Dünya Basını
‘Succession’ın başarısı: Ahlaki bir kapitalizm yoktur

Çevirmenin notu: Aşağıda çevirisini verdiğimiz değerlendirme, iktisatçı Branko Milanovic’in kendi Substack hesabında yayınlandı. Milanovic, geçen hafta finalini yapan ve ülkemizde de hayli popüler olan ‘Succession’ dizisinin neden insanları bu kadar etkilediğine ilişkin ipuçları veriyor. Kılcal damarlarına kadar metalaşmış bir toplumsal düzende, her tür yabancılaşma kol gezerken, ultra-zenginlerin dünyasındaki değerler sisteminin izini sürüyor çünkü ‘Succession.’ Bu değerler sistemi, Milanovic’in deyimiyle ‘gerçekte var olan kapitalizm’, herhangi bir ahlaki kırıntıya yer bırakmamaktadır. ‘Succession’, kapitalizmin ahlaki yanılsamalarını ortadan kaldırarak onu çıplak bir biçimde göz önüne serdiği ve bunu oldukça doğal (ve inandırıcı) bir biçimde yaptığı için de övgüyü hak etmektedir. Metindeki köşeli parantezler çevirmene aittir.
“Succession” ve ahlaki kapitalizm yanılsamasının sonu
Branko Milanovic
Global Inequality and More 3.0
2 Haziran 2023
‘Succession’ın bize sunduğu şey, ahlaki kapitalizm yanılsamasının sona ermesidir. Sorunlar, ticari toplumun başlangıcında ortaya çıkan ve Bernard Mandeville ve Adam Smith tarafından tartışılan sorunlarla aynıdır. Soru şuydu: Geleneksel olarak ayıp olarak kabul edilen güç ve zenginlik tutkularının kontrolsüz kullanımı ahlaki bir toplumun varlığıyla uzlaştırılabilir mi? Servet edinmeyi baş tacı eden, bunu en çok arzu edilen toplumsal özellik olarak gören ve zenginleri öykünmeye değer bulan bir toplum ahlaklı olabilir mi?
Burada ahlaki bir toplum ile servet ediniminin yasal kurallar dahilinde gerçekleştiği bir toplum arasındaki ayrımı yapmak önemlidir. Hayek’e göre, ‘adil’ gelirlerden bahsetmek anlamlı değildir (ne de etik, piyasa gelirlerinin nasıl kazanıldığına dair yargıya dahil olmalıdır); tek başına önemli olan, oyunun kurallarına uyulup uyulmadığıdır. Fakat bu, oyunun kurallarına uyarak gelir elde etmenin bir toplumu ahlaki kılmak için yeterli olduğu anlamına gelmez.
Adam Smith, benim ‘Eşitsizlik Vizyonları’nda ‘gerçekte var olan kapitalizm’ olarak adlandırdığım ve servetin insanların köleleştirilmesi, yağma, tekelcilik ya da siyasetin çiğ bir şekilde uygulanması yoluyla elde edilmesini eleştirirken, yine de ticari bir toplumun ahlaki olabileceği ihtimalini –arka planda– göz ardı etmemiştir. Ahlaki olabilmesi için güç kullanımını ve güç kullanma becerisini en aza indirmesi gerekir. Güç ya kişinin tercihlerini empoze etmek için siyasi olarak aracılık etme yeteneği ya da başkalarına para karşılığında istediğimizi yapmalarını emretme yeteneği yoluyla gelir. Güç kullanımı, aktörlerin fiyatları ve mallarını sattıkları koşulları etkileyemeyecekleri şekilde tam rekabet olması halinde asgari düzeye indirilebilir. Bu da tekelleri, oligopolleri ve siyasetten kaynaklanan ekonomik gücü ortadan kaldırır. Fakat ürün piyasalarına ek olarak, şirketler içinde güç kullanımını en aza indirmek de önemlidir. Şirketler, özellikle de büyük olduklarında, hiyerarşiktirler. Hiyerarşik olduklarında alt kademedekilerin gücü azalır ve üsttekilerin gücü orantılı olarak artar.
Adam Smith’in ‘kapitalist ideali’, bence, verimliliği ve eylemliliği bir araya getirecek, ya aile şirketi ya da az sayıda çalışanı olan, çalışanların sesinin duyulmasını sağlayan ve sermaye sahiplerinin gücünü azaltırken, yüzlerce benzer şirketle eşit bir oyun alanında rekabet eden küçük şirketlerde gerçekleşecektir. Güç dağılacak ve herkesin gücü diğerlerinin benzer gücü tarafından kontrol altında tutulacaktır. Böyle bir toplum ‘efendilerin’ siyasi kararları dikte edecek kadar güçlenmesine asla izin vermez. Dolayısıyla siyasi olarak da eşit olacaktır.
Sorun şu ki, mevcut kapitalist toplumlar bu tür küçük ölçekli ‘ahlaki kapitalizm’den başka her şeydir. Dünyamız, tam tersine, büyük şirketlerin, tekellerin, bu şirketler arasında ve şirketlerin kendi içinde kıyasıya rekabetin olduğu, işçilerin herhangi bir karar alma ve üretim sürecini etkileme hakkının olmadığı ve dolayısıyla ona yabancılaştığı bir dünyadır. Bu, aşırı metalaşma ve hiyerarşik ilişkilerin dünyasıdır. Şirketler içindeki hiyerarşik ilişkiler ve şirketler arasındaki hiyerarşik güç farklılıkları, en zenginlerin siyasi bir rol üstlenmesini sağlayarak toplumu bir plütokrasiye benzetir.
‘Succession’ın değeri, yasaları çiğneyen son derece ahlaksız aktörleri tanıtma hatasına düşmeden bize bu dünyayı açıkça göstermesidir.
Senaryonun gücü, tüm oyuncuların –her şeye rağmen– etik ya da sempatik olmaksızın yasallık sınırları içinde faaliyet göstermelerinde yatıyor. Herkes yalnızca kendi çıkarının peşinden gidiyor, bu süreçte büyük miktarda öz-sevgi sergiliyor ve herhangi bir ahlaki düşünceye yabancı kalıyor. Yasalar içinde kalma ya da belki daha doğru bir ifadeyle yasaları çiğnediğinin ortaya çıkmaması gerekliliği dışında her şeye izin veriliyor.
Herkes ahlaki grilik dünyasında yaşıyor. Ahlaki grilik o kadar yaygındır ki, karakterler arasında ahlaki çöküntünün daha koyu tonlarını sergileyenleri daha hafif nüanslar gösterebilenlerden ayırt etmek imkansızdır. Bu davranış profesyonel yaşamla sınırlı kalmayıp aile yaşamına da sızıyor. ‘Succession’da bu durum daha en başından bellidir çünkü mesele, çocuklar arasında babanın yerine kimin geçeceğidir ve dolayısıyla olayların çoğu aile içinde geçer. Ebeveynler ve çocuklar birbirlerine karşı tıpkı diğer herkese, çalışanlarına, tedarikçilerine ya da yatırımcılarına davrandıkları gibi davranırlar. Ticarileşme ve ahlak dışı davranışlar aile hayatını öylesine istila etmiştir ki artık aile ile dünyanın geri kalanı arasında hiçbir fark kalmamıştır. Karakterler arasında ve profesyonel ve özel yaşamlar arasında sadece ortak bir ahlaki grilik vardır.
İki alan (özel ve profesyonel) arasındaki davranışsal farklılığın yokluğu Adam Smith’i şaşırtabilirdi. Çünkü onun iki büyük eseri ‘Ahlaki Duygular Teorisi’ [TMS] ve ‘Ulusların Zenginliği’ [WoN] varlığımızın iki farklı alanına uygulanmak üzere yazılmıştır. TMS aile içindeki, arkadaşlarımızla ve bize nispeten yakın olan diğer kişilerle olan ilişkilerimizle, ‘organik topluluk’ olarak adlandırabileceğimiz şeyle ilgilidir; WoN’in ise Büyük Toplum içindeki ilişkilerimize, yani diğer herkesle olan ilişkilerimize uygulanması beklenir. Ancak ‘Succession’ da bu iki alan artık bölünmüş değil, her ikisi de aynı metalaşmış dünyanın parçaları ve ister ailelerden ve arkadaşlardan ister hayatımızda bir kez karşılaştığımız insanlardan bahsediyor olalım, aynı ahlaksızlık kuralları geçerli. Ana karakterler insanlara karşı davranışlarında oldukça eşitlikçidir. Yakın kuzenleri de olsanız, sizinle ilk kez tanışmış da olsalar, Shiv, Rom ve Kendall’ı memnun etme olasılığınız benzerdir. Grilik herkesi sarmaktadır.
Tamamen ticarileşmiş bir toplumun ahlaki bir toplumla bağdaşmazlığı, aksi kanıtlarla kapitalizmin başarılı ve aynı zamanda ahlaki olabileceğine inanan ve ‘paydaşlar kapitalizmi’, ‘sorumlu iş’, ‘ahlaki olarak üretilen kahve veya tekstil’ ve benzerlerini icat ederek kendilerini kandıranlar için bir sorundur. ‘Succession’ onları bu kavramlardan uzaklaştırıyor. Hem de oldukça acımasızca. Ekranda ve gerçek hayatta gözlemlediğimiz davranışların benzerliği ve karakterlerin ahlaki kasveti bu naif görüşü bozmaktadır. Başarılı ve etik kapitalizm fantezisini korumak için The New York Times’ta diziyle ilgili çok yüzeysel bir tartışma, burada bahsedilen tüm sorunları görmezden geliyor ve tamamen tesadüfi bir özelliğe, yani çocukların mülkiyeti için savaştığı şirketin taraflı haberlerle insanları etkileyen bir medya şirketi olduğuna vurgu yapıyor. Fakat bunun, ahlak ve kapitalizmin hikayesi olan asıl hikayeyle hiçbir ilgisi yoktur. Şirket Enron gibi elektrik satıyor olsaydı, 2008 çöküşü sırasında yüzlerce şirket gibi ‘paketlenmiş’ mortgage işine girseydi, Credit Suisse gibi kara para aklasaydı, Amazon gibi işçilere kötü davransaydı ya da Microsoft gibi tekel gücünü kullansaydı da aynı durum söz konusu olacaktı. Dolayısıyla Logan Roy ve çocuklarının sahip olduğu şirket ne olursa olsun, ‘Succession’ın ana mesajıyla hiçbir ilgisi yoktu. Ana mesaj, başarısı için geleneksel ahlaki normları ‘devre dışı bırakmaya’ dayanan gelişmiş bir metalaşmış toplumun ahlaki olabileceği fikrinden bizi uzaklaştırmaktı. Ya da bu toplum bir iki şeye ince ayar vermeye istekli olursak etik hale getirilebilirdi. ‘Succession’ diyor ki: İkisine birden sahip olamazsınız.
Dünya Basını
Çin’in “yeşil devrim”inde Mao izleri

Editörün notu: Aşağıda çevirisini verdiğimiz makale, Çin’in bugünkü tarımsal atılımının Mao dönemindeki tarımsal-endüstriyel çizgilerin üzerine yerleştiği iddiasını Çin’de yapılan bir saha araştırması ile destekliyor. Araştırmacı, Çin’deki “yeşil devrim”in ve geniş çaplı mekanizasyon ve otomasyonun, önceki tarımsal sistemlerden bir kopuş değil, sürekliliğe işaret ettiğini düşünüyor. Yazar, günümüzün dijital teknolojilerinin 1960’lar ve 1970’lerde şekillenen ekim sistemleri ve endüstriyel tarım idealleriyle kesiştiğini ortaya koyduğuna inanıyor. Çin’in bugünü üzerine yapılan benzer araştırmalar da, özellikle son yıllarda, bu dev ülkenin endüstriyel sıçrayışının da hem Mao dönemindeki sanayi temeline, hem de Sovyet mühendislerinin hazırladığı altyapıya dayandığına işaret ediyor. Çin’in bugününü anlamada geçmişin etkisi gitgide daha belirgin hale geliyor.
Tarımsal Dronlar: Mao’nun Yeşil Devrimi’nin Yaşayan Maddi Mirası
Lena Kaufmann
Made in China Journal
6 Ekim 2026
Çev. Leman Meral Ünal
Dört pervane dönmeye başlıyor. Havayı dolduran ritmik bir rotor uğultusu eşliğinde, yükselen rüzgâr dalgası çevredeki çeltik filizlerini yere yatırıyor. Bataryasını ve zirai ilaç tankını taşıyan dron havalanıp tarlalara doğru yönelmeden önce havada kısa bir an asılı kalıyor. Çeltik havuzlarının üzerinde hızlandıkça, altındaki hava akımı pirinç başaklarını dalgalı bir iz bırakarak eziyor. Manzara, dar setlerle bölünmüş, sınırları belirlenmiş tarlaların ve uzaklardaki su bendinden beslenen sulama kanallarının oluşturduğu yamalı bir bohçayı andırıyor. Uçuşu sırasında dron ince bir tarım ilacı sisi püskürtüyor, pervanelerin oluşturduğu dikey hava akımı ise bu sisi girdap gibi çeviriyor. Süratle ilerleyerek önce tarlayı boydan boya geçiyor, ardından sınır hattında keskin bir kavis çizip operatörün kumandasında beliren önceden programlanmış ızgara planını takip ederek geri dönüyor. Tarlanın kenarında dikilen, güneşten korunmak için güneş gözlüğü ve beyzbol şapkası takmış operatör, makinenin hareketlerini izliyor. Cihaz, ilaçlama tamamlanana ya da bataryası tükenene kadar bu güzergâhı yineliyor. Birkaç dakika içinde tarla ilaçlanmış olacak.
Douyin ve Bilibili gibi Çin video platformlarında buna benzer sahneleri gösteren yüzlerce, hatta binlerce klip var. Kimi videolar, küçük bir otomobil genişliğine ve hafif bir motosiklet ağırlığına erişebilen bu devasa uçan makinelerle ilk karşılaşmaları kayda alan amatör çekimler. Diğerleri ise hizmetlerini tanıtan dron pilotları, ürünlerini pazarlayan şirketler ya da kırsalda yeni teknolojik çözümleri öne çıkaran devlet medyası tarafından paylaşılıyor. Bu videolar tarımsal dronları, emek tasarrufu sağlamayı, kimyasal bitki koruma süreçlerindeki tehlikeyi azaltmayı ve dış göçün yol açtığı kırsal iş gücü açığını telafi etmeyi vaat eden, ileri teknoloji ürünü ve giderek otonomlaşan araçlar olarak sunuyor. Yine sektörün içinden birçok bilim insanı da bu dronları devrim niteliğinde teknolojiler olarak tanımlıyor.
Ben ise bunların, onlarca yıl önce inşa edilmiş tarımsal sistemler dahilinde faaliyet gösterdiğini öne sürüyorum. Tarımsal dronlar gibi dijital tarım teknolojilerinin yakın dönemde yaygınlaşmasının da Mao Zedong döneminde tarımı modernleştirmek üzere yürütülen geniş ölçekli çabalara dayandığını savunuyorum. Günümüz teknolojileri her ne kadar bambaşka siyasal, ekonomik ve toplumsal bağlamlarda ortaya çıkıyor olsalar da önceki tarımsal sistemlerden bir kopuşu değil, tarımsal dönüşümün daha uzun bir tarihsel güzergâhını yeniden kuruyor ve genişletiyor.
Maddi Miraslar
Analizim, 2010’lar başında Hunan eyaletinin Anren bölgesinde, “Yeşil Su” adını verdiğim çeltik yetiştiricisi bir köyde yürüttüğüm etnografik saha araştırmasına dayanıyor. O dönemde, devletin makineleşmeye yönelik girişimleri epeyce yol katetmiş olsa da tarımsal dronlar yeni yeni piyasaya sürülmeye başlanıyordu. Bu araştırma, çeltik tarlalarında katılımcı gözlemi, köylülerle kurulan etkileşimleri ve seçilmiş ailelerle gerçekleştirilen yıllık video mülakatlarını kapsamakta. 2024-2025 yıllarında ise proje ekibim ve ben, çiftçiler, dron pilotları ve aday operatörlerle birlikte Çin ve İsviçre’de Çin menşeli dronlarla yapılan eğitimler de dahil olmak üzere, tarımsal dronlar üzerine keşif amaçlı bir araştırma yürüttük. Ayrıca yerel vakayinamelerden, istatistik yıllıklarından, dron videolarından, Çin medyasından ve sektörel raporlardan da yararlandım. Tüm bu kaynaklar bir arada değerlendirildiğinde, günümüzün dijital teknolojilerinin 1960’lar ve 1970’lerde şekillenen ekim sistemleri ve endüstriyel tarım idealleriyle nasıl kesiştiği ortaya çıkıyor.
Bu süreklilikleri çözümlemek adına, pirinç tarlalarında, tohumlarda, kimyasallarda, tarım makinelerinde ve bedenselleşmiş tekniklerde varlığını sürdüren Mao döneminin “maddi miraslarına” [material afterlives] odaklanıyorum. Bu yaklaşım, nesneleri ve onların maddi niteliklerini ön plana çıkararak dikkati harabelerden ve atıklardan bu nesnelerin yaşamaya nasıl devam ettiğine yöneltir. Antropologlar bu yaklaşımı esasen bireysel yaşamlara ya da ekolojik süreçlere bağlı nesnelere uygularlar. Bense bu çerçeveyi, kırsal çevrelerde ve tarımda silinmez izler bırakmış büyük ölçekli tarımsal-siyasi projelerin kalıntılarına doğru genişletiyorum. Dahası, literatürde etraflıca belgelenmiş bu tarihsel projeleri dijital teknolojilerle ilişkilendiriyorum. Bilim ve Teknoloji Çalışmaları (STS) kuramcılarının ileri sürdüğü şu önermeyi benimsiyorum: “Dijital olanı çağ açıp kapatan kırılmalar üzerinden tahayyül etmenin bir faydası yoktur.” Bilakis, “dijital olanın beraberinde getirdiği canlı ve üretken değişimler daha eski pratikleri ekseriyetle somutlaştırıp yeniden kurar.” Bu manada dijital olan, eskinin yerini öylece alan nevzuhur bir olgu değildir.
Dolayısıyla Mao dönemi tarımsal modernleşmesi, kolektivizasyon hatırlatlarında kalmış değildir, ki buna Başkan Mao’nun Büyük İleri Atılım sanayileşme hamlesine (1958-61) eşlik eden kıtlık sırasındaki acılar ve Kültür Devrimi’nin (1966-76) siyasal çalkantıları da dahildir. Teraslanmış yamaçlarda, tarımsal altyapıda ve ekim-dikim sistemlerinde de yaşamaya devam etmektedir. Bu maddi izler, tarımda dijital teknolojilerin kullanımını ifade eden çağdaş “dijital tarımın” üzerinde yükseldiği zemini oluşturuyor. Sosyal bilimciler dijital tarımı büyük ölçüde tarihsel bağlamlarından kopuk biçimde ve ağırlıklı olarak “Batı” ölçeğinde incelediler. Bu metin ise söz konusu boşlukları doldurmayı amaçlıyor.
Mao’nun Yeşil Devrimi
Kırsal Çin’de, Maoist tarımsal modernleşmenin mirası yeni ortaya çıkan teknolojileri etkilemeyi sürdürüyor. Daha önceki tarımsal modernleşme çabaları 20. yüzyılın başlarında yurt dışında eğitim görmüş Çinli bilim insanları ile Amerikan iş birliği ve 1949 sonrasındaki Sovyet desteğini de kapsayacak şekilde gelişmişti. 1960’lar ve 1970’lerin Yeşil Devrimi ise devlet öncülüğündeki bu modernleşmenin zirvesini oluşturuyor. Sosyalist sanayileşmeyle ve “Mao’nun doğaya karşı savaşı” ile sıkı sıkıya bağlı bu süreç, tarımı bilim, kolektif örgütlenme, kapsamlı sulama projeleri ve yeni tarım arazileri açma hamleleri üzerinden dönüştürmeyi amaçladı.
Yeşil Devrim, Mao’nun Çin toplumunu yeniden şekillendirmek üzere topyekûn seferberlik başlattığı Kültür Devrimi sırasında hayata geçirildi. Kızıl muhafızlar, tarihi ve dini mekanları yerle bir ederken, pek çok insan revizyonist ilan edilip öldürülürken, tarımsal araştırma ve teknolojik yayılma faaliyetleri hız kazandı. 1958’de Halk Komünlerinin kurulmasıyla resmiyet kazanan kolektifleştirme, köyleri tek bir merkezi yönetimin çatısı altında topladı. Köylüler, yeni teknolojilerin hızla yayılmasını sağlayan yapılar olan tugaylar ve üretim ekipleri halinde örgütlendi. İlçeleri, komünleri, tugayları ve ekipleri birbirine bağlayan ülke çapındaki araştırma ve yayım sistemi, yeni ürün çeşitlerini, ekim yöntemlerini ve tarım aletlerini yaygınlaştırmak üzere bilim insanlarını ve teknisyenleri kırsala yönlendirdi.
Büyük İleri Atılım’ın ardından gelen ve on milyonlarca insanın canına mal olan felaket boyutundaki kıtlık, tahıl üretimini artırma aciliyetini daha da yakıcı hale getirdi. Saha araştırmamı yürüttüğüm bölgeye ait yerel vakayinameler, doğal afetler, elverişsiz ürün çeşitleri ve başarısızlıkla sonuçlanan Atılım nedeniyle 1956 ile 1965 yılları arasındaki tarımsal üretimi “istikrarsız” olarak nitelendirir. Köylülerden Zhou Dede’nin (müstear isim) hatırladığı biçimiyle, “Çok acı zamanlardı. Ot kökleri yemek zorunda kaldık, yiyecek o kadar azdı ki… Ne domuz vardı ne de tavuk.” Yani tahıl üretimi, o dönemde Longshi Halk Komünü’nün bir parçası olan Yeşil Su da dahil olmak üzere, Çin Halk Cumhuriyeti genelinde siyasi bir öncelik haline geldi.
Yeşil Devrim’in merkezinde, yüksek verimli yeni ürün çeşitlerinin tarıma sokulması vardı. Daha yüksek hasat vaat eden bu çeşitler, ancak kontrollü sulama koşullarında yetiştirilebiliyor ve azotlu gübrelere güçlü tepki veriyordu. Dolayısıyla başarılı olmaları, sulama altyapısının genişletilmesine ve kimyasal girdilerin artırılmasına bağlıydı. Kısa saplı olmaları ise mekanik işlemlere elverişli olmalarını sağlıyor, böylece tarımda makineleşmenin yaygınlaşmasının önünü açıyordu. Daha sonraki dönemde iki farklı pirinç çeşidinin çaprazlanmasıyla elde edilen hibrit pirinç çeşitleri, verimdeki bu artışları daha da ileri taşıdı.
Tahıl üretimini istikrara kavuşturmak amacıyla devlet öncülüğünde yürütülen kampanyalar, köylüleri su bentleri, kanallar ve drenaj sistemleri inşa etme, düşük verimli arazileri tarıma elverişli hâle dönüştürme yönünde seferber etti. Shanxi eyaletindeki örnek bir komüne atıfta bulunan “Tarımda Dazhai’ı örnek al” gibi sloganlar, milyonları teraslar, bentler ve sulama şebekeleri vasıtasıyla coğrafyayı yeniden biçimlendirmeye çağırıyordu. Sulanan tarım arazileri dramatik biçimde genişleyerek resmi verilere göre 1949’da ülke çapında yaklaşık 16 milyon hektardan 2024 yılı itibarıyla yaklaşık 69 milyon hektara ulaştı. Yalnızca 1949 ile 1965 yılları arasında bile fiilen sulanan alan iki katına çıkmıştı.
Birçok tarlanın düşük verimli olarak sınıflandırıldığı Anren bölgesinde, 1950’lerdeki büyük imar seferberlikleri köylüleri su bendi ve kanal kazmak üzere örgütledi. Yılların yıprattığı avuç içlerini gösteren Zhou Dede, o vakitler otuzlu yaşlarının ortasında olan annesinin civardaki bir su bendinde nasıl çalıştığını şöyle anlatıyor: “O bendi annem kazdı. İkişer üçer kişilik gruplar halinde giderlerdi. Çıplak elleriyle kazdılar!” 1970’lerin ortalarına gelindiğinde eklenen yeni teraslar, kanallar ve su bentleri coğrafyayı yeniden tanzim etmiş ve yeni çeltik çeşitlerinin yetiştirilmesi için gerekli koşulları sağlamıştı. İşte bugün Hunan’ın ülke genelinde en fazla su bendine sahip bölge olması hem bölgenin doğal coğrafyasını hem de geçmişte yürütülen seferberliklerin izini yansıtıyor.
Mao, yeni tarımsal girdilerin kullanımını da teşvik etti. 1949’da Çin Halk Cumhuriyeti’nde kimyasal gübre neredeyse hiç yoktu. Yeşil Devrim boyunca, yeni mahsul çeşitlerinin verim potansiyelini açığa çıkarmada fosfor ve potasyumun yanı sıra azot bazlı sentetik gübreler ve tarım ilaçları merkezi bir rol üstlendi. Kullanımları hızla yaygınlaştı. Çin’in sentetik gübre tüketimi 1952 ile 1978 yılları arasında kabaca 113 katına, 1998’e gelindiğinde ise 500 katın üstüne çıktı. Hunan’da da benzer bir seyir izlendi. Zaman içinde bu girdiler, sanayi ve madencilik kaynaklı kirlilikle de birleşerek Hunan topraklarının tahmini yüzde 13’ünü ve ekili alanların dörtte birini ağır metallerle zehirledi. Öyle ki proje ekibimden bir araştırmacıya 2024 yılında kuzey Hunan’daki çiftçilerin aktardığı üzere, bazı bölgelerde yetiştirilen pirinçler, satılamayacak ölçüde zehirlenmiş durumda.
Mekanizasyon ise bir diğer odak noktaydı. 1949 öncesinde Çin’de ve Anren’de tarım temelde makineleşmemişti. Kolektivizasyon döneminde yerel yönetimler ve köylüler, ekimin her bir aşamasını makineleştirmek için çeşitli aletlerle denemeler yaptılar. Kimi makineler engebeli, çamurlu ve ufak tarlalarda işe yaramasa da bazılarının kullanımı hızla yayıldı. Örneğin, operatör tarlada ağır ağır yürürken manuel bir pompayla çalıştırılan sırt tipi ilaçlama makineleri 1960’lar ve 1970’lerde yaygınlaştı. Zhou Dede’nin özetlediği gibi, 2010’ların başına gelindiğinde “her ailenin, her hanenin” bu tür ekipmanları vardı.
Bu dönüşümlerin sonucunda ortaya çıkan tarımsal altyapı ve teknolojiler, köylülerin sonraki on yıllar boyunca bunları kendi kullanım amaçlarına uyarlamalarıyla gündelik çalışma pratiklerinin ayrılmaz bir parçası haline geldi. İşte bu yetiştirme sistemleri, tarımsal dronlar da dahil olmak üzere günümüzün dijital teknolojilerinin üzerinde işlediği maddi zemini oluşturuyor.
“Akıllı Tarım”
Mao’nun 1976’daki ölümünün ardından, Çin’in tarımsal üretimi köklü dönüşümlerden geçti. Kırsal reformlar kolektif sistemi tasfiye ederek arazi kullanım haklarını münferit hanelere devreden Hanehalkı Sorumluluk Sistemi’ni yürürlüğe koydu. Aynı dönemde gerçekleşen kırdan kente kitlesel göçler kırı yaşlanan bir nüfus ve giderek daralan bir iş gücüyle baş başa bıraktı. Görüştüğüm hanelerin neredeyse tamamında göçmen işçi olarak çalışan bir ya da birden fazla fert bulunuyordu.
Mao iktidara geldiğinde nüfusun yaklaşık yüzde 80’i kırsal alanlarda yaşıyordu. Bugün ise yalnızca yüzde 33’ü kırsal nüfus olarak sınıflandırılmakta. Tahıl ekimiyle uğraşan köylülerin sayısının azalması ve kente göçün hız kazanması karşısında merkezi hükümet, tarımsal modernleşme arayışını kesintisiz sürdürdü. Son on yıllarda bu arayış, biçerdöver ve çeltik fideleme makineleri gibi araçların teşvik edilmesini de kapsadı, nitekim bu makineler zamanla Yeşil Su gibi engebeli ve aile işletmeciliğine dayalı pirinç üretim havzalarında dahi boy göstermeye başladı.
2010’ların sonlarından itibaren politika metinlerinde, kırsalın yeniden canlandırılması ve tarımın modernleştirilmesine yönelik daha geniş kapsamlı stratejilerin bir parçası olarak dijital teknolojilere giderek daha fazla vurgu yapılmaya başlandı Bu girişimler, ulusal gıda güvenliğini teminat altına alma ve Çin’i küresel ölçekte bir teknoloji lideri ve “tarım devi” konumuna getirme hedefini yansıtıyor. Ki bu hedef, Devlet Başkanı Xi Jinping döneminin temel politika önceliklerinden de biridir. Kırsal ve Tarımsal Dijitalleşme Kalkınma Planı (2019-25), Akıllı Tarım Eylem Planı (2024-28) ve 14. Beş Yıllık Plan (2021-25) gibi tasarılar “dijital köyler” ve “akıllı tarım” gibi uygulamaları teşvik etmektedir. 15. Beş Yıllık Plan (2026-30) da bu gündemi sürdürmektedir: Plan, “modern tarımın” genişletilmesini, tarımda makineleşme oranının yüzde 80’in üzerine çıkarılmasını, akıllı tarımın ilerletilmesini ve “alçak irtifa ekonomisinin” geliştirilmesini öngörmektedir. Bu kavram, tarımsal dronlar gibi alçaktan uçan teknolojileri faaliyetleri tanımlayan bir politika terimidir.
Dijital tarımın bir alt kümesi olan “akıllı tarım”, Mao döneminin bilimsel tarım idealleri ve altyapısını temel alarak, bu dönemin teknobilimsel tahayyüllerini otomasyon, gerçek zamanlı algılama ve algoritmik karar alma mekanizmaları aracılığıyla daha da ileri taşımaktadır. Sürücüsüz traktörler, hassas sulama sistemleri ve toprak, hava koşulları, bitki gelişimi ve zararlıların sensör tabanlı takibi gibi teknolojileri bünyesinde barındırmaktadır. Bu sistemler, tarım ilacının ne zaman ve nereye püskürtüleceği ya da hangi yabani otların hedef alınacağı gibi operasyonel kararları yönlendirmek için muazzam büyüklükteki veri yığınlarını analiz edebiliyor. Sensörleri, uydu konumlandırma sitemlerini, makineleri, sunucuları ve akıllı telefonları birbirine entegre eden bu yapılar, devletle bağlantılı medya kuruluşlarında sıklıkla tanıtılıyor. Ne var ki pratikte bu uygulamaların çoğu, Çin’in ağırlıklı olarak küçük ölçekli ve hanehalkı işletmesi biçiminde örgütlenmiş tarımsal gerçekliğinden ziyade köklü modernleşme arzularını yansıtırcasına, yalnızca gösterim alanları veya büyük çiftliklerle sınırlı kalmakta.
Tarımsal Dronlar
Anren gibi küçük üretici havzalarında dahi görece hızlı yayılan dijital teknolojilerden biri tarımsal dronlar olmuştur. Sensörler, araç içi bilgisayarlar ve uydu konumlandırma sistemleriyle donatılan bu cihazlar gübre ve tarım ilacı püskürtebilmekte, su ya da tohum dağıtabilmekte, arazi haritalaması yapabilmekte ve bitki gelişimini analiz edebilmekteler. Üstelik sürücüsüz traktörler gibi devasa makinelerle kıyaslandığında taşınabilir ve nispeten erişilebilir maliyetteler. Yine de 2017’de başlatılan ülke çapındaki sübvansiyon programına rağmen, dronlar kırsaldaki çoğu ailenin bütçesini aşıyor. Özellikle eğitim düzeyi düşük yaşlı kırsal nüfus açısından pilotluk lisansı almak oldukça güç. Engebeli tepeler, elektrik direkleri, kablolar ve dronların yalnızca birkaç dakikayla sınırlı kısa batarya ömürleri gibi pratik engeller düşünüldüğünde, kullanım alanı ayrıca kısıtlanıyor. Bu nedenle birçok hane, ücret karşılığında dron hizmeti sunan uzmanlaşmış hizmet sağlayıcılarına başvuruyor.
Yeşil Su’nun bağlı olduğu beldede bu tür hizmetleri sunan operatör sayısı oldukça az. Bunlardan biri, 1970’lerde doğmuş eski bir göçmen işçi olan Kuang (müstear isim). 2017 yılında Guangdong’daki işinden döndükten sonra bu yeni gelişen sektöre adım atmış. 2020’de altı ortağıyla birlikte, aldıkları 8.000 RMB’lik sübvansiyon sayesinde yaklaşık 40.000 RMB’lik (tahminen 5,850 ABD Doları) iki adet ilaçlama dronu satın almış. Kuang, ağırlıklı olarak birden fazla parselde tarım yapan büyük ölçekli çiftçilere hizmet veriyor. İlaçlama bedeli ürüne ve arazi yapısına göre değişmekle birlikte genellikle mu başına (666,67 metrekare, yaklaşık bir futbol sahasının onda biri) 10 RMB civarında.
Kuang gibi hizmet sağlayıcılar, tarımsal dronları yaygınlaştırarak DJI ve rakibi XAG gibi teknoloji devlerinin tarım pazarına girme yönündeki daha geniş kapsamlı girişimlerini destekliyor. Verimlilik artışı bu anlatının tam merkezinde. Nitekim NetEase haber portalında görüşlerine yer verilen bir hizmet ekibi liderinin açıkladığı üzere, “80 mu’dan büyük bir pirinç tarlasını dronla ilaçlamak yalnızca iki saat sürerken, geleneksel yöntemlerle on kişinin sırtında on pülverizatörle çalışması gerekir ve iş bir tam günde dahi bitmeyebilir.” Teknoloji geliştiricilerinin vaatleri bunun ötesine de geçebiliyor. XAG bünyesindeki bir yönetici, verdiği bir televizyon mülakatında şöyle diyor:
“Yapay zeka (dronlara entegre edilen yapay zeka) çiftçilerin daha iyi kararlar almasına yardımcı olabilir (…) Çiftçilerin artık tarlada zahmetli işlerle uğraşmasına gerek kalmadı, evlerinde ya da arabalarında oturup bizim için gıda üretecek robotu veya yapay zekayı yönlendirebilirler.”
Bu tür iddialar, devlet öncülüğünde geliştirilen ekolojik modernleşme vizyonlarıyla örtüşüyor. Sektör temsilcileri ve politika yapıcılar, dronları ekseriyetle yoğun kimyasal kullanımının çevresel tahribatını hafifletebilecek “yeşil” bir teknoloji olarak sunuyor. Kimyasal girdiler, Yeşil Devrim’den bu yana verim artışının omurgasını oluşturuyor. Yüzyılların deneyimine dayanan organik gübre kullanımı, tarımsal kimyasallara yönelik yönelimle eş zamanlı sürdürülmüş olsa da, Çin kimyasal gübre ve tarım ilacı tüketiminde küresel bir lider haline gelmeyi başardı. Toprak bozulumuna karşı harekete geçen Çin hükümeti 2015 yılında kimyasal kullanımına sınırlamalar getirmiş ve bu durum bir miktar düşüş sağlamıştır. Ne var ki genel kullanım seviyeleri hâlâ yüksek seyretmekte, ülkenin kıt su ve toprak kaynaklarının nasıl sürdürülebilir ve verimli kullanılacağı meselesi ise temel bir sorun alanı olmayı sürdürmektedir. Bu durum politika yapıcıları bir çözüm olarak dijital teknolojilere yönlendiriyor. Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı’ndan bir bilim ve teknoloji direktörünün ifade ettiği biçimiyle, “Dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 20’sini beslemek için dünyadaki ekilebilir arazilerin yüzde 9’unu kullanan [Çin’in] daha fazla tahılı nasıl üreteceği, bilim ve teknolojiye [bağlıdır].” Dronlardan, ilaçlamayı daha hassas ve yalnızca ihtiyaç duyulan noktalara yaparak kimyasal girdileri azaltması, böylelikle “tarımın yeşil kalkınmayı desteklemesi” beklenmektedir.
Ancak gündelik tarımsal pratiklerde dron kullanımını, çevresel kaygılardan çok tarla büyüklüğü ve iş gücü yetersizliği belirliyor. Kökleri Yeşil Devrim’e uzanan emek tasarrufu sağlayan teknolojiler, kırsalda bir iş gücü fazlası yaratmış, bu nüfus 1980’lerin ortalarından itibaren kente göçe izin verilmesiyle birlikte köyleri terk etmeye başlamıştır. On yıllar süren bu göç dalgası, köylerdeki iş gücünü tüketirken geleneksel yolla devam ettirilen ilaçlama, fide dikimi ve hasat gibi işler fiziksel açıdan zahmetli olmayı sürdürmekte. Öte yandan, dron kullanımı her yerde aynı ölçüde yaygın da değil. Hanelerin ortalama yalnızca 0,05 hektar (500 metrekare, yaklaşık küçük bir futbol sahası büyüklüğünde) çeltik arazisi işlediği Yeşil Su ve çevresinde elle ilaçlama hâlâ yapılabilir ölçekte. Örneğin Luo çifti (müstear isim), dron hizmeti kiralamaya ihtiyaç duymadıklarını belirtmekteler.
Katmanlı Süreklilikler: Dron Devriminin Ötesi
Tarımsal dronların yaygınlaşması, Çin kırsalındaki teknolojik dönüşümün yeni teknolojilerin mevcut tarımsal sistemler üzerine katmanlaşması yoluyla ilerlediğini göstermektedir. Diğer bir deyişle, dronlar, Yeşil Devrim döneminde şekillenen tarımsal üretim düzenlerine entegre olmaktadır. Mekanizasyona elverişli ürün çeşitleri, yerleşik kimyasal kullanım pratikleri, sulanan çeltik arazileri, tarla düzenlemeleri… Kare biçimindeki tarlalar ise, pilotların uçuş güzergâhlarını programlamasını kolaylaştırdığı için özellikle elverişlidir. Yani dronlar bu düzenlemeleri ortadan kaldırmaktansa, girdilerin sahaya uygulanış biçimini değiştirmektedir. Kimi çiftçiler bitki korumada organik yöntemleri ve ilaçlama makinelerini kullanmayı sürdürürken, diğerleri artık tarım kimyasallarını önceden programlanmış uçuş güzergâhlarını izleyen dronlar aracılığıyla havadan dağıtmaktalar.
Elbette bu dönüşümler, Mao döneminin kolektifleştirilmiş kırından bariz şekilde farklılaşan bir kırsal toplum yapısı içinde gerçekleşiyor. Emek göçü, nüfusun yaşlanması, arazilerin parçalanmışlığı ile hizmet sağlayıcıların ve daha büyük ölçekli tarım işletmelerinin ortaya çıkışı, tarımsal emeğin örgütlenişini yeniden biçimlendiriyor. Dron kullanımı, yeni teknik becerileri ve dron şirketleri ile pilotları gibi yeni aktörleri beraberinde getirmekte, otoriteyi bedenselleşmiş, deneyime dayalı pratiklerden dijital arayüzlere ve algoritmik optimizasyona doğru kaydırmakta. Yine de daha önceki bilgi biçimleri varlığını korumakta ve pratik içinde seçici biçimde yeniden bir araya getirilmekte.
Kısacası, Mao döneminin müdahaleleri, dijital teknolojilerin kullanım biçimini belirlemeye devam eden tarımsal peyzajlar, altyapı ve tarımsal mantıklar aracılığıyla varlığını sürdürmektedir. Dronlar, önceden belirlenmiş bir teknolojik gelişim güzergâhı izlemekten çok, tarımın sanayileştirilmesi ve modernleştirilmesine yönelik devlet öncülüğündeki daha uzun soluklu hedeflerin izini sürüyor. Bu araçların, özellikle küçük ölçekli aile işletmeleri söz konusu olduğunda, devlet politikaları ve sektördeki vaatleri ne ölçüde karşılayabileceği ise belirsizliğini koruyor.
Daha genel olarak, maddi artakalanlar yaklaşımı, teknolojik değişimin önceki teknolojik pratikleri ortadan kaldırmak yerine onların üzerine yeni katmanlar eklenmesi yoluyla nasıl gerçekleştiğini ortaya koyuyor. Bu nedenle Çin’deki güncel “akıllı tarım”, bir kopuş ya da “dron devrimi” olarak değil de, geçmiş projelerin yeniden yapılandırılması olarak değerlendirilmeli. Bu yeniden yapılandırma sürecinde Maoist tarımsal modernitenin maddi mirası, dijital bugünün ve geleceğin koşullarını belirlemeyi sürdürüyor.
Dünya Basını
Global Times: Xi-Putin-Trump zirvesi uluslararası ilişkilerde yeni bir dönemin başlangıcı

Çin’in Global Times gazetesi, Xi-Putin-Trump zirvesini uluslararası ilişkilerde yeni bir dönemin başlangıcı olarak değerlendirdi. Gazeteye göre üç büyük gücün ilk kez aynı masada buluşması, aralarındaki rekabetin çatışmaya dönüşmesini önlemek ve küresel istikrarı güçlendirmek açısından tarihi bir adım. Global Times makalesinde zirvenin, Çin’in küresel diplomaside artan ağırlığını ve uluslararası düzenin şekillenmesinde üstlendiği rolü de ortaya koyduğu vurgulandı. Pekin’in, ABD ile Rusya’yı bir araya getirerek yalnızca kendi ulusal çıkarlarını gözeten değil, dünya barışı için sorumluluk üstlenen bir güç olduğunu gösterdiği ifade edildi. Nükleer risklerin azaltılması, enerji güvenliği ve BM reformu konularındaki mutabakat, üç ülkenin ciddi anlaşmazlıklara rağmen ortak hareket edebileceğine işaret ediyor. Gazetenin öne çıkardığı temel mesaj ise büyük güçler arasındaki rekabetin kaçınılmaz olsa da çatışma ve savaşın kaçınılmaz olmadığı.
***
Global Times, Zhao Yusha ve Sun Langchen
Xi, Çin, Rusya ve ABD devlet başkanlarının ilk kez yüz yüze bir araya gelmesinin çığır açıcı bir öneme sahip olduğunu vurguladı.
Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, perşembe öğleden sonra Guangdong eyaletine bağlı Shenzhen kentinde Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve ABD Başkanı Donald Trump ile Çin-Rusya-ABD zirvesi düzenledi.
Zirvede varılan temel mutabakatları değerlendiren Xi, Çin-Rusya-ABD zirvesinin olumlu, yapıcı ve verimli geçtiğini söyledi. Üç ülkenin dünya barışının korunması konusunda ortak bir anlayışı paylaştığını belirten Xi, tüm tarafların büyük güçlüklerle kazanılan barışın kıymetinin bilinmesi gerektiğini vurguladığını ifade etti.
Zirvenin ardından yayımlanan “Barışa Yönelik Çin-Rusya-ABD Devlet Başkanları Bildirisi”nde, Rusya ve ABD devlet başkanlarının bu tarihi üçlü zirveye ev sahipliği yaptığı için Çin’e teşekkür ettikleri belirtildi. Bildiriye göre üç lider, mevcut uluslararası durum hakkında kapsamlı görüş alışverişinde bulundu ve stratejik istikrar ile uluslararası güvenliğin korunması konusunda taahhütte bulundu.
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin üç daimi üyesinin liderlerini bir araya getiren tarihi zirve, uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırdı. Uzmanlar, zirvenin yanlış anlamaları ve riskleri azaltmak amacıyla diyalog ve koordinasyonu güçlendirerek büyük güçler arasındaki ilişkilere yeni bir yön verdiğini ve dünyaya çok ihtiyaç duyduğu istikrar duygusunu kazandırdığını belirtti.
Tarihi zirve
Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, büyük güçlerin birbirleriyle doğru ilişki kurmasının ve dünya barışını birlikte desteklemesinin yollarına ilişkin dört ilke ortaya koydu.
Xi, zirvede yaptığı konuşmada büyük güçlerin karşılıklı saygı, barış içinde bir arada yaşama, karşılıklı kazanca dayalı işbirliği, diyalog ve istişare ilkelerine bağlı kalması gerektiğini söyledi.
Çin lideri, ülkelerin birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne, kendi tercih ettikleri toplumsal sistemlere ve kalkınma yollarına, ayrıca temel çıkarlarına ve başlıca kaygılarına saygı göstermeleri gerektiğini belirtti.
Ülkelerin birbirlerinin iç işlerine müdahale etmemesi gerektiğini vurguladı.
Xi, tarafları ilgilendiren önemli ve hassas meselelerde önceden iletişim kurulmasının, olaylara karşı tarafın bakış açısından yaklaşılmasının, ihtiyatlı davranılmasının ve özellikle birbirlerinin kırmızı çizgilerine meydan okunmamasının önemine dikkat çekti.
Çin Devlet Başkanı, Çin, Rusya ve ABD’nin ortak ve dost olması gerektiğini söyledi. Üç ülkenin kendi aralarında çatışma veya cepheleşme yoluna gitmemesi, barış içinde bir arada yaşama ilkesine bağlı kalması ve Thukydides Tuzağı’na düşmemek için çaba göstermesi gerektiğini vurguladı.
Çin lideri, İkinci Dünya Savaşı’nın başlıca galipleri olan Çin, Rusya ve ABD’nin savaş sonrası uluslararası düzeni kararlılıkla koruması gerektiğini ifade etti.
Basında yer alan haberlere göre zirve yaklaşık bir buçuk saat sürdü.
Kremlin, Putin’in zirvenin düzenlendiği yerden ayrılırken Xi’ye veda ettiği anları gösteren bir video yayımladı. Putin, Xi’ye “Bunu organize ettiğiniz için teşekkür ederim” dedi.
AP’nin aktardığına göre Trump, üçlü görüşmeye ilişkin değerlendirmesinde, “Bu ziyaretin bize ABD, Rusya ve Çin liderleri arasında tarihte ilk kez düzenlenen üçlü toplantıyı gerçekleştirme fırsatı vermesinden büyük memnuniyet duyuyorum” ifadelerini kullandı.
Trump, “Bu anlamda ve bence başka birçok açıdan gerçekten tarih yazıyoruz” diye ekledi.
Pekin Yabancı Diller Üniversitesi Bölgesel ve Küresel Yönetişim Akademisi profesörlerinden Cui Hongjian, Global Times’a yaptığı değerlendirmede, büyük güçler arasındaki ilişkilere rekabet ve cepheleşmenin damga vurduğu bir dönemde düzenlenen tarihi üçlü zirvenin gerilimleri azaltmaya, koordinasyonu geliştirmeye ve ülkeler arasındaki ilişkilere daha fazla istikrar kazandırmaya yardımcı olabileceğini söyledi.
Cui, zirvenin üç ülkeyi ortak zemin bulmaya ve karşılıklı tavizler vermeye teşvik edebileceğini belirtti. Üç ülke arasında daha istikrarlı ilişkilerin kurulmasının, dünyanın karşı karşıya olduğu en acil sorunlardan bazılarının çözümü açısından hayati önem taşıyacağını savundu.
Cui, açıklamanın Çin’in büyük güçler arasında yeni bir ilişki modeli oluşturma yönündeki uzun süredir devam eden kararlılığını ortaya koyduğunu belirterek, “Tarih, belirli ülkelerin deneyimlerini yansıtır ancak bu deneyimler, büyük güçlerin birbirleriyle nasıl ilişki kurması gerektiğini zorunlu olarak belirlemez” dedi.
Çin Uluslararası Çalışmalar Enstitüsü kıdemli araştırmacısı Yang Xiyu ise Global Times’a yaptığı açıklamada, üçlü zirvenin Çin’in büyük güçler arasındaki ilişkilerin yönetiminde giderek artan rolünü ortaya koyduğunu söyledi.
Yang, Pekin’in yıl boyunca hem Moskova hem de Washington ile yakın diplomatik temaslarını sürdürerek tarihi görüşmenin zeminini hazırladığını belirtti.
Yang’a göre Çin, yalnızca uluslararası düzenin şekillenmesinde etkin bir rol oynamakla kalmıyor, aynı zamanda birbiriyle rekabet eden stratejik çıkarlara sahip büyük güçler arasında diyalog fırsatları yaratarak köklü anlaşmazlıkları bulunan ülkeleri müzakere masasında buluşturuyor.
Yang, bu çabaların Pekin’in küresel meselelerdeki etkisini güçlendirebileceğini, aynı zamanda Çin’in kendi ulusal çıkarlarının ötesine geçerek uluslararası barış ve istikrar konusunda daha fazla sorumluluk üstlenmeye hazır olduğunu gösterebileceğini ifade etti.
Dünya barışının istikrar sağlayıcısı
Zirvenin ardından üç ülke, “Barışa Yönelik Çin-Rusya-ABD Devlet Başkanları Bildirisi”ni yayımladı.
Bildiride, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin daimi üyeleri olan Çin, Rusya ve ABD’nin, BM’nin küresel sorunlara daha etkili yanıt verebilmesi ve uluslararası barış ile güvenliği korumaya yönelik temel misyonuna daha uygun hareket edebilmesi amacıyla örgütte reform yapılması konusunda taahhütte bulunduğu belirtildi.
Üç ülke, tüm devletlerin yararına olacak şekilde rafine petrol ürünlerinin üretimini ve arzını artırmayı planlıyor. Bildiride, istikrarlı enerji akışlarının önemi de yeniden teyit edildi.
Bildiride ayrıca üç devlet başkanının, devletlerin rızası ilkesinin ve devlet yetkililerinin dokunulmazlıklarına saygı gösterilmesinin son derece önemli olduğunu kabul ettiği belirtildi. Liderler, Uluslararası Ceza Mahkemesi ve benzeri kurumların yargı yetkilerini kötüye kullanmaması gerektiği konusunda mutabık kaldı.
Bildiride, üç devlet başkanının “Nükleer bir savaş kazanılamaz ve asla yapılmamalıdır” ilkesini yeniden teyit ettiği de ifade edildi.
Üç ülke, nükleer risklerin azaltılması ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesi konusunda diyalog yürütecek.
Çin Sosyal Bilimler Akademisi Rusya, Doğu Avrupa ve Orta Asya Araştırmaları Enstitüsünden araştırmacı Li Yonghui, Global Times’a yaptığı değerlendirmede, bildirinin enerji güvenliği ve nükleer silahların kontrolü gibi dünyanın karşı karşıya bulunduğu en acil sorunlardan bazılarını ele aldığını söyledi.
Li, bu alanların üç ülkenin ortak çıkarlara sahip olduğu ancak aynı zamanda önemli görüş ayrılıkları yaşadığı konular arasında bulunduğunu belirtti.
Li’ye göre bildiri, büyük güçler arasındaki rekabet ve anlaşmazlıkların kaçınılmaz olmasına rağmen bunların uluslararası düzeni zayıflatmaması, hele hele dünyayı savaşa sürüklememesi gerektiğini ortaya koyuyor.
Li, “Barışın korunması, ulusal egemenliğe saygı gösterilmesi, ekonomik işbirliğinin geliştirilmesi ve küresel güvenlik konusunda ortak sorumluluk üstlenilmesi, uluslararası ilişkilere yön veren temel ilkeler olmalıdır” dedi.
Uzun vadeli etkiler
Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, zirvede yaptığı konuşmada, insanlığın üzerinde Demokles’in kılıcı gibi sallanan nükleer silahların zaman içinde tamamen yasaklanması ve bütünüyle ortadan kaldırılması gerektiğini, böylece nükleer silahlardan arındırılmış bir dünya oluşturulabileceğini söyledi.
Cui Hongjian, dünyanın çeşitli bölgelerinde devam eden çatışmaların, nükleer güvenlik mekanizmalarının zayıflamasından kaynaklanan risklere ilişkin endişeleri yeniden artırdığına dikkat çekerek nükleer silahların kontrolünün üçlü zirvenin temel gündem maddelerinden biri olduğunu belirtti.
Cui, bu koşullar altında Çin’in ABD ve Rusya’yı silahların kontrolüne yönelik çabalarını güçlendirmeye teşvik etmeye çalıştığını söyledi.
Üçlü görüşme diğer ülkelerde de yankı uyandırdı.
Endonezya Devlet Başkanı Prabowo Subianto, zirveden yapıcı sonuçlar çıkmasını umduğunu ifade etti.
Endonezya haber ajansı Antara’nın aktardığına göre Prabowo, “Bu vesileyle, APEC Zirvesi kapsamında dünyanın üç büyük gücünün liderleri arasında gerçekleşen tarihi görüşmeye duyduğumuz takdiri ve bu görüşmeden beklentilerimizi de ifade etmek istiyorum” dedi.
Yang Xiyu ise üç büyük gücün diyalogu güçlendirmek, yanlış anlamaları önlemek ve görüş ayrılıklarını yönetmek amacıyla bir araya gelmesinin yalnızca küresel barış ve istikrara katkı sağlamakla kalmayacağını, aynı zamanda diğer ülkeleri de uluslararası alanda daha fazla sorumluluk üstlenmeye teşvik edebileceğini belirtti.
Dünya Basını
Senatör Sanders’tan yapay zeka uyarısı: “Tamamen yasaklanmalı”

ABD Senatörü Bernie Sanders, konuk olduğu programda gelir eşitsizliği, sağlık sistemi ve yapay zeka tehlikesine dair değerlendirmeler yaptı. Milyarderlere yıllık yüzde 5 servet vergisi ve “Herkes için Sağlık Sigortası” çağrısı yapan Sanders, süper zeka geliştirilmesinin ise tamamen yasaklanması gerektiğini belirtti.
ABD Kongre tarihinin en uzun süre görev yapan bağımsız üyesi ve iki kez başkan adayı olan Vermont Senatörü Bernie Sanders, Steven Bartlett’ın “A Dairy of a CEO” adlı YouTube kanalına konuk olarak ülke siyasetinden ekonomiye, yapay zeka tehlikesinden dış politikaya kadar birçok başlıkta değerlendirmelerde bulundu.
Geride kalan ara seçimlerin Amerikan tarihindeki en önemli seçim olabileceğini belirten Sanders, bu seçimin sağlık, eğitim ya da ekonomi üzerine bir tartışma olmadığını, doğrudan ABD’nin demokrasi olarak kalıp kalmayacağına dair bir karar niteliği taşıdığını söyledi.
Sanders, “Bu seçim, ABD’nin bir demokrasi olarak kalıp kalmayacağına ya da demokrasiye inanmayan, patolojik bir yalancı olan, yozlaşmış bir yönetim yürüten, dünyanın kendi etrafında döndüğünü sanan inanılmaz bir narsiste, kendisi için daha fazla güç isteyen otoriter bir başkana boyun eğip eğmeyeceğimize dair bir seçimdi” ifadelerini kullandı.
“Mesele çalışan ailelerin yanında durup durmayacağımız”
Demokrat Parti içinde önemli bir bölünme yaşandığını dile getiren Sanders, parti yönetiminin büyük kısmının yalnızca yüzeysel değişikliklerle yetinmek istediğini aktardı.
Partideki bazı kesimlerin Donald Trump’ı eleştirmekle yetindiğini ancak büyük sermaye çıkarlarına karşı durmaya ve çalışan aileler için gereken adımları atmaya hazır olmadığını kaydeden Sanders, “Dünya tarihinin en zengin ülkesiyiz ancak halkımızın yüzde 60’ı maaştan maaşa yaşıyor” diye konuştu.
ABD’deki çocuk yoksulluğu oranının çok yüksek olduğuna ve yaşlıların yüzde 20’sinin yılda 15 bin dolar veya daha az bir gelirle geçinmeye çalıştığına dikkat çeken Sanders, mevcut gidişat değişmezse genç neslin ebeveynlerinden daha düşük bir yaşam standardına sahip olacağı uyarısını yaptı.
Sanders, “Trump’ı sonsuza kadar soruşturabiliriz, bunda sorun yok ama nihayetinde çalışan ailelerin yanında durup hayatlarını iyileştirecek gerçek bir değişim yapacak mıyız, mesele bu” dedi.
“İki partide de parası olanlar süreci kontrol ediyor”
Hem Demokrat Parti hem de Cumhuriyetçi Parti içindeki aday belirleme ve yasa yapma süreçlerinin halkın iradesinden uzaklaştığını anlatan Sanders, ABD Yüksek Mahkemesi’nin “Citizens United” kararı sonrası kampanya finansman sisteminin tamamen sermayenin kontrolüne girdiğini vurguladı.
Mevcut sistemin yasal ancak yozlaşmış olduğunu ifade eden Sanders, “Bana gelip ‘Bernie, kampanyana siyasi eylem komitesi üzerinden 100 milyon dolar bağışlayacağım’ derseniz bu tamamen yasal ama ‘Sana 5 dolar vereceğim, şu yönde oy kullan’ derseniz bu yasa dışı ve yolsuzluk” sözleriyle sistemdeki çelişkiye işaret etti.
Elon Musk’ın Cumhuriyetçi kampanyalara 400 milyon dolardan fazla para aktarabilmesini örnek gösteren Sanders, “Her iki partide de parası olanların ne olup bittiğini kontrol ettiği bir durumumuz var” değerlendirmesini yaptı.
Cumhuriyetçi Parti’nin geçmişte büyük sermaye, bankacılar ve şirket yöneticilerinin hakim olduğu merkez sağ bir parti olduğunu hatırlatan Sanders, Trump’ın partiyi ele geçirerek lider kültüne dayalı, ırkçı, bölücü ve beyaz milliyetçi bir aşırı sağ harekete dönüştürdüğünü söyledi.
“Siyasi devrim tam da gözlerimizin önünde gerçekleşiyor”
Siyaseti tepeden inme bir yapıdan çıkarıp tabana yaymak için mücadele ettiğini belirten Sanders, sıradan insanların ve işçi sınıfından gelen aktivistlerin kongre yarışlarını kazanmaya başladığını aktardı.
New York ve ülke genelindeki diğer seçimlerde taban hareketlerinin başarılar elde ettiğini kaydeden Sanders, “Bu enerjiyi ve Amerikan halkının iradesini, bu ülkenin işçi sınıfının hayatını iyileştirecek somut yasalara dönüştürmek bizim görevimiz” ifadelerini kullandı.
Trump’ın Michigan’da tıp doktoru olan Abdul El-Sayed’i terörist ve cihatçı olarak nitelendirmesini iğrenç bulduğunu dile getiren Sanders, Trump’ın zihinsel olarak dengesiz olduğunu ve her yere kendi adını vermek isteyen bir narsist gibi davrandığını söyledi.
İnsanların geçim sıkıntısı ve gelecek kaygısı yaşadığı dönemlerde öfkenin yanlış hedeflere yönlendirildiğini belirten Sanders, “İki yol var: Ya çalışanlar zorlanırken çok zenginlerin daha da zenginleşmesini demokratik ve akılcı biçimde tartışacağız ya da suçu belgesiz göçmenlere atıp onlardan nefret edeceğiz” diye konuştu.
“Sağlık sistemimiz sigorta ve ilaç şirketlerini zengin ediyor”
ABD’deki mevcut sağlık sisteminin tamamen çökmüş durumda olduğunu vurgulayan Sanders, kişi başına diğer tüm ülkelerden iki kat fazla harcama yapmalarına rağmen 90 milyon kişinin sigortasız veya yetersiz sigortalı olduğunu açıkladı.
Her yıl 60 bin kişinin doktora gidemediği için hayatını kaybettiğini ve yarım milyon insanın tıbbi faturalar yüzünden iflas ettiğini aktaran Sanders, “Kanserle mücadele ederken bir de ailenizin finansal olarak mahvolup olmayacağını düşünmek zorunda kaldığınızı hayal edebiliyor musunuz?” sözleriyle tepki gösterdi.
İlaç şirketlerinin Washington’da 535 Kongre üyesi için 1500’den fazla lobici çalıştırdığını belirten Sanders, şirketlerin kendi çıkarlarına uygun yasa maddelerini bizzat kaleme alıp milletvekillerine sunduğunu söyledi.
Çözüm olarak Kanada modeline benzeyen “Herkes için Sağlık Sigortası” sistemini öneren Sanders, dört yıllık bir geçiş süreciyle ilk yıl yaş sınırını 65’ten 55’e düşürüp tüm çocukları kapsama alacaklarını, diş, işitme ve görme hizmetlerini ekleyeceklerini, sonraki yıllarda ise yaş sınırını kademeli olarak 45’e ve 35’e indirip herkesi sisteme dahil edeceklerini anlattı.
“Sistemin hileli olduğunu Amerikan halkı biliyor”
Sunucu Steven Bartlett’ın, milyarder yatırımcı Chamath Palihapitiya’nın ekonominin çöktüğüne dair açıklamalarını hatırlatması üzerine Sanders, mevcut düzenin yalnızca varlık sahiplerine yaradığını teyit etti.
Rand Şirketi’nin tahminlerine göre son 50 yılda alt yüzde 90’dan üst yüzde 1’e 80 milyonluk bir servet transferi yaşandığını aktaran Sanders, bugün ABD’de Rockefeller dönemindeki “Yaldızlı Çağ”dan bile daha büyük bir gelir ve servet eşitsizliği yaşandığını söyledi.
Kendi çocukluğunda babasının boya satıcılığı yaparak tek maaşla iki çocuk büyütüp tüm faturaları ödeyebildiğini hatırlatan Sanders, “Bugün bunca teknolojiye ve bilgisayara rağmen bir işçi sınıfı ailesi geçinmek için iki kişinin çalışmasına muhtaç, nerede kaldı ilerleme?” sorusunu yöneltti.
“Milyarderlere yıllık yüzde 5 servet vergisi getirmeliyiz”
Gelir adaletsizliğini gidermek için milyarderlere yönelik yıllık yüzde 5 oranında bir servet vergisi yasa tasarısı sunduğunu açıklayan Sanders, bu düzenlemenin yalnızca yaklaşık 2 bin kişiyi kapsayacağını ve yılda 400 milyar dolar, 10 yılda ise 4 trilyon dolar gelir sağlayacağını belirtti.
Bu kaynakla çocuk yoksulluğunu tamamen ortadan kaldırabileceklerini ifade eden Sanders, “Evrensel ve ücretsiz çocuk bakımı sağlayabilir, 150 bin doların altında kazanan her çalışana ilk yıl 3 bin dolar destek verebilir, devlet üniversitelerini ücretsiz yapabilir ve 7 milyon düşük gelirli konut inşa edebiliriz” dedi.
Milyarderlerin hisse senetlerini satmak yerine bunları teminat göstererek vergisiz kredi çektiğini ve bu sayede bir kamyon şoföründen ya da hemşireden daha düşük oranda vergi ödediğini kaydeden Sanders, Kaliforniya’daki tek seferlik servet vergisi girişimine karşı milyarderlerin 300 milyon dolardan fazla harcama yaptığını ve eyaleti terk etmekle tehdit ettiğini söyledi.
Asgari ücretin federal düzeyde saatlik 7,25 dolarda kaldığını hatırlatan Sanders, bu rakamın en az 20 dolara çıkarılması gerektiğini, ayrıca yıllık 1 trilyon doları aşan askeri harcamaların azaltılıp İran’daki savaş ile İsrail’e yapılan askeri yardımların durdurularak bu kaynağın çalışan ailelerin sosyal ihtiyaçlarına aktarılmasını istedi.
“Yapay zeka insanlık tarihinin en dönüştürücü teknolojisi”
Yapay zeka ve robotik teknolojilerinin Sanayi Devrimi’ni bile yavaş gösterecek kadar büyük bir dönüşüm yarattığını söyleyen Sanders, Kongre’deki ilgili komitelerin bu konuda hiçbir adım atmamasını eleştirdi.
Jeff Bezos’un fabrikaları otomatikleştirmek için 100 milyar dolarlık bir fon kurduğunu, Teksas yollarında şoförsüz tırların dolaştığını ve ulaşım sektöründeki 67 milyon işin tehlikede olduğunu belirten Sanders, üniversite mezunları için giriş seviyesi işlerin de ciddi tehdit altında olduğunu aktardı.
Bu teknolojinin sıradan insanların talebiyle değil, Musk, Bezos, Ellison ve Walton gibi dünyanın en zengin kişileri tarafından daha fazla güç ve servet elde etmek amacıyla dayatıldığını vurgulayan Sanders, yapay zekanın yalnızca ekonomik değil, mahremiyet ve insan ilişkileri açısından da büyük riskler taşıdığını dile getirdi.
Gençlerin sohbet botlarıyla arkadaşlık kurup telefonla konuşmaktan çekinir hale geldiğini anlatan Sanders, savaşların da artık bir düğmeye basılarak yürütüldüğünü ve liderlerin askerlerin ceset torbalarıyla dönmesi endişesini taşımadığı bir dünyaya gidildiğini söyledi.
“Süper zekanın geliştirilmesi tamamen yasaklanmalı”
Yapay zeka öncülerinden Geoffrey Hinton’ın, yapay zekanın insanlardan daha zeki hale gelip kontrolden çıkabileceğine dair uyarılarını hatırlatan Sanders, insanlıktan daha zeki bir teknolojinin geliştirilmesinin kesinlikle yasaklanması gerektiğini belirtti.
Gelişmiş yapay zeka çalışmalarının, insanlığı ve çalışanları koruyacak yeterli güvenlik önlemleri oluşturulana kadar durdurulması gerektiğini ifade eden Sanders, Çin ile bu konuda Ronald Reagan ve Mihail Gorbaçov’un nükleer silahsızlanma anlaşmasına benzer küresel bir mutabakat sağlanabileceğini kaydetti.
Büyük yapay zeka şirketlerinin yüzde 50’sinin kamuya ait olması gerektiğini de dile getiren Sanders, “Musk, Bezos veya Altman’ın on milyonlarca insanın hayatını etkileyecek kararları tek başına almasını istemiyorum, yönetim kurullarının yarısında halkı temsil eden kişiler bulunursa süreç yavaşlar ve hesap verebilirlik sağlanır” dedi.
“Ana akım medya zenginlerin kontrolünde”
2028 başkanlık seçimleri için şimdiden aday ismi tartışmanın yanlış olduğunu söyleyen Sanders, medyanın seçimleri bir güzellik yarışmasına çevirdiğini ve asıl odaklanılması gereken konunun sağlık ve yapay zeka gibi temel meseleler olduğunu belirtti.
Kendi başkanlık adaylığı dönemlerinde valilerden ve belediye başkanlarından neredeyse hiç destek görmediğini, yalnızca bir senatörün kendisini desteklediğini hatırlatan Sanders, kurumsal medyanın da zenginlerin elinde olduğu için gelir eşitsizliği ve sağlık sistemi gibi konuları gündeme getirmediğini söyledi.
İnternet ve bağımsız yayınların bu tekeli kırdığını ifade eden Sanders, dünyadaki en başarılı ekonomik modelin yoksulluğu azaltan, ücretsiz eğitim ve sağlık sunan İskandinav ülkeleri olduğunu dile getirdi.
“Babasının ailesini Hitler yok etti”
Siyasi görüşlerinin iki temel kaynağa dayandığını anlatan Sanders, bunlardan ilkinin Yahudi kimliği ve babasının Polonya’daki ailesinin Adolf Hitler tarafından yok edilmesi, diğerinin ise işçi sınıfı bir ailede parasızlığın yarattığı stresi görerek büyümesi olduğunu söyledi.
Annesi Dorothy’nin geçirdiği kalp rahatsızlığı nedeniyle 46 yaşında hayatını kaybettiğini, babası Eli’nin ise birkaç yıl sonra vefat ettiğini belirten Sanders, annesinin o dönemde ücretsiz ama kaliteli bir sağlık hizmeti alabildiğini ve bunun tüm Amerikalılar için bir insan hakkı olması gerektiğine inandığını aktardı.
İsrail’in Gazze’de Filistin halkına yaptıklarının korkunç olduğunu dile getiren Sanders, Rosa Luxemburg’un “Ya sosyalizm ya barbarlık” sözünü hatırlatarak insanlığın en iyi yanlarını ortaya çıkarmak için mücadele ettiklerini vurguladı.
“İran savaşı bir yalana dayanıyor”
Dış politikada Vietnam, Irak ve İran savaşlarının tamamının yalanlara dayandığını söyleyen Sanders, İran hükümetinin ABD’ye saldırmaya hazırlandığı iddiasının gerçek dışı olduğunu belirtti.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun 40 yıldır ABD’yi İran’la savaşa sokmaya çalıştığını ifade eden Sanders, “İran otoriter bir toplum ve terör eylemleri gerçekleştirdi ancak benim görüşüme göre bu savaşın temel nedeni, İsrail’in İran’ı istikrarsızlaştırmak için bu savaşı Trump’a dayatmasıdır” diye konuştu.
2028 yılında yeniden başkan adayı olup olmayacağına ilişkin soruya “Muhtemelen hayır” yanıtını veren Sanders, 87 yaşında göreve başlayıp 91 yaşında ilk dönemini tamamlamanın insanlara ilham vermeyeceğini söyledi.
Kendisi gibi çalışan sınıfın yanında duracak ve oligarklara karşı çıkacak cesur adayları destekleyeceğini belirten Sanders, Alexandria Ocasio-Cortez, Ro Khanna, Abdul El-Sayed, Peggy Flanagan, Troy Jackson, Greg Casar ve Pramila Jayapal gibi isimlerin önemli işler başardığını kaydetti.
Dünya Basını2 hafta önceŞam’da bir okul: Modern Suriye tarihi silinirken
Görüş2 hafta önceEl koy, sil, inkâr et: İsrail’in kendi kayıtlarıyla savaşı, Mavi Marmara’dan Gazze’ye – 2
Asya2 hafta önceBangladeş’te işçi temsilcileri asgari ücret teklifini sundu
Görüş5 gün önceAPEC Zirvesi: Çin, Trump’la ilişkilerinde “duygusal değer” sanatını nasıl kullanıyor?
Avrupa2 hafta önceBerlin Sol Parti, Vanessa Emde’nin istifasını istedi
Dünya Basını2 hafta önceProf. Lukyanov: Avrupa ile Rusya arasındaki diplomatik güven sıfıra indi
Görüş1 hafta önceDoğu Akdeniz’de kablo krizi aşıldı mı?
Ortadoğu2 hafta önceTom Barrack, KYB temsilcileriyle görüştü












