Çin, Japonya Dışişleri Bakanı’nın Güney Çin Denizi tahkim kararını gündeme taşıması ve bazı ülkelerle yayımladığı ortak bildiri nedeniyle sert girişimde bulundu.

Çin Dışişleri Bakanlığı Asya İşleri Dairesi’nden sorumlu bir yetkili, pazar günü Japonya’nın Çin Büyükelçiliği Maslahatgüzarı’nı bakanlığa çağırdı. Görüşmede, Japonya Dışişleri Bakanı’nın, sözde “Güney Çin Denizi Tahkim Kararı”nı yayımlanmasının 10. yılında yeniden gündeme taşıması ve Japonya’nın bazı ülkelerle işbirliği içinde ortak bir bildiri yayımlaması nedeniyle sert girişimde bulunuldu; Çin’in güçlü memnuniyetsizliği ve protestosu iletildi.

Yetkili, Çin’in Japonya’nın “provokasyonlarına kararlı ve güçlü biçimde karşılık vereceğini”, toprak egemenliğini ve denizlerdeki hak ve çıkarlarını “kesin biçimde koruyacağını” belirtti.

Çin Dışişleri Bakanlığına göre Çin tarafı, Japonya’nın Güney Çin Denizi ile bağlantılı tarihsel suçlarının hesabını açık biçimde vermediğini ve bu nedenle konu hakkında sorumsuzca açıklamalar yapma hakkına sahip olmadığını ifade etti.

Çin tarafı, Japonya’nın “bu çirkin söz ve eylemlerinin savaş sonrası uluslararası düzene ve uluslararası ilişkilerde hukukun üstünlüğüne meydan okuduğunu, çifte standart uyguladığını, ülkeler arasında ayrılık yaratmaya çalıştığını ve Güney Çin Denizi’ndeki barış ve istikrarı baltaladığını” bildirdi. Bu tutumun, bölge ülkelerinin ortak çıkarları ve beklentileriyle de çeliştiği kaydedildi.

Bakanlık, bu tür adımların Çin dahil uluslararası toplumda, Japonya’nın modern tarihteki saldırganlık eylemleri ve sömürgeci vahşeti konusunda tarihsel kaygıları yeniden canlandırdığını ve güçlü öfkeye yol açtığını açıkladı.

Açıklamada, Çin’in Japonya’nın provokasyonlarına kararlı ve güçlü biçimde karşılık vereceği, toprak egemenliğini ve denizlerdeki hak ve çıkarlarını kesin biçimde koruyacağı yinelendi.

Bakanlık ayrıca Çin tarafının, Japonya’yla bağlantılı çeşitli olumsuz gelişmeler konusunda da sert girişimlerde bulunduğunu bildirdi. Bunlar arasında, “Tayvan meselesi, Japonya’nın Çin’de bıraktığı terk edilmiş kimyasal silahlar, Japon parlamento üyelerinin Çin’in etnik politikalarına ilişkin uygunsuz açıklamaları ve Japonya’nın askeri ve güvenlik alanındaki olumsuz adımları” yer aldı.

Füze testi, Çin’in nükleer caydırıcılığı açısından kritik önem taşıyan hassas denizaltı kabiliyetlerini ortaya koydu

Analist ve diplomatlara göre Çin’in pazartesi günü Güney Pasifik’e doğru denizaltından fırlattığı balistik füze, ülkenin askeri yönetimine gelişmekte olan nükleer caydırıcılığının en karmaşık ve hassas operasyonlarından bazılarını inceleme fırsatı verdi.

Uzmanlar, tespit edilmeden faaliyet göstermeye çalışan nükleer silahlı denizaltılara komuta etmenin, bunları kontrol etmenin ve bu denizaltılarla iletişim kurmanın son derece büyük güçlükler yarattığını belirtiyor.

Singapur’daki S. Rajaratnam Uluslararası Çalışmalar Okulundan güvenlik uzmanı Collin Koh, “Füze ile denizaltının fiilî teknik kabiliyetlerinin incelenmesinin yanı sıra bu boyutun da kuşkusuz ayrıntılı biçimde değerlendirilmiş olması gerekir,” dedi.

Reuters’a konuşan Koh, “Önlerinde hâlâ bazı zorluklar var ancak operasyonel bir saldırı kabiliyetine yaklaşmış görünüyorlar. Muhtemelen, ABD ana karasını vurabilecek bir konuma ulaşamasalar bile Guam ve Hawaii’yi hedef alabileceklerini göstermeye çalışıyorlar,” ifadelerini kullandı.

Çin’in sahte bir savaş başlığı taşıyan füzeyi deneme amaçlı fırlatması bölgesel güçlerin eleştirilerine yol açtı. ABD, bunun Güney Pasifik Okyanusu’na düşen kıtalararası bir balistik füze olduğunu açıkladı.

Çin devlet medyası ve yetkililer, testi belirli bir hedefe ya da ülkeye yöneltilmemiş “rutin” bir askerî tatbikat olarak nitelendirdi ve operasyonun profesyonel biçimde yürütüldüğünü söyledi.

Çin Savunma Bakanlığı, Reuters’ın sorularına cuma günü verdiği yanıtta testin uluslararası hukuk ve teamüllere uygun biçimde gerçekleştirildiğini belirtti.

Savunma Bakanlığı, “Çin’in nükleer kuvvetlerini modernize etme çabaları ulusal stratejik güvenliği korumayı ve küresel stratejik istikrarı sürdürmeyi amaçlamaktadır” açıklamasını yaptı.

Bu, Çin Halk Kurtuluş Ordusunun Eylül 2024’te Güney Çin Denizi’ndeki Hainan Adası’nda bulunan mobil bir fırlatıcıdan Güney Pasifik Okyanusu’na füze ateşlemesinden bu yana ülkenin gerçekleştirdiği en önemli uzun menzilli balistik füze denemesi oldu.

ÇİN’İN DENİZALTILARI
NÜKLEER STRATEJİNİN MERKEZİNDE

Analist ve akademisyenlere göre pazartesi günü fırlatılan füze, Çin’in SSBN olarak bilinen altı adet Tip-094 nükleer enerjili denizaltısından birinden ateşlendi. Devlet medyası denizaltının stratejik füze denizaltısı, yani SSBN olduğunu belirtirken sınıfına ilişkin bilgi vermedi. SSBN, nükleer başlıklı kıtalararası balistik füzeler fırlatmak üzere tasarlanmış büyük bir nükleer enerjili denizaltıdır.

Bölgedeki askerî ataşeler ve analistlere göre Hainan Adası merkezli Çin SSBN operasyonları, ikinci vuruş kabiliyetini güvence altına alarak ülkenin nükleer caydırıcılığına sağladıkları katkı nedeniyle Çin’in devam eden askerî modernizasyonunun en yakından izlenen unsurları arasında yer alıyor.

Nükleer silahlı denizaltılarının tespit edilmeden faaliyet gösterebilmesi hâlinde Çin, daha geniş kapsamlı karaya konuşlu silah sistemlerinin bir düşmanın ilk saldırısında imha edilmesi durumunda karşılık verebilir. Bu, bir çatışmada nükleer silahı ilk kullanan taraf olmayacağına ilişkin resmî politikasını hâlâ sürdüren Pekin açısından özellikle önemli bir unsur olarak değerlendiriliyor.

Askerî ataşe ve analistlere göre ABD ile müttefikleri zaman zaman Çin denizaltılarını savaş gemileriyle, kritik geçiş noktalarındaki su altı sensör ağlarıyla ve gelişmiş deniz gözetleme cihazlarıyla donatılmış P-8 Poseidon uçaklarının yürüttüğü hava devriyeleriyle takip etmeye çalışıyor. Çin’in kabiliyetleri geliştikçe bu tür operasyonların da artması bekleniyor.

Pentagon’un 2022 tarihli bir raporunda, Çin’in SSBN’leriyle neredeyse kesintisiz caydırıcılık devriyeleri yürütmeye başladığı belirtilmişti. ABD, Rusya, Fransa ve İngiltere onlarca yıldır bu tür nükleer saldırı kabiliyetlerini düzenli olarak konuşlandırırken Hindistan da kendi SSBN’lerini geliştirmeye çalışıyor.

Chicago merkezli araştırma kuruluşu Bulletin of the Atomic Scientists’ın bu hafta yayımladığı Çin’in nükleer silahlarına ilişkin bir araştırmada, ABD’li yetkililerin Çin’in SSBN’lerinin bu tür devriyelerde fiilen nükleer silahlarla donatıldığını kamuoyu önünde açıklamadığı, ancak bazı ABD’li yetkililerin bunu araştırmanın yazarlarına özel görüşmelerde söylediği belirtildi.

Resmî bir doğrulamanın bulunmadığına dikkat çeken araştırmada, “Devlet Başkanı Xi Jinping’in, Çin Halk Kurtuluş Ordusu Roket Kuvvetleri yöneticileri de dahil olmak üzere askerî yetkililere yönelik tasfiyeleri, normal koşullarda nükleer savaş başlıklarının ordunun kontrolüne verileceğini ihtimal dışı gösteriyor,” denildi.

ÇİN’İN ‘NÜKLEER ÜÇLÜSÜ’

Pazartesi günü denizaltından yapılan füze fırlatmasının tam konumu ve kullanılan füzenin kesin modeli henüz doğrulanmamış olsa da Çin’in SSBN’lerinin kıyılarının ötesinde tespit edilmeden manevra yapabilme kabiliyeti de yakından incelenecek.

Analistlere göre Tip-094 denizaltıları zamanla geliştirilme aşamasındaki daha ileri teknolojiye sahip ve daha sessiz bir modelle değiştirilecek.

Bir denizaltının, Çin’in en gelişmiş denizaltı füzesi olan JL-3 ile ABD ana karasına ulaşabilmesi için Güney Çin Denizi’nin dışına çıkarak Batı Pasifik’e ilerlemesi gerekiyor. Bu da denizaltının rakip donanmalar tarafından tespit edilme riskini artırıyor.

Birden fazla savaş başlığı taşıdığı düşünülen ve Eylül 2025’te Pekin’de düzenlenen askerî geçit töreninde sergilenen JL-3’ün menzili 10 bin kilometre.

Belirsizliklere rağmen Çin’in Global Times gazetesi, füze denemesinin Çin’in stratejik kuvvetlerden oluşan “nükleer üçlüsünü”, yani karadan, denizden ve havadan nükleer silah fırlatma kabiliyetini sürekli olarak güçlendirdiğini gösterdiğini yazdı.

Global Times’ın başyazısında, “Bu durum, dış güçleri ve onların peşinden gidenleri, azami askerî baskı ya da önleyici saldırılar yoluyla Çin’i taviz vermeye zorlama girişimlerinden vazgeçmeye mecbur bırakacak ve böylece büyük çaplı çatışma riskini temelden azaltacaktır,” denildi.

Yarı iletkenler ve diğer sektörler açısından kritik bir ham madde olan helyum ihracatına getirilen yasak, Orta Doğu’daki çatışmaların stokları baskıladığı bir dönemde geldi.

Çin Ticaret Bakanlığı ile Gümrükler Genel İdaresi, cuma günü yaptıkları açıklamada, ülkenin helyum ihracatını geçici olarak yasakladığını ve kısıtlamaların derhal yürürlüğe girdiğini duyurdu.

Açıklamada, söz konusu tedbirin Dış Ticaret Yasası kapsamında alındığı belirtildi. Ancak herhangi bir hedef ülke ya da muafiyet belirtilmemesi, yasağın yurt dışına yapılan tüm sevkiyatları kapsadığına işaret etti.

Sıvılaştırılmış doğal gaz üretiminin yan ürünlerinden biri olan helyum; yarı iletkenler, tıbbi cihazlar ve havacılık-uzay sanayisi dahil çok sayıda sektör için kritik önem taşıyor.

ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaşın Katar’daki büyük bir üretim tesisinin kapanmasına yol açması ve Hürmüz Boğazı’ndaki deniz taşımacılığını etkilemesi nedeniyle, küresel helyum tedariki son aylarda ciddi kesintilerle karşı karşıya kaldı.

Çinli emtia veri sağlayıcısı SCI99’a göre Çin, helyum ihtiyacında büyük ölçüde ithalata bağımlı ve ülkenin helyum arzının yüzde 80’den fazlası yurt dışından karşılanıyor.

Economist Intelligence Unit’in kıdemli ekonomisti Xu Tianchen, İran savaşında son dönemde gerilim azalmış olsa da helyum arzının hâlâ “son derece kısıtlı” olmasının ihracat yasağını tetiklemiş olabileceğini söyledi.

South China Morning Post‘a konuşan Xu, Çin’in en büyük DRAM bellek üreticisi ChangXin Memory Technologies’a atıfta bulunarak, “Bu, Çin’in küresel bellek çipi talebindeki büyük artışla baş etmeye çalışan CXMT gibi yerli çip üreticilerinin üretiminin kesintisiz sürmesini sağlamak istediğinin bir işareti olabilir,” dedi.

Yapay zekâ şirketlerinin sunucu ve veri merkezleri kurma yarışına girmesiyle birlikte çiplere yönelik küresel talep hızla artıyor. Shenzhen’deki Çinli tüccarlar, bazı bellek ürünlerinin fiyatlarının geçen yıl içinde beş katına çıktığını bildiriyor.

Bu durum, helyuma yönelik talebin de artmasına katkıda bulundu. S&P Global’in kasım ayında yayımladığı bir rapora göre yarı iletkenler, elektronik ve fiber optik gibi sektörlerin helyum talebi özellikle Çin, Hindistan ve Güney Kore gibi Asya ülkelerinde yükseliyor.

ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumunun verilerine göre helyum üretimi yalnızca birkaç ülkede yoğunlaşmış durumda. ABD, 2025 yılında küresel üretimin yüzde 42,6’sını karşılarken Katar’ın payı yaklaşık yüzde 33,2 oldu.