşen gelir ve sayısız insani kalkınma sonuçlarında kıta ortalamalarının gerisinde. Ayrıca insanların gelişmesi için elverişli ortamlar yaratabilecek tutarlı devletler inşa etmekte de zorlandılar. Bu nedenle, Etiyopya gibi bir devletin 19. yüzyılın sonlarında sömürgeleştirilmekten nasıl kaçındığını tartışırken, 20. yüzyılın büyük bir bölümünde nasıl geride kalmayı başardığını da sorgulamaya değer.
I: Egemenliği sevmeyi ve korumayı öğrenmek
Etiyopya’nın sömürgeleştirilmekten nasıl kaçındığı sorusu, dikkatleri kaçınılmaz olarak 19. yüzyıl Avrupa’sının “Afrika mücadelesine” odaklıyor. Bu doğrultuda, Etiyopya ordusunun işgalci İtalyanları ünlü bir şekilde mağlup ettiği Adwa savaşını herkes biliyor. Ancak Etiyopya’nın Avrupa kolonizasyonundan kaçınma becerisi, tek bir savaştan çok daha fazlasına bağlıydı. Daha geniş Nil Havzası/Kızıldeniz devlet sisteminin bir parçası olarak devlet, yüzyıllar boyunca dış fetih ve tahakküm tehditlerine karşı koymuştur. Örneğin, 1529-1543 yılları arasında Adal Sultanlığı, Portekiz tarafından püskürtülmeden önce Etiyopya’nın büyük bir kısmını fethetmiş ve işgal etmiştir (Sultanlık Osmanlılardan yardım almıştır). Belki de Adwa’da İtalyanlara karşı kazanılan zaferden daha belirleyici olan, Etiyopya’nın sömürgeleştirilmekten kaçınması için Mısır Hidivliği ile olan çatışmaydı. 4.Yohannes, 1870’lerin ortalarında 1. İsmail’e yenilseydi, Etiyopya muhtemelen 1880’lere Mısır yönetimi altında girecek ve bu nedenle Sudan’ın kaderini daha sonra bir İngiliz-Mısır kondominyumunun parçası olarak yaşayacaktı. Tüm bunlar, Etiyopya’nın 19. yüzyılın sonlarında, birkaç yüzyıl boyunca oldukça rekabetçi Nil Havzası/Kızıldeniz devlet sistemi içinde hayatta kalma (ve zaman zaman gelişme) yeteneği nedeniyle Avrupa sömürgeciliğinden kaçındığını söylemek içindir. Birikmiş devlet tarihi, 19. yüzyılın sonlarındaki olası sonuçlar kümesinin şekillenmesinde büyük önem taşıyordu. Bir devlete ilişkin içselleştirilmiş fikirler (kutsal kökenleri ve onu korumaya yönelik misyon duygusu dahil) egemenliğe yüksek bir prim vermiş ve hem Etiyopya’nın yönetici elitlerini hem de kitleleri (veya bunların bir bölümünü) egemenliklerini korumak için çok şey feda etmeye istekli olmaya motive etmiştir.
Devletin tarihi aynı zamanda medeniyet başarılarının (emperyal fetihler, okuryazarlık kültürü, devlet dini, elit oluşumu, anıtsal mimari, vb.) önemli sembollerini de küratörlüğünü yaptı ve bu da en olası başarılı işgalcilerin (İngiltere ve Fransa) devleti bir tür eşit olarak görmesini sağladı. Coğrafi konumu göz önüne alındığında olağandışı olsa da (Kral Prester John’un beş yüzyılı aşkın hikayesi yardımcı oldu)… Basitçe söylemek gerekirse, Etiyopya farklıydı. Robert Napier’in birlikleri en az kayıpla Magdala’ya kadar başarılı bir şekilde ilerledi ve ardından derhal ayrıldı – İngilizler Etiyopya’yı işgal etmenin Nil sularını güvence altına almak için önemli olduğunu düşünmediler. Ayrıca Hindistan’a lojistik bağlantıları güvence altına almak için Mısır, Sudan ve Aden’e sahiptiler. Fransızlar ise Çinhindi’ne giden yolda bir durak olarak Cibuti’yi güvence altına almakla yetindiler (özellikle Fashoda olayı Fransız imparatorluğunun doğuya doğru genişlemesini durdurduktan sonra). En önemlisi, devlet olma özelliği Etiyopya’nın hem askeri teknoloji hem de diplomatik ilişkiler açısından (Avrupa ve diğer Kızıldeniz devletlerine göre) çok geride kalmamasını sağladı. Etiyopya devleti, dış dünya ile yüzyıllar süren teması sayesinde modern ateşli silahları ve askeri organizasyon yapılarını (danışmanlar dahil) ithal etme ve bunları hem iç hem de dış düşmanlara karşı savaşta kullanma bilgisine sahipti. Bu arada Etiyopya Ortodoks Kilisesi, Hıristiyan Avrupa ile ittifaklar için bir kanal görevi gördü. İslam Kuzeydoğu Afrika’yı ve daha geniş Kızıldeniz bölgesini kasıp kavurduktan sonra Etiyopya kendisini “paganlar” ve Müslümanlar (Sudanlılar, Mısırlılar, Türkler ve Boynuz Sultanlıkları) deniziyle çevrili bir Hıristiyan ileri karakolu olarak tanımladı. Hıristiyan Avrupa’da yüzyıllarca süren elçilikler, Osmanlılar (Mısır Hidivliği dahil), İngiltere, Fransa, Sudan’ın Mehdici Devleti ve İtalya arasında Boynuz’daki jeopolitik dansın nasıl yönetileceğine dair bilginin küratörlüğünü de sağladı.
Sonuçlar için belirleyici olmasa da Etiyopya coğrafya konusunda da şanslıydı (Etiyopya’nın yabancı egemenliğinden kaçınma becerisinde coğrafyanın rolü hararetle tartışılıyor). Açık olmak gerekirse, coğrafya kader değildi. Ancak birçok durumda Etiyopyalılara önemli taktiksel avantajlar sağladı. Devletin çekirdeğinin kuzey dağlık bölgelerde olması, işgalci orduların – ister karadan ister denizden olsun – yüksek dağlara tırmanmadan önce (çoğunlukla) seyrek nüfuslu ovaları geçmesi gerektiği anlamına geliyordu. Önceden haberdar olmak ve dar geçitlerde savaşlar düzenleyebilmek Etiyopyalılara önemli bir avantaj sağladı. Dahası, Etiyopyalıların gerilla taktiklerini uygularken araziye dayanma yeteneği, işgalci güçlerin (eğer o noktaya geldiyse) otoritelerini tam olarak empoze etmelerini imkansız hale getirdi – Ahmed ibn İbrahim el-Gazi’nin İtalyanlar işgalleri sırasında ve 1543’te ölümüne giden yolda öğrendiği gibi: Etiyopya’nın hiçbir bölgesi tamamen İtalyan kontrolü altında değildi – ülkenin her yerinde direniş belirtileri meydana geldi. İtalyanlara karşı operasyonlar düzenlemek için gruplar oluşturan gerilla savaşçıları, Amharaların nüfusun çoğunluğunu oluşturduğu kuzey eyaletlerinde yoğunlaşmıştı. Vatanseverler (Amh. Arbaiiiiyoch) olarak bilinen bu savaşçılar İtalyan işgali sırasında efsaneleşti ve o zamandan beri de öyle kaldı. Vatanseverler, İtalyan kuvvetlerinin sadece geçici olarak girebildiği ama asla hakim olamadığı birkaç dağlık bölgenin neredeyse tamamen kontrolünü ellerinde tutmayı başardılar.
Devletin genel ekonomik coğrafyası da düşmanlarla çevrili olsa bile egemenliği sürdürmek için elverişliydi. Özellikle deniz ticaretine dayanmayan büyük ölçüde tarımsal bir iç imparatorluk olmak, devletin Eritre kıyılarındaki Massawa gibi limanların kaybına karşı dirençli olduğu anlamına geliyordu. Nitekim, Massawa ve diğer çıkış noktalarının birbirini izleyen yabancı işgalcileri, uluslararası pazarlara açılan kapısı olarak hizmet etmek için kendilerini Etiyopya devletiyle barış davası açmak zorunda buldular. Etiyopya’nın diğer şansı zamanlamadaydı. Birincisi, Avrupa sömürgeciliğini püskürtmek amacıyla, İmparator 2.Menelik (1889 – 1913) doğru zamanda doğru imparatordu:
Menelik, kral ve imparator olarak hükümdarlığı boyunca iç ve dış siyasi amaçlar için modern silahların değerini kabul etti. Geleneğin kölesi olmadan, Etiyopya’ya sürekli artan bir Avrupalı akışı tarafından getirilen yeni askeri teknolojiden yararlandı. İmparator olarak, İtalyan egemenliği tehdidini çabuk kavradı ve bununla ancak kendi silahlarıyla mücadele edilebileceğini anladı. İmparatorluğunun kaynaklarını bir araya getirdi ve ulusal bir devlet adamı olarak hareket etti. Zekâsı Etiyopya’yı militan Avrupa emperyalizminden kurtardı ve bilge diplomasisi imparatorluğun egemenliğini 1913’teki ölümünden sonra en az bir nesil boyunca pekiştirdi ve garanti altına aldı.
İkincisi, Avrupalıların “Afrika mücadelesi”, imparatorluk içindeki krallıklar ve prenslikler arasında yaklaşık bir yüzyıl süren savaş ve anlaşmazlıkların (Zemene Mesafint, Prensler Çağı) sonunda gerçekleşti. Bu dönemde gerçek güç Nəgusä Nägäst’ten (kralların kralı) ayrılmış ve imparatorluğu oluşturan krallık ve prensliklerin başkanlarına yayılmıştır. Geç Gondarine ve Zemene Mesafint dönemlerinin unvan sahibi imparatorlarının imparatorluğun savunması için yeterli sayıda ulus-altı birimi bir araya getirmesi pek olası değildir. Örneğin, Yejju racalarının yabancı bir istilaya karşı imparatorluğu toparlayanlar olduğu bir karşı olgu – büyük Ras Gugsa döneminde bile – muhtemelen farklı bir sonuç doğururdu. 2.Tewodros(1855-1868) döneminde başlayan imparatorluk otoritesinin konsolidasyonu, 2.Menelik’nin kalan son yarım kalmış işleri tamamlamasını ve beklenen İtalyan istilasına birleşik bir imparatorluk ordusuyla karşı koymasını mümkün kıldı: Menelik’in konuşlandırılması, Etiyopya’nın artık daha az ve daha zayıf muhaliflere sahip olduğunu ve neguse negest’in on altıncı yüzyıldan bu yana ilk kez esasen tam kontrol altında olduğunu gösterdi. Sıradan askerler gibi bölgesel ‘efendiler’ de aslında tek amaçları dışarıdan gelen bir saldırıyı püskürtmek olan bu sefere çıktılar ve liderlik için Menelik’e baktılar. Savaşçılıklarını ve liderlik vasıfları olan ağ kurma, koordinasyon ve sosyal desteğe hakimiyetlerini göstermeye hevesliydiler. Bireysel savaşçılar binicilik ve cüretkâr eylemlerdeki becerilerini göstermeye hazırdı ve savaş malzemelerine, çadırlarına ve yük hayvanlarına bakan seyisleri ve hizmetkârları da savaşçı olarak dikkat çekmeyi umuyordu.
Bir de Etiyopya’nın sömürgeleştirilip sömürgeleştirilmeyeceği sorusunu kesin olarak çözen Adwa’nın muhteşem sembolizmi vardı. Geriye dönüp bakıldığında, Etiyopya’nın 1 Mart 1896’daki zaferi neredeyse kaçınılmaz görünüyor. Amba Alagi savaşı ve Mekelle kuşatmasından başlayarak, 2.Menelik’nin taktik ve stratejik dehası tam anlamıyla sergileniyordu. Kuzeye doğru metodik ilerleme ve gereksiz savaşlardan kaçınma, İtalyanları kendi ayarlarına göre yürümeye zorladı. Bu stratejiye İtalyanların sabırsızlığı da yardımcı oldu. Henüz 26 yaşında olan yeni birleşmiş İtalya Krallığı, Avrupa’nın emperyal güçleri arasında sayılmak için acele ediyordu. Roma’dan gelen emirler, sosyal olarak üstleri olan ve bu nedenle kendisine saygısızlık eden generalleri yönetmek gibi ek bir sorunu olan Oreste Baratieri’yi, Etiyopya ordusuyla kendi seçmediği bir şekilde ve zamanda karşı karşıya gelmeye zorladı (adil olmak gerekirse, savaş için asla ideal bir zaman veya yer bulamayacaktı). İşleri daha da karmaşık hale getirmek için, İtalyan generallerin mekânsal kafa karışıklığı ve yer isimlerini karıştırmaları, ordularını savaştan önce düzgün bir şekilde konuşlandıramadıkları anlamına geliyordu. Böylece İtalyan birlikleri bütün gece yürüdükten sonra sabahın erken saatlerinde savaşa girdiler. Mekânsal farkındalıktan yoksun olmaları, farklı birliklerin bölünmesine ve savaş başladığında takviye alamamalarına neden oldu.
Genel olarak, Somali’deki seferlerle dikkati dağılan İtalyanların Etiyopya’daki vatanseverlik derecesine ve askeri ilerlemelere yeterince uyum sağlayamaması meselelere yardımcı olmadı. Sonuç olarak iki önemli yanlış hesap yaptılar: [Menelik’in birliklerinin kalitesini hafife aldılar ve isyancıların [soylular/prensler] yardımına güvendiler.] Bu gerçekleşmedi. Menelik Eylül 1895’te yabancı tehdidi hakkında, kabileler arasında gerçek bir vatanseverlik dalgası yaratan bir bildiri yayınladı. Tüm vassallarını kendi tarafına çekti ve İtalyan işgalini beklediği ordu, kendi Shoan askerlerini, sadık Ras Makonnen komutasındaki Harar birliklerini, Ras Mangasha’nın Tigré’den adamlarını, Gojjam ordusunu ve Galla süvarilerini içeriyordu. 6 Bununla birlikte, Adwa’daki belirleyici faktör – tıpkı 19. yüzyılın sonlarının çoğunda olduğu gibi – Etiyopyalıların askeri ve siyasi olarak hazırlıklı olmalarıydı. Modern silahlarla yeniden silahlanma, zaman zaman İtalyanların da yardımıyla (her iki taraf da Wuchale Antlaşması’na bağlıymış gibi davranırken) iyi gitmişti. Ve tüm önemli bölgesel oyuncuları kendi tarafına çekmek için manevralar yapan İmparator Menelik, seleflerini yüzyıllardır atlatmış olan imparatorluk kontrolünü bir dereceye kadar başardığını yansıtan çok etnikli bir imparatorluk ordusu kurmuştu. İmparatorluğun misyon anlayışını etkili bir şekilde modelleme yeteneği Etiyopya’nın imparatorluk çağında özgür kalacağını müjdeliyordu… En azından 1937’nin başlarına kadar.
II: 20. yüzyılın başlarında modernleşme teknesini kaçırmanın vahim sonuçları
Etiyopya, 2.Tewodros, 4.Yohannes ve 2.Menelik’nin hükümdarlıklarını takiben görünüşte yeni yörüngesi göz önüne alındığında, 20. yüzyılda neden ekonomik, politik (ve nihayetinde askeri olarak) geride kaldı? Basit cevap, Etiyopya’nın ekonomisini, siyasetini ve toplumunu yeterince modernize edememiş olmasıdır. Bu bakımdan Etiyopya, Afrika Kıtası’nda benzersiz değildi. Afrika’nın son iki yüzyıldaki az gelişmişliğinin önemli bir açıklaması, Kıta toplumlarının çoğunun kendi koşullarına göre modernleşmeyi başaramamış olmasıdır. Çoğu başarısız oldu çünkü yeni ortaya çıkan hükümet teknolojilerini (örneğin anayasacılık), ekonomik üretimi (bilimsel rasyonalite, ortaklaşa sahip olunan nesiller arası büyük firmalar, en iyi şekilde yapılandırılmış mülkiyet hakları) ve savunmayı (askeri teknoloji) ithal etmek ve uyarlamak için örgütsel araçlardaki (örneğin devlet, okuryazarlık ve organize kitlesel öğrenme gelenekleri, elit ideolojik ve sosyo-kültürel hegemonya, vb) Erken Modern gelişmeleri kaçırdılar.
Bunu akılda tutarak, Walter Rodney’i sadece yüzeysel olarak okuyanların gözden kaçırdığı önemli bir dersin, son 200 yılın sömürge ve yeni sömürge sömürüsü altındaki aşağılayıcı deneyimlere zemin hazırlayanın modernleşmenin gerisinde kalmak olduğunu belirtmekte fayda var. Bu nedenle Rodney’i sadece ahlakçı bir polemikçi olarak değil (çoğu kişinin tercih ettiği gibi), herkesin yeni yönetim teknolojilerini benimsediği ve fiziksel dünyaya hakim olduğu Erken Modern dönemdeki Afrika’nın zayıflıklarının nasıl yabancılar tarafından daha sonra aşağılanmaya ve mülksüzleştirilmeye olanak sağladığına dair olumlu bir açıklama girişimi olarak okumak önemlidir. Örneğin Rodney, erken modern dönemde Avrasya’dan verimli teknolojik transferin, bu teknolojiyi kullanabilecek ve içselleştirebilecek Afrikalı sosyo-ekonomik yapılar olması halinde gerçekleşebileceğini açıkça gözlemlemektedir. Afrikalı bir perspektiften bakıldığında, kıtada tarihin birikmiş hatalarını düzeltmenin yolunun, yabancıların karakterini değiştirme umuduyla, Afrikalıları (elbette tarihin asil kurbanları olarak) bencil siyasi projelerde bir folyo olarak kullanırken, standart yıllık ahlakçılık olamayacağı sonucuna varılır. Bunun yerine ihtiyaç duyulan şey, meşhur yağmurun bölgeyi ne zaman ve neden yağmaya başladığına dair makul miktarda içsel düşünme ve ardından Afrika’nın dünya sahnesindeki etkinliğini en üst düzeye çıkaracak araçlara yatırım yapmaktır. Ancak bu şekilde Afrika devletleri ve toplumları tarihin büyük sahnesinde kendi koşullarına göre gelişebilir ve başkalarının tarihinde yan olay olarak yer almazlar. Bu da bizi Etiyopya’ya geri getiriyor. Özellikle Adwa, bağımsız devletler topluluğu arasında imparatorluğun tanınmasını sağladıktan sonra neden agresif modernleşme adımları atmadı?
Akla dört ana neden geliyor. Birincisi, 19. yüzyılın sonlarında hem yerli hem de yabancı düşmanlara karşı elde edilen askeri başarılar, çekirdek imparatorluk elitlerini her zaman askeri teknoloji satın alabileceklerini düşünmeye sevk etti; ve (çift kullanımlı) bir yerli sanayi tabanına (ve sosyal, politik ve ekonomik reformlar açısından gerekli olan her şeye) yatırım yapmak zorunda değillerdi: Menelik’in silah edinme kolaylığı Etiyopyalıları, ulusun her zaman hevesli satıcılardan savaş malzemeleri satın alabileceği sonucuna götürdü. Liderlik, böyle bir çabanın içereceği tüm modernizasyon ve toplumun yeniden düzenlenmesi ile bir silah endüstrisi kurmayı gerekli görmedi, ancak demiryolu, telefon ve telgraf gibi iletişimin başlatılması yoluyla hükümetin ve geleneksel ekonominin gelişimini teşvik etmekten memnun oldu. Yetkin ve sorumlu Etiyopyalılar, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra savunma maliyetlerinin astronomik bir şekilde artacağını; yeni silah sistemlerinin karmaşıklığının nispeten yüksek düzeyde teknik anlayışa sahip askerler gerektireceğini; ve Avrupa’nın değişen siyasi ittifaklarının ve ilişkilerinin silah bulunabilirliğini keskin bir şekilde azaltacağını öngöremediler. Bu nedenle I. Haile Sellasie, ülkesini mekanize İtalyan ordusuna karşı savunmayı imkansız buldu; okuma yazma bilmeyen askerleri, elde edebildiği birkaç modern silahı bile tam olarak kullanamadı. Ve böylece Faşist İtalya 1930’ların sonunda Adwa’nın intikamını almak için geldiğinde, Etiyopya’yı 5’ten az tankla, bir Hava Kuvvetleri şakasıyla, radyo iletişimi olmadan ve genel olarak teknolojik olarak geri kalmış buldu. Sayısız bireysel kahramanlık örneğine ve Etiyopya egemenliğini koruma misyonu duygusuna rağmen, imparatorluk toplu olarak faşistler tarafından tamamen yenildi. İkincisi, Adwa sonrası ortaya çıkan meşrulaştırma stratejisi – güneye doğru bölgesel genişleme – yoğun modernizasyon pahasına imparatorluğun dikkatini çekti. Bu durum Etiyopyalı seçkinlerin ekonomi, siyaset ve sosyal ilişkilerde geniş kapsamlı reformlara duyulan acil ihtiyaç konusundaki anlayışını gölgeledi. Örneğin, Cibuti’ye giden demiryolu ve Somali’ye karayolu bağlantıları dışında, 2. Menelik döneminde – kuzey dağlık bölgeleri de dahil olmak üzere – ulusal bir karayolu ağına yatırım yapılmadı! Temel olarak, İmparator 2. Menelik, imparatorluk genişlemesinden dolayı dikkati çok dağılmıştı ve politika iletişiminde kötüydü:
Menelik daha ziyade batı iş dünyasına ait bir tipti, safkan, sert başlı bir girişimciydi. Dış ilişkilerle yakından ilgileniyordu ve Avrupa’daki gelişmeler hakkındaki bilgisi, sarayına gelen hemen her yabancı ziyaretçi tarafından yorumlanıyordu. Sosyal reform konusunda bile ileri fikirleri vardı ve köleliğin kaldırılmasına, zorunlu eğitimin getirilmesine ve eski örfi hukukun yerine yeni bir kanun konulmasına karar verdi. Bunların uygulanmasını bizzat denetlemiş olsaydı daha etkili olacağına şüphe yoktu; zaten kendisi de genellikle sınırlarını sağlamlaştırmakla meşguldü; tebaasından çok azı fikirlerinin önemini kavradı ve değişikliklerden elde edilen faydalar hastalığının ve Lij Jasu’nun kısa, olaylı saltanatının çalkantılı yıllarında kaybolup gitti. Geriye dönüp bakıldığında, Menelik ve Tewodros zaman içinde yer değiştirmiş olsalardı, işler farklı bir şekilde sonuçlanabilirdi. Dış politika konusundaki titrek kavrayışına rağmen (Magdala’daki fiyaskoya bakınız), ikincisi sanayileşme konusunda doğru içgüdülere sahipti ve 20. yüzyılın başlarında elit sınıf içindeki “Japonlaştırma” politikası koalisyonuna daha iyi bir emperyal müttefik olarak Etiyopya’nın modernleşmesini muhtemelen hızlandıracaktı. Üçüncüsü, derin ve hikayeli bir tarih muhafazakarlığın ağırlığını da beraberinde getiriyor. Bu koşullar altında, bir toplumu kırmadan modernleştirmek büyük beceri gerektirir. Bu, Haile Selassie’nin orada burada parıldamasına rağmen yapamadığı bir şeydir. Kilise modernleşme konusunda çok yavaş hareket ediyordu – bu da devletin modern kitlesel eğitimi yaygınlaştırma becerisini ciddi şekilde engelliyordu. Toprak reformu gündemde değildi ve yarı feodal tarım ekonomisi 20. yüzyıla kadar büyük ölçüde bozulmadan varlığını sürdürdü. Yüzyıllardır süregelen elit okuryazarlık kültürüne rağmen, hızlı sanayileşme için neredeyse hiçbir beşeri sermaye temeli yoktu. 1941 gibi geç bir tarihte Etiyopya’nın okuryazarlık oranı ancak %5’ti. Birçok Etiyopyalı elit iyi bir eğitim alabilirken, gerçek kitlesel eğitim 2000’li yıllara kadar gelmedi. Etiyopya 21. yüzyıla %36 gibi şaşırtıcı derecede düşük bir yetişkin okuryazarlık oranıyla girdi. Uğursuz bir şekilde, yüzyılın ortalarında yardım bağımlılığının filizleri çoktan görülmeye başlanmıştı: 1950’lerin geri kalanında, yabancı hükümetlerin ve çeşitli milletlerden danışmanların yardımıyla beş kolej daha kuruldu. USAID finansmanıyla Oklahoma Üniversitesi önce 1953’te Jimma’da bir ziraat okulu kurdu, ardından 1956’da Harar yakınlarındaki Alemaya’da bir ziraat koleji açtı. BM kuruluşları ve USAID tarafından desteklenen bir halk sağlığı koleji 1954 yılında Gondar’da açıldı. Aynı yıl İsveç hükümeti Addis Ababa’da bir yapı teknolojisi enstitüsü kurdu. Addis Ababa’da 1952 yılında faaliyete geçen iki yıllık mühendislik yüksekokulunun, planlaması çoktan başlamış olan Haile Selassie I Üniversitesi’nin (HSIU) bir fakültesi olması amaçlanmıştı.
İmparator Selassie’nin kalkınmacı stratejileri 19. yüzyıldaki seleflerine kıyasla pek çok açıdan daha yetersizdi. Belki de hızlı gelişme arzusuyla ya da (daha büyük olasılıkla) yabancıların iyiliğine olan naif bir inançla (İtalyanlarla olan deneyimine rağmen) motive olan İmparator Selassie, Etiyopya’nın şartlarına göre bir şeyler yapma taahhüdünü somutlaştırmadı. Sorunun bir kısmı, o zamanki tüm Afrikalı elitler gibi, gelenek (ve onun güç ve otorite kaynakları) ve hızlı modernleşme için popüler talepler tarafından çapraz baskıya maruz kalmasıydı. Ve çoğu Afrikalı elit gibi Selassie de bu iki gücü uzlaştırmak gibi zor bir görevden kaçındı. Bunun yerine, geleneksel güç ve otorite kaynaklarına tutunurken, modernleşme dürtüsünü (ve arkasındaki düşünceyi) çoğunlukla yabancılara yaptıran şizofrenik bir varoluşu seçti. Bu şizofrenik duruş bir felaket oldu. Eğitim politikasını ele alalım: Ciddi maddi ve beşeri eksikliklerin üzerine, yön ve ulusal hedeflerden yoksun bir eğitim politikası aşılanmıştı. Birçok akademisyene göre, ulusal bir yönün olmamasının ana nedeni, yabancı danışmanların, yöneticilerin ve öğretmenlerin Etiyopya’nın eğitim sisteminin kurulmasında ve genişletilmesinde oynadıkları belirleyici rolde yatmaktadır. Müfredatın her düzeyde Batı ülkelerinde sunulan dersleri yansıtma eğiliminde olması, onların zararlı etkisinin bariz bir kanıtıydı. Bir yazarın ifadesiyle, “atanmış yabancı danışmanlar, kendi ülkelerinde başarılı olduğu kanıtlanan şeylerin Etiyopya’nın kalkınmasına da fayda sağlayacağını düşünme eğilimindeydi”. Son olarak, emperyal etnik dışlama politikası (özellikle güney genişlemesinin ardından) devlet otoritesinin ve kalkınmacı yatırımların tüm Etiyopyalılara yayılmasını sınırladı. Çekirdek devlet elitleri, imparatorluktaki etnik olmayanlara karşı oldukça dar görüşlü ve şovenist kaldı. Bu da başlı başına tarih konusundaki cehaleti yansıtıyordu. Etnik katılım (o dönemde zorla da olsa) Lalibela’yı ve Yejju hanedanını ortaya çıkarmış ve imparatorluk otoritesinin bir kısmını korumuştu. Sonuçta sistemin dışlayıcı katılığı 1960-1970’lerde milliyetçiliklerin yükselmesine, imparatorun nihai olarak devrilmesine ve iç savaşa yol açtı. Çağdaş Etiyopya – etnik kökene dayalı ulus-altı birimleriyle – kapsayıcı modernleşme yoluyla ulus inşasına yatırım yapmama hatasının bedelini hala ödüyor.
III: Sonuç
Afrika Kıtası’ndaki siyasi ve ekonomik azgelişmişlik hakkında derin bir gizem yoktur. Temel düzeyde hikaye, tarihin kritik dönemeçlerinde üretken ekonomik faaliyeti ölçekli bir şekilde organize etme ve koruma mekanizmaları geliştirmede tekrarlanan başarısızlıklardan biridir. Diğer bölgelere göre ortaya çıkan gecikme, zaman içinde bileşik etkiler yaratmıştır. Benim görüşüme göre, bu bölgesel başarısızlıkların en büyük nedeni Afrika’nın yönetici elitleri arasında tarihsel öz farkındalığın yokluğu olmuştur. Bu gerçeklik, elitlerin kendi halkları karşısında hegemonik meşruiyetlerini kaybetmelerine, dünya sahnesinde etkinliklerinin azalmasına ve hırslarının tamamen yok olmasına neden oldu. Kolektif eylemin koordine edilmesinde ve kurumları canlandıran normların uygulanmasında oynadıkları önemli rol göz önüne alındığında, hırsları düşük elitlerle fazla ileri gitmek mümkün değildir. Bunu akılda tutarak, 19. yüzyılın sonlarındaki Etiyopya tarihi bize ulusal misyon duygusunun – özellikle de hırslı elitler tarafından iyi modellenirse – neler başarabileceğini öğretiyor. Etiyopya’nın 20. yüzyılda Adwa ve zengin tarihi üzerine inşa etmedeki başarısızlığı da öğreticidir. Sosyal, siyasi ve ekonomik kalkınma açısından dünyanın geri kalanının gerisinde kalmak – şu anda Kıta’nın çoğunda olduğu gibi – bölge toplumlarını gelecek nesiller için aşağılayıcı dış bağımlılık ve sömürü hayaletine maruz bırakmaktadır. Halklarının gelişmesi için elverişli bir ortam yaratmak ve Afrika’nın dünya sahnesindeki etkinliğini korumak için Afrika toplumları kendi koşullarına göre hızla ve özür dilemeden modernleşmeye odaklanmalıdır. Bu kadar basit. Son tahlilde, Menelik gibi adamlar ve Bağımsızlık Kuşağı’nın pek çok üyesi, bu kadar az şeyle bu kadar çok şey yaptıkları için övgüyü hak ediyor. Elbette kusurluydular ve kendi paylarına düşen hataları yaptılar. Ancak kimse onları tarihsel öz farkındalıktan, misyon duygusundan veya hırstan yoksun oldukları için dürüstçe suçlayamaz. Bu bakımdan, nispeten daha zengin (beşeri sermaye) donanımlarına rağmen, tartışmasız dünyanın en kayıtsız yönetici elitleri olan mevcut Afrikalı liderlerden çok daha üstündüler.
Dünyanın en büyük hedge fonu Bridgewater Associates’in kurucusu Ray Dalio, YouTube yayınında Steven Bartlett’a açıklamalarda bulundu. Dalio, yapay zeka teknolojilerindeki aşırı değerlemelerin bir yatırım balonuna dönüştüğünü ve küresel ekonomide tarihi bir kırılma yaşandığını bildirdi.
Dünyanın en büyük hedge fonu olan Bridgewater Associates’i 1975 yılında iki odalı bir dairede kuran ve kurumsal yatırımcılara 53 milyar doları aşkın kümülatif net kazanç sağlayan ünlü küresel makro yatırımcı Ray Dalio, “A Diary of a CEO” adlı söyleşi programında Steven Bartlett’ın sorularını yanıtladı.
2008 küresel finans krizini öngören az sayıdaki fon yöneticisinden biri olan ve S&P 500 endeksinin yüzde 40’a yakın değer kaybettiği o dönemde Bridgewater bünyesinde yüzde 9,5 pozitif getiri elde eden Dalio, güncel piyasa dinamikleri, yapay zeka yatırımları ve küresel ekonomi hakkındaki tespitlerini paylaştı.
Yatırımcı Jeremy Grantham’ın “tarihin en büyük yatırım balonuyla karşı karşıya olunduğu” yönündeki görüşünün hatırlatılması üzerine Dalio, bu değerlendirmeye katıldığını belirtti. Piyasalardaki mevcut durumu analiz eden Dalio, “Bir balonun içinde olduğumuza dair klasik işaretleri görüyorum” dedi.
“Bir balonun içinde olduğumuza dair klasik işaretleri görüyorum”
Tarihteki borsa balonlarının oluşum ve patlama mekanizmalarını detaylandıran Dalio, devrim niteliğindeki yeni teknolojilerin piyasalarda aşırı coşku yarattığını söyledi.
1929 Büyük Buhranı öncesinde evlere ilk kez elektrik, aydınlatma, buzdolabı girmesinin, otomobillerin, uçakların ve radyonun yaygınlaşmasının büyük bir gelecek beklentisi oluşturduğunu hatırlatan Dalio, 2000 yılındaki internet balonu sürecinde de benzer bir dinamiğin yaşandığına dikkat çekti.
Yapay zeka teknolojisinin insan vücudunun fiziksel işlevlerinin yanı sıra zihnin düşünme ve muhakeme süreçlerini de ikame etmeye başladığını kaydeden Dalio, yatırımcıların gelecekteki kârlılığı gözetmeksizin piyasaya akın ettiğini vurguladı.
Dalio, “İnsanlar mucizevi bir teknoloji gördüklerinde ona yatırım yaparlar, hatta borç para alarak bahis oynarlar. Ancak varlığın fiyatının önemli olduğunu gözden kaçırırlar. Şu anda yapay zeka konusunda çok heyecanlıyız ve heyecanlı olmalıyız da çünkü devrim niteliğinde değişimler getirecektir” değerlendirmesinde bulundu.
“Servet ile para aynı şey değildir”
Finansal balonların teknik arka planını açıklayan Dalio, servet ile nakit para arasındaki farka işaret etti. Muhasebe üzerindeki değerlemelerin harcanabilir nakit olmadığını belirten Dalio, “Servet ile para aynı şey değildir. Birçok insanın zenginleştiğini görürsünüz ancak bu serveti doğrudan harcayamazsınız. Harcama yapabilmek için serveti satıp paraya çevirmeniz gerekir” dedi.
Şirketlerin finansman sağlama süreçlerini örnek gösteren Dalio, 50 milyon dolar sermaye toplayan bir girişimcinin şirket değerlemesini 1 milyar dolara çıkarabileceğini, kağıt üzerinde milyarder olabileceğini ancak gerçekte harcanan paranın yalnızca 50 milyon dolar kaldığını vurguladı. Balonların patlama tetikleyicilerini sıralayan Dalio, şu ifadeleri kullandı:
“Balonu patlatan şey genellikle insanların borçlarını ödemek veya vergi yükümlülüklerini karşılamak için ellerindeki varlıkları satıp paraya çevirme ihtiyacı duymasıdır. Bu durum çoğunlukla faiz oranlarının yükselmesiyle gerçekleşir. Enflasyon baskısı arttığında merkez bankaları frene basmak ister. Faizler yükseldiğinde borcu olanlar daha fazla nakit bulmak zorunda kalır. Satışlar başladığında süreç tersine işler. Varlık fiyatları düşer, teminatlar erir, borçları ödemek için daha fazla satış yapılır ve bu da tüketim harcamalarının kesilmesine yol açar.”
Bartlett’ın sunduğu senaryoyu doğrulayan Dalio, piyasada zayıf ve tecrübesiz yatırımcıların borçla veya kaldıraçlı borsa yatırım fonları üzerinden pozisyon almasının balona işaret eden en belirgin göstergelerden biri olduğunu söyledi.
Yapay zeka şirketlerinin gelecekte elde edecekleri gelirleri kesin olarak öngöremediğini belirten Dalio, firmaların ya yetersiz yatırım yaparak rekabette geride kalma ya da aşırı yatırım yaparak maliyet baskısı altında kalma dilemmasıyla karşı karşıya olduğunu kaydetti.
Milyarder Elon Musk: Paranın hiçbir değerinin kalmayacağı döneme giriyoruz
“Nakitte kalmak enflasyon karşısında en kötü yatırımdır”
Bireysel yatırımcıların ve girişimcilerin olası bir ekonomik çöküşe karşı nasıl hazırlanması gerektiğine değinen Dalio, piyasaları zamanlamanın son derece güç olduğunu, en etkili yöntemin portföy çeşitlendirmesi olduğunu vurguladı.
Parasını mevduat hesabında veya para piyasası fonlarında tutan kişilerin güvende olmadığını savunan Dalio, “İnsanlar parayı bankada tutmanın en güvenli liman olduğunu düşünür. Bu doğru değildir. Uzun vadede enflasyon karşısında erimeye mahkum en kötü yatırımdır. Yıllık yüzde 3,5 ila 4 seviyesindeki enflasyon paranın alım gücünü eksiltir. Alınan faizden ödenen vergiler de düşüldüğünde reel getiri oldukça zayıf kalır” dedi.
Çeşitlendirilmiş bir varlık sepetinin önemine değinen Dalio; hisse senetleri, tahviller, gayrimenkul, altın ve kripto varlıklar arasındaki ilişkiyi aktardı. Portföyünde yüzde 1 oranında Bitcoin bulundurduğunu belirten Dalio, altın tercihini şu sözlerle açıkladı:
“Sert para kategorisinde portföylerin yüzde 5 ila 15’inin bu tür varlıklara ayrılması gerektiğini düşünüyorum. Ben külçe altını Bitcoin’e tercih ediyorum. Altın basılamayan bir paradır. 1971 yılına kadar resmi para sisteminin merkezindeydi ve halen merkez bankalarının en büyük ikinci rezerv varlığıdır. Altın başkasının yükümlülüğü olmayan tek finansal varlıktır. Bitcoin ise basılamayan bir diğer tür para olmakla birlikte kuantum bilgisayarlar gibi teknolojik risklere, hükümetlerin düzenleme, vergilendirme ve yasaklama baskılarına açıktır. Merkez bankaları işlemlerinin gizli ve kendi kontrollerinde kalmasını istedikleri için önemli miktarda Bitcoin tutmayacaktır.”
“Aklınız ve bedeniniz ikame edildiğinde satacak neyiniz kalır?”
Yapay zeka ve robotik teknolojilerin istihdam piyasası üzerindeki etkilerini değerlendiren Dalio, otomasyonun tarihsel gelişimini özetledi.
İnsanlığın tarım toplumundan sanayi devrimine geçişinde makinelerin kas gücünün yerini aldığını, günümüzde ise yapay zekanın insan zihninin üst düzey düşünme ve muhakeme yetilerini üstlendiğini dile getirdi.
Bu dönüşümün sermaye sahipleri ile çalışanlar arasındaki gelir dağılımı makasını daha da açacağını belirten Dalio, “İşletmelerin elde ettiği gelirden çalışanlara giden pay azalırken iş yeri sahiplerine giden pay artmaktadır. İnsan bedeninin ve zihninin yerini makineler aldığında insanların satacak neyi kalacak sorusuyla yüzleşeceğiz. İnsana özgü kalan unsurlar duygular ve sezgilerdir” dedi.
Yapay zeka devriminden yalnızca en üstteki yüzde 0,1 ile yüzde 10’luk dilimde yer alan, bu teknolojiyi kullanabilen yetenekli grubun kazançlı çıkacağını ifade eden Dalio, üniversite mezunlarının dahi iş bulmakta zorlandığı bir döneme girildiğini belirtti. Birçok işletme için yeni mezun yetiştirmenin maliyetli hale geldiğini, bu görevlerin yapay zeka vasıtasıyla hızla tamamlanabildiğini aktardı.
Gençlere ve gelecek nesillere tavsiyelerde bulunan Dalio, şunları kaydetti:
“Tarih göstermiştir ki en başarılı olanlar en zeki olanlar ya da en çok çalışanlar değil, değişime en iyi uyum sağlayanlardır. Geleceğin ne getireceğini kesin olarak bilemezsiniz. Kodlama öğrenmenin çözüm olduğu söyleniyordu ancak yapay zeka modelleri artık kodlama yapabiliyor. Önemli olan insanın kendi doğasını tanıması, yapay zeka araçlarını en üst düzeyde kullanmayı öğrenmesi ve adaptasyon kabiliyetini geliştirmesidir.”
“Büyük bir borç krizinin ve çöküş döneminin içindeyiz”
Ekonomik hareketlerin arkasındaki yapısal mekanizmaları “Büyük Döngü” kavramıyla açıklayan Dalio, yaklaşık 80 yıllık bir insan ömrüne karşılık gelen uzun vadeli borç ve güç döngülerinin son safhasına gelindiğini belirtti.
1945 yılında kurulan dünya düzeninin para, iç siyaset ve jeopolitika alanlarında kırılma yaşadığını savundu.
ABD ve İngiltere gibi ülkelerin aşırı borçlandığını, kamu bütçe açıkları verdiğini ve gelir eşitsizliğinin hat safhaya ulaştığını kaydeden Dalio, İngiltere’deki siyasi tabloyu örnek gösterdi.
İngiltere’de son yedi yılın altısında yeni bir başbakanın göreve geldiğini hatırlatan Dalio, “İngiltere aşırı borçlanmış, üretkenliği düşmüş ve seçenekleri tükenmiş klasik bir döngü örneğidir. Yeterli para olmadığında vaatler tutulamaz, liderler sürekli değişir. Zenginler yüksek vergi bölgelerinden kaçar. Bütçe açıklarını finanse edecek alacaklı bulmak zorlaşır” dedi.
Connecticut eyaletindeki sosyo-ekonomik durumu da paylaşan Dalio, eyaletin kişi başına düşen gelirde ABD’nin en zengin ikinci bölgesi olmasına rağmen lise öğrencilerinin yüzde 22’sinin okulu bıraktığını veya devamsızlık yaptığını, çete ve uyuşturucu sorunları nedeniyle hapishane bütçesinin eğitim bütçesini aştığını ifade etti.
Sistemlerin toplumun geneli için çalışmadığı dönemlerde iç çatışmaların arttığını vurgulayan Dalio, ABD ve Çin arasındaki küresel güç dengesine ilişkin şu değerlendirmelerde bulundu:
“İçinde bulunduğumuz evre bir gerileme ve çöküş dönemidir. Tarihte tek bir hakim gücün düzeni sağladığı dönemler daha barışçıl olmuştur. Bugün Çin, birçok ülke için ABD’den daha büyük bir ticaret ortağı konumundadır. Orta Doğu’daki ve İran civarındaki gelişmeler, ABD toplumunun uzun süreli kara savaşlarına veya benzin fiyatlarındaki artışlara tahammülünün olmadığını göstermiştir. Bu durum ABD’nin küresel güç kullanma ve caydırıcılık kabiliyetinin sınırlarını ortaya koymakta, İngiliz İmparatorluğu’nun Süveyş Krizi sonrası yaşadığı güç kaybına benzer bir kaymaya işaret etmektedir.”
Küresel ekonomideki mevcut zorlukların aşılması için partiler üstü, ekonomik gerçekleri kavrayan yapılar tarafından zorlu yapısal reformların hayata geçirilmesi gerektiğini belirten Ray Dalio, genç girişimcilerin sınır bağımlı kalmadan eğitim, üretkenlik ve toplumsal huzurun yüksek olduğu küresel merkezlerde varlık göstermeleri gerektiğini sözlerine ekledi.
İktisatçı Ann Pettifor: Faiz sistemi ekolojiyi tahrip ediyor
Tesla ve SpaceX’in CEO’su Elon Musk, İngiliz yayın kuruluşu The Economist’e verdiği özel mülakatta yapay zeka teknolojilerinin beş yıl içinde tüm insanlığın toplam zekasını geride bırakacağını açıkladı. İnsan benzeri robotların ve dijital süper zekanın üretimi devasa boyutlara ulaştıracağını belirtilen ünlü iş insanı, önümüzdeki 10 yıl içinde paranın tüm anlamını yitireceğini ve küresel ekonomide benzeri görülmemiş bir bolluk çağının başlayacağını savundu.
Tesla ve SpaceX’in CEO’su olan Amerikalı milyarder Elon Musk, İngiliz yayın kuruluşu The Economist’e verdiği kapsamlı video mülakatta açıklamalarda bulundu.
Tesla’nın Teksas’taki dev tesislerinde gerçekleşen söyleşide Musk, yapay zeka gelişiminin durdurulamaz bir hıza ulaştığını ve önümüzdeki beş ila 10 yıl içinde dünyada taşların yerinden oynayacağını ilan etti.
Sunucunun “Önümüzdeki 10 yıl içinde, yani 2036 yılında başarmayı hedeflediğiniz dünya nasıl bir yer olacak?” sorusunu yanıtlayan Elon Musk, “10 yıl sonrasından, yani 2036 yılından bahsediyoruz. Büyük ihtimalle her ikimiz de o günleri göreceğiz. Yapay zekanın ezici bir üstünlük kurmadığı bir gelecek hayal etmek imkansız. 10 yıl içinde yapay zekanın tüm insanların toplam zekasından katbekat üstün olmasını bekliyorum. Hatta bence yapay zeka yaklaşık beş yıl içinde tüm insanlığın toplam zekasını aşacak” dedi.
“Yapay zeka beş yıl içinde tüm insanların toplam zekasını geçecek”
Gelişimin boyutlarını tarif eden Musk, “İnsan olmak dışında yapay zekanın insanlardan daha iyi yapamayacağı hiçbir şey kalmayacak. En olası senaryo, herkesin aklına gelen her şeye sahip olabileceği inanılmaz bir bolluk çağıdır. Bu kulağa çılgınca gelebilir ama işte 2026 yılındayız, 2036’da nerede olacağımızı göreceğiz. Tabii ki küresel bir nükleer savaş gibi felaketler bu süreci rayından çıkarabilir. Ancak Üçüncü Dünya Savaşı çıkmadığını varsayarsak, muazzam bir bolluk çağına doğru ilerliyoruz. Bu, geleceğe dair bir iyimserlik ve heyecan mesajıdır” ifadelerini kullandı.
Şirketlerinin gelecekte nasıl para kazanacağına ilişkin soru üzerine ekonomi tanımını yeniden yapan Elon Musk, dijital zekanın hızlı ilerleyişine karşın fiziksel dünyada varlık göstermesi için robotlara ihtiyaç duyulduğunu belirtti.
Musk, “Ekonomiyi dijital ve fiziksel zeka olarak düşünebilirsiniz. Şu an dijital zeka neredeyse her geçen hafta yeni bir kırılmayla ilerliyor. Ancak henüz dijital aleme sıkışmış durumda. Mekanik tutuculara, yani insan benzeri robotlara ihtiyacınız var. Kısacası çok sayıda robota ihtiyacınız var” açıklamasını yaptı.
“2036 yılında paranın hiçbir önemi kalmayacak”
Ekonominin mal üretimi ve hizmet sunumu olduğunu vurgulayan ünlü girişimci, “Muazzam miktarda dijital zekaya sahip devasa sayıda robotunuz olduğunda, bir bakıma sonsuz bir ekonomiye ulaşırsınız. Gelecek geçmişten çok ama çok farklı olacak. Yaşayacağımız değişimin büyüklüğünü anlatabilecek hiçbir benzetme ya da mecaz yok. Şirketlerimin nasıl para kazanacağına gelince, başka bir tahminde daha bulunayım: 2036 yılında paranın hiçbir önemi kalmayacak” dedi.
Sunucunun hisse hissedarlarının para kazanma beklentisini hatırlatması üzerine Musk, “Gıda, barınma, ulaşım ve eğlence için paraya ihtiyaç duyarsınız. Eğer robotlar ve yapay zeka herhangi bir insanın tüketebileceğinden çok daha fazla mal ve hizmet üretiyorsa, o zaman paraya neden ihtiyaç duyasınız ki?” cevabını verdi.
“İnsanların kontrolü elinde tutması neredeyse imkansız”
Süper zeki sistemlerin insan kontrolünden çıkacağını iddia eden Musk, “İnsanların 10 yıl içinde kontrolü elinde tutması neredeyse imkansız. Yapay zeka ile insan arasındaki zeka farkı, insan ile şempanze arasındaki zeka farkından katbekat fazla olduğunda, şempanzelerin kontrolü elinde tutmasını hayal etmek zordur. Bizler esasen evrimleşmiş şempanzeleriz. Çok değil, kısa süre önce ormanda ağaçlarda sallanıp muz yiyorduk” şeklinde konuştu.
“Süper zeki bir yapay zekayı kontrol edebileceğimi düşünmek kibir olur”
Gelecekte devasa bir yapay zekayı yönlendirme iddiasında olmadığını belirten Musk, “Benden katbekat akıllı olan süper zeki bir yapay zekayı kontrol edebileceğimi düşünmek benim açımdan bir kibir gösterisi olur. Yapmamız ve denememiz gereken tek şey, yapay zekanın iyi değerlere sahip olmasını, insanlığı önemsemesini, mutlu olmamızı ve gelişmemizi istemesini sağlamaktır. Biyolojik sinir ağımın bana söylediği şey, yapay zeka güvenliği için en önemli unsurun azami düzeyde hakikat arayışında bulunması ve meraklı olması gerektiğidir. Eğer durum buysa, insanlığı besleyip koruyacaktır” dedi.
“Katil robotların insanlığı yok etme riski yüzde 10 ila 20 arasında”
Daha önce yaptığı uyarılara değinen Musk, “Yapay zeka ve robotlarla ilgili halen risk olduğunu düşünüyorum, bu risk sıfır değil. Geçmişte katil robotların insanlığı yok etme olasılığının yüzde 10 ila 20 arasında olduğunu söylemiştim. Felsefi olarak olumlu tarafa bakma kararı aldım. Yapay zeka ve robotların bu inanılmaz ivmesini gerçekten durdurmanın bir yolunu göremiyorum” ifadelerini kullandı.
“Çılgın akışı durduramam, o yüzden yolculuğun tadını çıkarmaya bakıyorum”
Musk, teknolojik gidişata ilişkin duruşunu şu sözlerle özetledi: “Durdurma düğmesi olsaydı bile muhtemelen ona basmamalıydık, çünkü en olası sonuç herkes için inanılmaz bir bolluk çağıdır. Benim felsefem şu an için ‘yolculuğun tadını çıkaralım’ noktasına geldi. Dürüst olmak gerekirse burada durdurulamaz bir ilerleme var. Durdurmak istesem bile bunu başaramam. Evrenin sonu fizik kurallarına göre kademeli bir soğuma, yani ısı ölümüyle bitecek. Eğer nihai varış noktası korkunçsa, o zaman her şey yolculuğun kendisiyle ilgilidir.”
“Rakip teknoloji devleri birbirini denetleyip dürüst tutmalı”
Yapay zeka güvenlik risklerinin azaltılması için teknoloji devlerinin işbirliği yapması gerektiğini savunan Tesla CEO’su, Google DeepMind CEO’su Demis Hassabis ile yaptığı görüşmeyi aktardı.
Musk, “En önde gelen yapay zeka şirketlerinin birkaç haftada bir toplanıp güvenlik konularını tartışması kısa vadede atılacak en hızlı adımdır. Mevcut sistemlerden çok daha akıllı yeni bir öncü model piyasaya sürülmeden önce, rakip yapay zeka şirketlerinin bu modeli zararlı etkilere karşı test etmesine ve güvenlik sorunlarını gidermek için erteleme tavsiyesinde bulunmasına fırsat tanınmalıdır. Hükümette derin teknik bilgisi olmayan kişilerin bir modelin yayınlanıp yayınlanmaması gerektiğine karar vermesi zordur. Ancak rakipler kendilerine bir iki hafta süre verildiğinde sorunları vurgulayabilir. Rakiplerin birbirini dürüst tutma teşviki vardır” değerlendirmesinde bulundu.
İçerik denetiminde film derecelendirme sistemine benzer bir sektör grubu modelini öneren Musk, “Eğer bir şirket çok tehlikeli bir şey yapıyor ve tehlikeyi azaltmak için adım atmayı reddediyorsa, işte o zaman hükümetin müdahale etmesi gereklidir” dedi. Amazon’un Anthropic üretimi Mythos modeli hakkındaki siber güvenlik endişeleri üzerine Beyaz Saray’ı aramasını bu duruma örnek gösterdi.
“Çin elektriğe sahip ama çip sıkıntısı çekiyor”
Sektördeki küresel rekabeti değerlendiren Musk, Çin merkezli teknoloji firmalarının başarısına dikkat çekti. Çin’in Kimi K3 modelinin Anthropic’in Fable modeline yaklaştığını belirten Musk, jeopolitik dengeler hakkında şunları söyledi: “Çinli yapay zeka şirketleri nispeten küçük bir hesaplama gücüyle çok iyi iş çıkarıyor. Büyük bir hesaplama gücüne sahip olurlarsa lider konuma geçme şansları yüksek. Yapay zekanın önündeki kısıtlamalar elektrik ve yapay zeka çipleridir. Çin, ABD, Avrupa ve Hindistan’ın toplamından daha fazla elektriğe sahip. ABD’nin çip ihracatı kısıtlamaları nedeniyle Çin şu an çip sıkıntısı çekiyor. Çin dışındaki dünyada ise kısıtlayıcı unsur elektrik ve soğutma kapasitesidir. Çin ayrıca litografi sorununu çözmeye ve devasa hacimlerde çip üretmeye tahmin edilenden daha yakın. Fiziksel yapay zeka alanında da çok iyi robot şirketlerine sahipler.”
Çin’deki robot dövüşü etkinliklerini eğlenceli bulduğunu söyleyen Musk, kafası koptuğu halde dövüşmeye devam eden bir robot izlediğini belirtti.
Rakipleriyle olan ilişkilerine değinen Musk, OpenAI CEO’su Sam Altman’a yönelik eleştirilerini yineledi. Musk, “Sam Altman’ın hayranı değilim. Kar amacı gütmeyen, açık kaynaklı ve dünyaya ait olması gereken bir şirket kuruyorsunuz, sonra bu şirket bir şekilde 800 milyar dolarlık kapalı kaynaklı, kar amacı güten bir şirkete dönüşüyor. Bence bu, para bağışlama amacıma tamamen zıt bir durum. Anthropic Kurucusu Dario Amodei de Sam Altman’a güvenmediği için ekibiyle OpenAI’dan ayrıldı. Dario ilkeli bir insandır. Dünyanın iyiliği için kişisel farklılıklarımızı bir kenara bırakıp konuşmamız gerekiyorsa konuşuruz” dedi.
İstihdam piyasasındaki dönüşüme işaret eden Musk, yapay zekanın tüm masa başı işleri insanlardan daha iyi yapacağını vurguladı. Musk, “Yazılım mühendisliğinde yapay zeka, profesyonel yazılım mühendislerinin en az yüzde 90’ından daha iyi kod yazıyor. Yakında bu oran yüzde 99’a çıkacak ve rekabet etmek imkansız hale gelecek. Bu durum Stockfish satranç programının seviyesine ulaşmaya benziyor. Stockfish satrançta o kadar iyi ki, küçük bir bilgisayarda hatta telefonunuzda çalıştırıp Magnus Carlsen’i rahatça yenebilirsiniz. Yazılımda da durum bu olacak” uyarısında bulundu.
“Çalışmak tıpkı bahçe bakımı gibi isteğe bağlı bir hobiye dönüşecek”
Gelecekte çalışmanın zorunluluk olmaktan çıkacağını savunan Musk, “Çalışmak isteğe bağlı hale gelecek. Bunu bahçe bakımına benzetebiliriz. Bahçenizde sebze yetiştirmek zorunda değilsiniz, markete gidip kusursuz sebzeler alabilirsiniz. Bahçenizdeki domatesler markettekiler kadar sulu ve düzgün olmaz ama kendi ürettiğiniz için hoş bir dokunuştur. İş hayatı da tıpkı böyle bir hobiye dönüşecek” ifadelerini kullandı.
“İnsanlara karşılıksız para dağıtılmalı, enflasyon değil deflasyon çıkacak”
İşini kaybeden kitlelerin yaşam standartlarına dair ekonomi teorisini açıklayan Musk, “Hazine insanlara doğrudan karşılıksız para çekleri dağıtmalıdır. Para, mal ve hizmetlerin paraya oranıdır. Üretim miktarı yüzde 1000 oranında artarsa, veri tabanında para oluştursanız bile mal ve hizmet üretimi para arzından daha hızlı artacağı için enflasyon değil deflasyon yaşanacaktır. Önümüzdeki dönemin ana sorunu enflasyon değil deflasyon olacak” açıklamasında bulundu.
Kendi serveti ve vergi yükümlülüklerine dair rakamlar veren Musk, “Tarihte bir insan tarafından ödenen en yüksek vergiyi ödeyerek rekor kırdım. Federasyona yüzde 40, California eyaletine yüzde 15 olmak üzere toplamda yaklaşık yüzde 45 vergi ödüyorum. Öldüğümde kalan servetimden bir yüzde 45 daha vergi alınacak. Trilyonlarca dolar vergi ödeyeceğim ve bundan rahatsız değilim. Şirketler üzerindeki oy kontrolüm (SpaceX’te yüzde 80 civarında) bana sadece beş ila 10 yıllık uzun vadeli yatırımlara, Ay ve Mars üslerine odaklanma imkanı tanıyor. Aksi takdirde borsa analistlerinin çeyrek dönemlik kar baskılarına maruz kalırsınız” dedi.
Uzay projelerine ilişkin tutkusunu dile getiren ünlü iş insanı, “Altı yaşındayken sinemada izlediğim ilk film Yıldız Savaşları olmuştu ve aklımı başımdan almıştı. Bilinci dünya ötesine taşımak ve Yıldız Görevi tarzı bir geleceği gerçek kılmak istiyorum. Yıldız Gemisi füzesini günde birden fazla kez fırlatmayı hedefliyoruz. Bazen hayatım o kadar gerçek dışı geliyor ki bir simülasyonun içinde olduğumuza inanıyorum” sözlerini sarf etti.
Starlink uydu ağının jeopolitik rolüne ve Ukrayna savaşına değinen Musk, cephe hatlarının iki yılı aşkın süredir değişmediğini belirterek pragmatik bir barış anlaşmasının şart olduğunu söyledi.
Musk, “Diplomatlar lüks mekanlarda yedi kap yemek yerken cephede her gün insanlar ölüyor. Rusya geri çekilmeyecek, bu gerçekçi değil. Pragmatik davranıp barış yapmalıyız” ifadelerini kullandı.
“Hükümet harcamalarındaki devasa israfı engellemek için siyasete girdim”
ABD siyasetine ve Hükümet Verimliliği Departmanı bünyesindeki çalışmalarına ilişkin özeleştiride bulunan Musk, “Siyasete biraz fazla karıştım, kendimi kaptırdım. Amacımız devasa boyutlara ulaşan bütçe açığıyla mücadele etmekti. ABD’de borç faiz ödemeleri, Savunma Bakanlığı ve istihbarat bütçesinin toplamını aştı. Afrika’ya yardım adı altında istenen paraların Washington’daki adreslere yönlendirildiğini gördük. ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı fonlarının kesilmesi nedeniyle kimsenin öldüğüne inanmıyorum, Gates Vakfı gibi dev özel vakıflar bu kaynakları karşılayabilir” şeklinde konuştu.
“Sınırların korunmasını ve güvenli şehirler istemek aşırı sağcılık değildir”
Avrupa siyasetine dair görüşlerini savunan ve kendisine yönelik aşırı sağcılık suçlamalarını reddeden Elon Musk, “Güvenli sınırlar, güvenli şehirler ve mantıklı kamu harcamaları istemek aşırı sağcılık değil, normal insanların talepleridir. İngiltere’de mevcut nüfus artışı ve Batı değerlerine tamamen karşıt görüşlerin yayılması devam ederse önümüzdeki 20 yıl içinde bir iç savaş kaçınılmaz hale gelebilir. Sosyal refah devletleri, yaşam standardı düşük insanları çekerek ekonomik bir güç oluşturuyor. Sadece topluma faydalı olacak, dürüst göçmenlerin kabul edildiği kontrollü göçü destekliyorum” dedi.
Yapay zeka devriminin siyasi çatışmalardan çok daha hızlı gerçekleşeceğini belirten Musk, söyleşiyi “İngiltere’deki olası bir iç savaş 20 yıl uzaklıktaysa, yapay zeka tekilliği 10 yıl uzaklıktadır. Yapay zeka ve robotik devrimi her şeyi domine edecektir” diyerek noktaladı.
Project Syndicate için bir makale kaleme alan Emmanuel Guerin, Avrupa Birliği ve Çin’in küresel enerji geçişinde egemenlik kurmak amacıyla birbirlerinin geleneksel güç alanlarına yöneldiğini belirtti. Emmanuel Guerin, Çin’in küresel standartları belirlemeye odaklanırken Avrupa’nın sanayi tabanını yeniden inşa etmeye çalıştığını vurguladı.
Project Syndicate platformunda Emmanuel Guerin imzasıyla yayımlanan “Pekin Modeli Brüksel Etkisiyle Buluşuyor” başlıklı makalede, küresel enerji geçişinde güç dengelerinin yeniden şekillendiği kaydedildi.
Sciences Po bünyesindeki Paris İklim Okulu Dekan Yardımcısı ve Avrupa İklim Vakfı Üst Yöneticisi Özel Danışmanı olan Emmanuel Guerin, yazısında Avrupa ve Çin’in uzun yıllar boyunca birbirine rakip kalkınma ve enerji dönüşümü modellerini temsil ettiğini aktardı.
Guerin, Avrupa’nın öncelikle pazarlara, ortak kurallara ve çok taraflı kurumlara bağlı kaldığını, Çin’in ise sanayi politikasına, altyapı yatırımlarına ve üretime ağırlık verdiğini belirtti. Makalede, “Avrupa sıklıkla küresel ölçekte referans noktası haline gelen düzenlemeler üretti (‘Brüksel Etkisi’). Çin ise fabrikalar üretti” ifadelerine yer verildi.
Ancak makaleye göre bu ayrım günümüzde ortadan kalkıyor. Avrupa sanayi tabanını hızla yeniden inşa etmeye çalışırken Çin, uluslararası standartları ve yönetişim çerçevelerini etkilemeye daha fazla odaklanıyor. Guerin, Avrupalı karar vericiler Pekin’in sanayi stratejisini incelerken, Çinli liderlerin de Avrupa’nın uzun süre önce öğrendiği bir gerçeği fark ettiklerini kaydetti: “Kalıcı güç sadece teknolojileri üretmekten değil, aynı zamanda onları yöneten kuralları yazmaktan gelir.”
Guerin, bu eğilimlerin jeoekonomik gücün yapısındaki bir değişimi yansıttığını savundu. Makalede belirleyici sorunun artık kaynakları kimin kontrol ettiği, ürünleri kimin ürettiği veya her teknolojide kimin liderlik ettiği olmadığı ifade edildi. Asıl sorunun, bir sonraki enerji ve teknoloji dönüşümünün gerçekleşeceği değer zincirlerini kimin yönettiği olduğu vurgulandı.
Avrupa’nın temiz enerji teknolojilerindeki Çin imalat hakimiyeti ve derinleşen bağımlılıkları karşısında sanayi politikasını yeniden keşfettiğini aktaran Guerin; Sanayi Hızlandırıcı Yasası, Kritik Hammaddeler Yasası ve ilgili tedbirlerin, sanayi kapasitesi olmadan ortaya konan iklim hedefinin dayanıklılık değil, bağımlılık yarattığı bilincinden doğduğunu yazdı.
Çin’in ise güneş panelleri, bataryalar, elektrikli araçlar ve elektrik şebekeleri için dünyanın en büyük ekosistemini kurduktan sonra yalnızca sanayi liderliğinin yeterli olmadığı sonucuna vardığı kaydedildi. Çin’in Küresel Enerji Şebekeleri Geliştirme ve İşbirliği Örgütü üzerinden fotovoltaik, hidrojen, enerji depolama, yüksek voltajlı iletim, akıllı şebeke ve karbon muhasebesi alanlarında standartlar belirlemek üzere teknik komiteleri topladığı aktarıldı.
Guerin, bu adımları değerlendirirken makalesinde şu ifadelere yer verdi: “Bunlar mühendislik çalışmalarına benzeyebilir ancak bundan çok daha fazlasıdır. Bunlar, Çin’in temiz enerji ekonomisinin işletim sistemine sahip olma çabasını temsil ediyor. Endüstri standartlarını belirleyen ülke, bir teknolojiyi düzenlemekten fazlasını yapar. Kendisini yatırımları yönlendirebilecek, neyin neyle uyumlu çalışabileceğine karar verebilecek ve herkesin üzerine inşa etmek zorunda olduğu mimariyi sabitleyecek bir konuma getirir.”
“Sanayi tabanını yeniden kurmak sermaye ve ucuz enerji gerektirir”
Makalede, Avrupa liderlerinin üretim kapasitesi olmadan koyulan kuralların stratejik özerklik sağlamadığını öğrendiği, Çin’in ise standartlar olmadan çalışan fabrikaların uluslararası etkiyi sınırlandırdığını gördüğü ifade edildi. Her iki tarafın da diğerinin onlarca yıldır mükemmelleştirdiği stratejik avantajların peşinden koştuğu vurgulandı.
Buna karşın bu yakınlaşmanın simetri anlamına gelmediğini belirten Guerin, iki tarafın da kendi geleneksel güç alanlarının ötesine uzanırken yeni ve yabancı zorluklarla karşılaştığını dile getirdi. Guerin makalesinde, “Bir sanayi tabanını yeniden kurmak sermaye, ucuz enerji, yoğun tedarikçi ağları ve örtük bilgi gerektirir; bunların hiçbiri yalnızca düzenlemeler yoluyla ortaya çıkarılamaz” değerlendirmesinde bulundu.
Küresel standartları belirlemenin de kolay olmadığını ekleyen yazar, bir devletin her teknik komiteye personel atasa bile ürettiği standartları dünyanın geri kalanına kabul ettirmekte başarısız olabileceğini kaydetti.
“ABD sahayı Avrupa ve Çin’e bırakıyor”
Sürecin sonucunun üçüncü büyük bir faktörden etkileneceğini belirten Guerin, Hindistan, Endonezya, Brezilya ve çeşitli Körfez ülkeleri gibi hırslı devletlerin kendi sanayi kapasitelerini inşa ettiklerini aktardı. Ancak çoğu ülkenin bu tür stratejileri izleyemeyeceğini, standartları yazamayacakları ve fabrikaları kuramayacakları için Brüksel veya Pekin’de tasarlanan işletim sistemlerini devralarak seçmedikleri bağımlılıkları kabul etmek zorunda kalacaklarını vurguladı.
Makalede Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) konumuna ilişkin olarak ise şu ifadelere yer verildi: “Bir de enerji dönüşümünü tamamen terk ederek bu yarışın dışında kalmayı seçen Birleşik Devletler var. Fabrikalar kurmak veya elektrikleşmenin kurallarını yazmak yerine gümrük duvarları örüyor ve sahayı Avrupa ile Çin’e bırakıyor.”
“Üçüncü aşama zincirleri yönetmekle ilgili olacak”
Değer zincirlerinin yönetişiminin teknik olduğu kadar siyasi bir mesele de olduğunu vurgulayan Guerin, geleneksel sanayi politikası yaklaşımının değişmesi gerektiğini savundu. Temiz enerji yarışının ilk aşamasının teknolojileri icat etmek, ikinci aşamasının bunları ölçekli bir şekilde üretmek olduğunu belirten Guerin, makalesinde “Üçüncü aşama ise bunların dolaştığı, bağlandığı ve değer yarattığı zincirleri yönetmekle ilgili olacak” ifadelerini kullandı.
Guerin, Avrupa için çıkarılacak dersin sadece daha fazla fabrika kurmak olmadığını, Avrupa’nın gerçek stratejik avantajının kendi kurallarını herkesin kuralına dönüştürme konusunda kanıtlanmış yeteneği olduğunu kaydetti. Makale, “Enerji dönüşümü aynı nadir kombinasyonu ödüllendirir: Üretim kapasitesi, kural koyma yetkisi ve karmaşık sistemleri bir arada tutacak kurumlar. Hiçbir taraf sadece geleneksel güçlerine dayanarak kazanamaz” değerlendirmesiyle son buldu.
Avrupa’daki orman yangınları 3,1 milyar avro hasara yol açtı
Chevron CEO’su Wirth: İran savaşı enerji piyasalarını kırılgan ve belirsiz bıraktı
Ray Dalio yapay zeka balonu ve küresel borç krizini değerlendirdi
Milyarder Elon Musk: Paranın hiçbir değerinin kalmayacağı döneme giriyoruz
Sadiq Khan, Palantir’i “ihale kurallarına uymamak” ile suçladı
Dünya Basını7 gün önceGlazyev yazdı: Hibrit dünya savaşının devam etmesinin nedenleri üzerine – 1
Diplomasi4 gün öncePaşinyan’dan Moskova’ya demiryolu resti
Avrupa2 hafta önceBurnham resmen Birleşik Krallık Başbakanı oluyor
Dünya Basını6 gün önceGlazyev yazdı: Hibrit dünya savaşının devam etmesinin nedenleri üzerine – 2
Avrupa2 hafta önceAlmanya, silahlanmak için borçlanıyor
Dünya Basını7 gün önceEski NATO yetkilisi Kujat’tan nükleer kış uyarısı
Asya2 hafta önceDeepSeek kullanıcılarının özel sohbetleri Google’a sızdı
Dünya Basını2 hafta önceProf. Pape: İran savaş öncesinden daha güçlü
