Dünya Basını
Neoliberalizmden sonra Amerika
Çevirmenin notu: Aşağıda çevirisini verdiğimiz makale, ‘malumu ilam’ yazılarından biri dahadir. Bu makaleyi, diğer ‘neoliberalizmin sonu’ makalelerinden ayrı kılan, neoliberalizm sonrası döneme ilişkin Amerikan siyasetindeki çatlaklara vurgu yapmasıdır. Yazara göre, ‘post-neoliberalizm’ döneminde henüz yeni bir siyasi birlik oluşmadığı gibi, Cumhuriyetçilerin ve Demokratların verili hali göz önünde bulundurulduğunda, bunun oluşması da pek mümkün görünmemektedir. Neoliberal dönem hakkındaki bazı mitleri de sorgulayan yazar, örneğin son 50 yıldaki ‘ticari serbestleşme’ anlatısının, sadece belli sektörleri kapsadığını, Büyük Teknoloji şirketlerinin fikri mülkiyet ve patent gibi konularda sert bir korumacılıkla dünyaya yayıldığını hatırlatıyor. Yeni dönem yamalı bir bohçayı andırmaktadır. Yazar, bunun bu şekilde devam etmesinin mümkün olup olmadığına ilişkin bir ipucu sunmuyor; ama kapitalist düzende sermaye hiziplerinin ortak/egemen bir ideolojiyi diğer sınıflara dayatamadığı durumlarda, mülk sahibi sınıfların birliğini sağlayacak faşist seçeneklerin gündemde olduğunu da biz hatırlatalım.
Metindeki köşedeki parantezler çevirmene aittir.
Neoliberalizmden sonra Amerika
Julius Krein
The New Statesman
23 Aralık 2023
ABD’nin geleneksel sol ve sağ koalisyonları, savaşmak için kurulmadıkları savaşlarla karşı karşıya.
2016’nın şokları ve Trump başkanlığının kaosuyla karşılaştırıldığında, Biden dönemi normale dönüş gibi görünebilir. Halbuki, medya terbiyesi ve Oval Ofis profesyonelliği bir yana, bu statükoya geri dönüş değil. Gerçekten de Joe Biden, yasama başarıları ve resmi politika açısından, selefinden çok daha büyük bir değişime başkanlık etti.
Donald Trump’ın sağ popülizminin yükselişine damgasını vuran birbiriyle ilişkili iki tarihsel gelişme –neoliberal hegemonyanın sonu ve “tarihin sonu”nun sonu– şimdi kararlı bir şekilde düzenli, merkez sol Beyaz Saray görünümünde kurumsallaşıyor. Yine de Trump, neoliberal konsensüsün devrimci devrilişini temsil ediyorsa, Biden yönetimi, ABD yarı iletken üretimini artırmayı amaçlayan CHIPS ve Bilim Yasası ve Enflasyonu Düşürme Yasası da dahil olmak üzere önemli (ve bazı durumlarda) partiler üstü yasaların kabul edilmesine rağmen, yeni bir politika düzenine veya seçimlerin yeniden düzenlenmesine yaklaşan hiçbir şeyi konsolide edemedi. Amerikan kültürel ve seçim kutuplaşmaları bunun yerine yeni boyutlar kazandı. Ve anketler, 2024 seçimlerinin herkes tarafından kazanılabilir olduğunu gösteriyor.
Ortaya çıktığı varsayılan yeni paradigmanın en yaygın adının ‘post-neoliberalizm’ olarak kalması, yeni bir konsensüs oluşturmanın zorluğunu gösteriyor. Seçimsel, kültürel, entelektüel olarak yeni bir düzeni sağlamlaştırmadaki bu başarısızlığın altında, oligarşik bir toplumun yerleşik partizan çerçeveleri ile yeni bir jeopolitik, iktisadi ve teknolojik rekabet çağının zorlukları arasındaki uçurum var. Hem sol hem de sağ koalisyonlar şimdi savaşmak için kurulmadıkları savaşlarla karşı karşıya ve ikisi de Roosevelt ya da Reagan’ın emrinde çok umut edilen bir ‘yeniden düzenlemeyi’ [realignment] gerçekleştiremedi. Bunun yerine, ABD’nin iktisadi stratejisi, kültürel tartışmalar ve dış politikası, huzursuz bir fetret döneminde sıkışıp kalmış durumda.
Post-neoliberalizmin ne olduğu konusundaki kafa karışıklığı, neoliberalizmin ne olduğuna dair eksik bir anlayıştan kaynaklanmaktadır. Neoliberalizmin savunucuları kadar eleştirmenler de neoliberalizmin kendi ideolojik benlik anlayışını kabul etme eğilimindedir: sermayenin, malların ve emeğin serbest dolaşımı; iktisat politikasını demokratik siyasetten yalıtmak; kamu hizmetlerinin özelleştirilmesi vb. Bu nedenle, neoliberal hegemonyanın sona ermesinin, iktisat politikasının belirlenmesinde biraz daha fazla ‘devlet’ ve biraz daha az ‘piyasa’ ya da ekonomist Brad DeLong’un yakın tarihli bir kitabında belirttiği gibi daha fazla ‘Polanyi’ ve daha az ‘Hayek’ anlamına geldiği düşünülüyor. Bu akademik yaklaşım belki entelektüel tarih için uygundur, fakat ileriye dönük devlet müdahalesi için bir yön sağlayamıyor. Neoliberal politikalardan kaynaklanan ekonomik teşvikler ve kurumsal davranışlardaki somut değişiklikleri de yeterince açıklamıyor. Neoliberal yönetişim sadece servet dağılımını değiştirmedi ya da devleti küçültmedi (ikincisi, bu ABD’de hiçbir zaman başarılamadı; sadece kamu projeleri için devlet kapasitesi azaldı). Daha da önemlisi, neoliberalizm belirli servet yaratma biçimlerini teşvik etti ve bunun sonucunda şirket ve yatırımcı davranışlarında ortaya çıkan değişiklikler, neoliberal devrimin tartışmasız en derin ve kalıcı etkileridir.
Herman Mark Schwartz’ın gösterdiği gibi, büyük entegre imalatçıların (Ford, General Motors, General Electric vb.) egemen olduğu 20. yüzyılın ortalarındaki Fordist ekonomide, en kârlı şirketler aynı zamanda en büyük işverenler ve sermaye harcayanlardı. Bununla birlikte, neoliberal dönüşten sonra, fikri mülkiyet ve finansal rantların şirket kârlarının ana itici güçleri haline geldiği ‘yarıklı’ bir ekonomi ortaya çıktı. Yarıklı ekonomide, en kârlı işletmeler –günümüzün önde gelen teknoloji ve finans firmaları– nispeten az sayıda çalışana ve sermaye yatırımı ihtiyacına sahiptir ve çoğunlukla fiziksel üretim ve altyapıyı dışarıya taşere eder.
Bu yarıklı ekonominin inşası, Amerika’nın 1970’lerin krizlerine verdiği yanıttı. Amerikalı entegre üreticilerin artık küresel üretime hakim olamayacağı netleştiğinde, ABD firmaları üretimi giderek daha fazla dışarıya taşere etmeye başladılar ve kendilerini fikri mülkiyet ve finansal rantlar etrafında örgütlediler. Bu değişimler her zaman bilinçli veya kasıtlı değildi ve politikanın ötesindeki faktörler (teknolojik değişim gibi) rol oynadı.
Fakat neoliberalizm esasen bu dönüşümü meşrulaştıran ideolojik cila olarak işlev gördü ve ilgili politika değişiklikleri kritik katalizörlerdi. Örneğin, 1980’lerden Trump yönetimine kadar, ABD ticaret politikası sürekli olarak yerli üretim için tarifeleri ve diğer korumaları azaltmaya çalışırken, fikri mülkiyet korumalarını ve yabancı yatırımcı haklarını güçlendirmeye çalıştı. Antitröst yasasında, ‘dikey kısıtlamalar’ üzerindeki sınırlamalar kademeli olarak zayıflatıldı ve Apple gibi firmaların kârdan aslan payını almalarına ve ürünlerini üretmek zorunda kalmadan dış kaynaklı tedarikçiler ve işgücü üzerinde etkili bir kontrol uygulamalarına izin verdi. Patent yasaları büyük işletmeler için giderek daha elverişli hale geldi ve federal Ar-Ge politikaları, devlet araştırmalarının daha kolay ticarileştirilmesine izin verecek şekilde değiştirildi. Kurumsal yönetişimdeki değişiklikler, kurumsal varlık yöneticilerinin işletme yöneticileri karşısındaki gücünü artırdı. Bu değişiklikler, neoliberal ekonominin yaratılmasında herhangi bir vergi indiriminden daha önemliydi.
Yarıklı ekonomi erken getiriler sağladı, fakat maliyetleri ve çelişkileri külfetli hale geldi. Yüksek yatırımın yüksek ücretlere yol açtığı ve bunun da güçlü talebi tetiklediği Fordizmin erdemli döngüsünün aksine, şirket kârlarının şirket değer zincirlerinin en emek ve sermaye yoğun parçalarından uzaklaştırılması finansallaşmayı, durgunluğu ve artan eşitsizliği besler. Mali dürüstlüğün ideolojik iddialarına rağmen, neoliberal model tüketimi sürdürmek için borca dayanıyor, hanehalkı güvencesizliğini ve sistemik finansal istikrarsızlığı şiddetlendiriyor.
Dahası, üretimin içinin boşaltılması ve sermaye yoğun sanayilerin terk edilmesi, ABD’nin birçok sektörde inovasyon kapasitesini kademeli olarak zayıflattı, Amerika’nın jeo-ekonomik konumunu ve ekonominin bazı üst kademelerini tehdit etti, ayrıca orta sınıfın sürekli erozyonu ve artan bölgesel bölünmelerin neden olduğu iç gerilimler yarattı. ABD firmaları sadece ‘emtia’ üretiminden değil, aynı zamanda bir dizi kritik alanda ileri imalat ve teknolojik liderlikten de vazgeçtiler. Bu noktada, ABD savunma sanayi üssünün ve diğer kritik tedarik zincirlerinin bir kısmı bile jeopolitik rakiplerin üretim kapasitelerine bağımlıdır.
Özetle, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki neoliberalizmle ilgili sorun sadece vergilerin çok düşük olması veya milyarderlerin çok açgözlü olması veya şirketlerin çok ‘küreselci’ olması değil, aynı zamanda neoliberal servet birikimi biçimlerinin dayandıkları iktisadi, politik ve güvenlik koşullarını giderek daha fazla baltalamasıdır. Hem elit hem de popüler seçmenler arasında neoliberal ortodoksinin yeniden düşünülmesini motive eden tam da bu konulardır, yine de bu sorunlar nadiren bu kesin terimlerle tartışılır ve post-neoliberalizm yerleşik bir seçmen kitlesi bulmak için mücadele eder.
Kurumsal teşvikleri yeniden şekillendirmeyi amaçlayan gerçek bir post-neoliberal kalkınma gündemi –yeniden dağıtımdan ziyade ‘dağıtımdan öncesini’ değiştirmek– her iki eski siyasi koalisyona da garip bir şekilde uyuyor. Ahlaki ve sembolik-kimlikçi bir refahçılığı vurgulayan ilerici benlik imgesi, esasen milliyetçi hırslara sahip yeni devlet kapitalizmi kalkınma koalisyonları için çok az alana sahiptir. New Deal’in(*) bu unsurları uzak anılardır. Bu arada muhafazakârlar, onlarca yıldır kendilerine, devletin yalnızca sağın kendi kimliksel taahhütleriyle çarpıtılmış iktisadi ilerlemeyi engelleyebileceği inancını aşıladılar. Sosyal muhafazakârlar, artık neoliberal politikaya gerçekten inanmasalar da, genişletilmiş herhangi bir devlet gücünün yalnızca kendilerine karşı kullanılacağından şüphe duyuyorlar. Her iki partinin bağışçı ve entelektüel ağlarının, ister maddi ister idealist nedenlerle olsun, neoliberal düzenlemelere bağlı kalan önemli hizipleri, elbette bu bölünmeleri keskinleştirmeye hevesli.
Bu nedenle, jenerik bir ‘neoliberalizm’e yönelik partiler üstü hoşnutsuzluk, hızla yerleşik partizan pozisyonlarında kristalleşme eğilimindedir. Bu tartışmalar birazcık değişti: Sosyal güvenliğin özelleştirilmesi ve Obamacare’in yürürlükten kaldırılması konusundaki eski savaşlar, Trump’ın Cumhuriyetçilerin haklara karşı savaşında barış ilan etmesinden sonra (hâlâ ara sıra meydana gelse de) soldu. Genel olarak harcama savaşları, parti liderliği tarafından son dakikada önlenen bir federal hükümet kapanması üzerine son Cumhuriyetçi Özgürlük Grubu gerilim savaşlarında görüldüğü gibi, giderek daha saçma hale geldi. Bunun yerine, her iki taraf da görünüşte paylaşılan iktisadi kaygıları kutuplaştırıcı yönlere itmeye yatırım yapıyor: ilericiler ırksallaştırılmış eşitsizliğe odaklanırken, muhafazakarlar ‘duyarcı [woke] sermayeyi’ ve kültürel elitizmi kınıyor; yerinden edilmiş Appalachian kömür madencileri, güvencesiz kentsel hizmet işçilerine, Rust Belt fabrika işçilerine karşı öğrenci kredisi borçluları ile karşı karşıya geliyor. Post-neoliberal enerjiler böylece kültür savaşı mecazlarına indirgenirken, yarıklı ekonominin iniş çıkışlarını çevreleyen potansiyel olarak birleştirici endişeler susturuluyor.
Öte yandan, hem ilericiler hem de muhafazakârlar, temel bir neoliberal ya da en azından neoklasik varsayıma bağlılıklarını sürdürüyorlar: ‘piyasa’ ve ‘devlet’ gibi soyut kavramların iç içe geçmekten ziyade doğası gereği karşıt olduğu ve amacın karşılıklı olarak birbirini güçlendiren güçleri uyumlu hale getirmekten ziyade karşıt güçleri dengelemek olduğu. Zengin bir ulusal kalkınmacılık geleneğine rağmen –Alexander Hamilton, Henry Clay ve Abraham Lincoln’ün ‘Amerikan Sistemi’ ve her iki Roosevelt’in daha sonraki çabaları– Amerikalılar bir süredir ulusal ekonomik kalkınma hakkında çok derin düşünmek zorunda kalmadılar ve bu tür yaklaşımlar için ortak bir kavramsal çerçeveden veya bunları uygulamak için sağlam bir aygıttan yoksundurlar. Bu konular büyük ölçüde teknokratik aldatmacalarla sınırlıyken, kamusal söylem, aşırı parçalanmış medya ortamımızda olduğu ölçüde, neredeyse yalnızca kültür savaşları ve kişilik kültleri etrafında dönüyor.
Bu nedenle, son zamanlardaki neoliberalizmden politika sapmaları, bu mevzuatın etkileri önemli olsa da, henüz yeni bir entelektüel fikir birliğini temsil etmiyor ve yakın bir seçim düzenlemesinin habercisi değil. Bunlar daha ziyade, mevcut partizan koalisyonlarının (ulusal güvenlik, çevrecilik) eski ahlaki-ideolojik taahhütlerinin görevdeki endüstri lobileriyle (yarı iletkenler, üniversiteler, otomobil üreticileri) uyumlu hale geldiği kendine özgü vakalardır. Nihayetinde daha büyük bir yapbozun parçaları olarak görülebilirler, fakat bu noktada bu yapboz resminin ne olduğu veya nasıl bir araya getirileceği konusunda fikir birliği yoktur. Daha fazla yasama ivmesi, en azından 2024 seçimlerine kadar durdu.
Dış politika alanında da kafa karışıklığı hüküm sürüyor (bu noktada dış politika ile iktisat politikası arasındaki herhangi bir ayrım giderek daha yapay hale geliyor). ‘Tarihin sonu’ sona erdi: Çin, satın alma gücü paritesi açısından dünyanın en büyük ekonomisi haline geldi ve dünyanın çoğu ile önde gelen ticaret ortağı, bazı alanlarda Batı ile yakın bir teknolojik rakip ve bir dizi kritik tedarik zincirinde baskın oyuncu haline gelme sürecinde. Pekin, Batı’nın siyasi liberalleşme beklentilerine (eğer tam tersi yönde ilerlemiyorsa) meydan okurken, kendi küresel etki alanını inşa etti. Pax Americana için devam eden umutlar, Rusya’nın 2022’de Ukrayna’yı işgal etmesi ve jeopolitik ve jeo-ekonomik blokların yeniden örgütlenmesini hızlandırmasıyla suya düştü. 2016’da Trump’ın Çin’e karşı şahinliği olağandışıydı; bugün, partiler üstü anlaşmanın olduğu birkaç alandan biridir.
Yine de, birkaç yıl öncesinin geleneksel bilgeliğinden böylesine kesin bir kopuş, büyük ölçüde dış olaylar tarafından Amerikan zihnine dayatılmış, mutlaka ileriye dönük bir fikir birliği gündemine dönüşmez. Rusya, Soğuk Savaş anılarını ve ittifaklarını yeniden canlandırırken, Çin Soğuk Savaş kategorizasyonuna direniyor. İktisadi ve politik özgürlüğün temel birliğine inanmak üzere eğitilmiş Amerikalılar için, Amerika’nın sözde komünist, sıkı bir şekilde otoriter ve etkili bir şekilde kapitalist rakibi bir kuruntu ve bir muamma olarak görünüyor.
Sovyetler Birliği’nden farklı olarak Çin, onlarca yıllık bilinçli entegrasyondan sonra ABD tedarik zincirlerine, kurumsal değer zincirlerine, finansal ağlara, üniversite araştırma sistemlerine ve ötesine derinden gömülüdür. Çin pazarlarını veya tedarik zincirlerini korumak için olsun, çoğu endüstri lobisi ABD’nin Çin’i kızdırabilecek herhangi bir eylemine karşı çıkıyor. Pekin ayrıca finans gibi güçlü sektörleri stratejik olarak geliştirdi. Her ne kadar kurumsal Amerika son yıllarda Çin’e olan hevesini biraz kaybetmiş olsa da –birçok Batılı ‘ortak’ kendilerini zorla teknoloji transferlerine maruz kalmış, ülke pazarlarının dışına itilmiş veya daha da kötüsü, Çin kendi ulusal şampiyonlarını geliştirdikten sonra– Amerikan büyük şirketleri hala Xi Jinping’in DC’deki en önemli müttefiki. Yine de, Amerika’nın son büyük ekonomik rakibi Japonya’nın aksine, Çin, ABD’nin güvenlik şemsiyesi altında değil ve açıkça çatışan dış politika hırsları peşinde koşuyor. Bu nedenle, 1985 Plaza Anlaşması(**) çizgisinde büyük bir yapılanma imkansız görünüyor.
İki ülke içindeki ve arasındaki şirket-hükümet ilişkilerinin asimetrik doğası daha fazla karmaşıklık yaratıyor. Şirket lobileri, ABD siyasetinde, devletin partiyle birlikte Çin kurumsal sektörü üzerinde etkili bir kontrol uyguladığı Çin’de olduğundan çok daha güçlü güçlerdir. Bu nedenle, ABD’li şirket aktörleri Çin Komünist Partisi’nden gerçekten korkuyor gibi görünüyor, Çin politikasını kamuoyu önünde nadiren eleştiriyor ve çoğu zaman kendilerini Pekin’e sevdirmek için oldukça görünür çabalar sarf ediyorlar. Buna karşılık, kurumsal Amerika, Washington’dan az ya da çok koşulsuz sübvansiyon talep ederken, ABD’nin ulusal çıkarlarını destekleme yükümlülüğünden açıkça kaçınıyor gibi görünüyor. Şirketleri bir dizi ABD devlet sübvansiyonu ve sözleşmesinden yararlanmaya devam eden ve SpaceX’i şu anda belki de Amerika’nın en başarılı ve beğenilen havacılık şirketi olan Elon Musk, kısa süre önce Çin’in ‘temel sosyalist değerlerine’ sadakat sözü verdi. Musk’ın Tesla’sı, elbette, Çin tedarik zincirlerine, sübvansiyonlarına ve nihai pazarlara yoğun bir şekilde tabi.
Benzer şekilde, Intel ve diğer yarı iletken şirketleri, CHIPS Yasası aracılığıyla milyarlarca sübvansiyon sağladıktan sonra, Çin’deki yarı iletken yatırımları üzerindeki ihracat kontrollerine ve kısıtlamalarına karşı lobi yaptılar. Nike ve diğer giyim şirketleri, Şincan’da Uygurların zorla çalıştırılması kullanılarak üretilen malların satışını engelleme çabalarına karşı lobi bile yaptı. Hollywood’dan NBA’e kadar eğlence şirketleri, Çinli yetkililerin hoşnutsuzluğunu önlemek için önleyici otosansür uyguladılar. Bu konulardan bazılarının politika özü karmaşık olabilir, fakat algılar basittir. Ulusal güvenlik tartışmaları ihracat kontrolleri ve oldukça naif bir ‘ayrışma’ kavramı etrafında dönerken, kurumsal diz çökme, ABD’nin kararlılığının sınırlarını ve ABD’nin iktisadi bağımlılığının kapsamını açıkça göstermektedir.
Biden yönetimi, ABD ulusal güvenlik danışmanı Jake Sullivan’ın bu yılın başlarında yaptığı önemli bir konuşmada dile getirdiği gibi, ‘küçük avlu, yüksek çit’ uzlaşı pozisyonunu izlemeye çalıştı. Bu tuhaf konuşma şekli, ulusal güvenlikle ilgili teknolojiler konusunda katı bir çizgi ve diğer her şeye daha rahat bir yaklaşım anlamına geliyor gibi görünüyor. Fakat çift kullanımlı teknolojiler çağında ve görünüşte düşük kaliteli üretimin (kritik mineral işleme gibi) hakimiyeti stratejik tedarik zincirlerini güvence altına alabildiğinde, bu tür retorik gelişmeler kimseyi tatmin etmiyor.
Teoride, uluslar rakiplerini ideolojik olarak gayri meşrulaştırmaya çalışmadan ekonomik ve teknolojik rekabete girebilirler. Ancak, ulusal çıkarların yavan takibi, kültür savaşı ahlakçılığına batmış Amerikan seçkinlerine doğal gelmiyor, bu nedenle Soğuk Savaş’ın ‘demokrasi’ ve ‘tiranlık’ arasındaki ikilemini yeniden canlandırma çabaları yoğunlaştı. Muhafazakârlar, izleyicilere Çin’in resmi olarak komünist olduğunu hatırlatmaktan zevk alıyorlar ve aynı zamanda Komünist Parti ‘rejiminden’ nefret ederken Çin ‘halkına’ saygı duyma konusundaki teröre karşı savaş söylemini yeniden canlandırdılar. Yine de, Cumhuriyetçilerin şirket lobilerine boyun eğmesi ve partinin tedarik zinciri bağımlılıklarını veya aşınan bir savunma sanayi tabanını ele alma konusundaki genel isteksizliği (bazı önemli istisnalara rağmen) ile birleştiğinde, sağın sembolik şahinliği temelde ciddiyetsiz görünüyor.
Bu arada ilericiler, liberal demokrasinin (sosyal olarak) ‘liberal’ kısmını giderek daha fazla vurguladılar ve iç siyasi tartışmaları dış politika alanına genişlettiler. Bu anlatı, anakronik anti-komünizmden biraz daha sağlamdır, çünkü Çin ve Rusya bazı yönlerden bu noktada ‘komünist’ olduklarından daha sosyal olarak muhafazakârdırlar. Bununla birlikte, Ross Douthat’ın New York Times’ta gözlemlediği gibi, sorun şudur: “Bu stratejiyi sürekli olarak iç siyasi rakiplerinizle olan çatışmanıza bağlarsanız, demokrasi yanlısı büyük bir strateji için sürekli partiler üstü destek toplayamazsınız. Ya da bu konuda, onu sürekli olarak yalnızca kendi siyasi koalisyonunuzun alanı olan değerlere bağlıyorsanız. Demokrasiyi basitçe sosyal liberalizm veya ilerlemecilikle eşitleyen büyük bir strateji, Cumhuriyetçilerden asla sürekli destek almayacak ve her zaman bir sonraki seçim döngüsüne rehin kalacaktır.”
‘Demokrasi’yi oldukça dar görüşlü Batı kültürel adetleri çizgisinde tanımlamak, Çin’i ‘çevrelemek’ için ittifaklar kurmayı daha da zorlaştırabilir ve Modi’nin Hindistan’ına, Erdoğan’ın Türkiye’sine, AMLO’nun Meksika’sına, Ortadoğu monarşilerine veya Vietnam Komünist Partisi’ne hitap etmesi pek olası görünmüyor. Sovyetler Birliği’nden farklı olarak Çin, ideolojik komünizmi küresel siyasi etkinin bir vektörü olarak desteklemiyor. Tam tersine Pekin, iktisadi yardımı liberalleşme ve demokratikleşmeye bağlayan Batılı programların aksine, diğer ülkelerin iç politikalarına ilgi duymadığını potansiyel iktisadi ve dış politika ortaklarına bir hoşa giden özellik olarak sık sık ilan ediyor. Amerikalılar, gelişmekte olan ülkelerin Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden sonra ‘bağlantısız’ pozisyonlar belirleme konusundaki bariz arzusuna şaşırdılar; fakat şaşırmamalılar.
Son zamanlarda, Amerikan medyası Çin’in büyüme modelinin belirgin düşüşüne odaklandı. Kuşkusuz, büyük bir iktisadi çöküş, özellikle de Komünist Parti üzerinde siyasi baskı yarattıysa, Amerika Birleşik Devletleri’nde hoş bir haber olacaktır. Fakat bu anlatı çok basit olabilir. Çin’in gelişmiş imalat sanayileri nispeten iyi durumda; örneğin Çin son zamanlarda dünyanın en büyük otomobil ihracatçısı haline geldi ve yarı iletkenler konusunda şaşırtıcı bir ilerleme kaydetti. Ülkenin büyümeyi ve istihdamı teşvik etmek için kullanılan kaldıraçlı emlak sektörleri, ülke içindeki ve dışındaki analistler tarafından uzun süredir tartışılan bir konudur. ‘Made in China 2025’ gibi girişimler doğrultusunda, Çinli yetkililer ülkeyi borca dayalı inşaattan vazgeçirirken gelişmiş üretim inşa etmeye niyetli görünüyorlar. Çin liderliğinin bu geçişi başarılı bir şekilde gerçekleştirip gerçekleştiremeyeceği açık bir soru olmaya devam ediyor, fakat Çin’in stratejik tedarik zincirlerine hakim olma stratejisi bozulmadan kalıyor.
Buna karşılık, Çin ile rekabet ABD siyasetinde birleştirici bir tema olsa da, iç kültür savaşında bir sopa olarak sıklıkla kullanılıyor. Bu kavgalar ile ikircikli (en iyi ihtimalle) bir kurumsal sektör arasında, ABD-Çin ilişkileri için bir uzlaşma stratejisi gibi bir şey ortaya çıkmadı.
Amerika’nın iktisadi ve dış politika karmaşasının ardında, partizan yönelim ve hırstaki daha büyük değişimler var. Onlarca yıl süren neoliberal depolitizasyondan sonra, demokratik siyasetin doğası hakkındaki temel varsayımlar –amacın, kamu yararı için tutarlı bir politika gündemi uygulamak için hükümet gücünü kullanmak amacıyla büyük çoğunluklar oluşturmak olduğu– artık geçerli görünmüyor.
Tarihçi Charles S Maier’in yakınlarda yayımlanan The Project-State and Its Rivals: A New History of the Twentieth and Twenty-First Centuries’i [Proje-Devleti ve Rakipleri: Yirminci ve Yirmi Birinci Yüzyılların Yeni Bir Tarihi] Soğuk Savaş’ın sonunda tartışılmaz görünen (neo)liberal konsensüsün çöküşünü analiz etme girişimi. Kitabın güncel siyaseti ele alışının kusurlu olduğunu iddia ediyorum, ancak Maier’in ‘proje devleti’ kavramı yine de aydınlatıcı. 20. yüzyılın deneyimlerine dayanarak, aktivist devletleri ve görkemli ideolojileri ile, partizan çatışmasının rakip ideolojik projelerden veya politika gündemlerinden kaynaklandığını düşünme eğilimindeyiz. Fakat bugün Amerikan siyasetindeki temel soru, hangi rakip politika vizyonunun zafer kazanacağı değil, herhangi bir siyasi projenin mümkün olup olmadığı veya arzu edilir olup olmadığı; sağ, sol veya merkez bir tane bile sunabilecek kapasitede olup olmadığıdır.
Sağ, Cumhuriyetçi Parti’nin son iki seçim döngüsünde bir politika platformu ortaya koyamamasının ve sadece bir Meclis başkanı seçmede karşılaşılan zorlukların kanıtladığı gibi, olumlu bir projeye sahip olma iddiasını esasen terk etti. Muhafazakâr bağışçılar, parti muhalif bir güç olarak işlev görebildiği, Demokratik girişimleri engellediği ve vergileri düşük tuttuğu sürece memnun görünüyor. Bu arada sağcı medya, entelektüeller ve seçmenler, eğlendikleri sürece mutlu görünüyorlar ve sembolik onaylama ve mem [meme] üretimi dışında adaylardan çok az beklentileri var.
Cumhuriyetçilerin politikadan geri çekilmesi, kısmen George W. Bush yönetiminin felaketlerinin bir sonucudur. Donald Trump’ın 2016’da kanıtladığı gibi, bu muhafazakâr ‘müesses nizam’, Cumhuriyetçi seçmenler arasında bile haklı olarak gözden düşmüştü ve politika aygıtı körelmeye devam etti. Birçok muhafazakâr uzman ve entelektüel, Trump’ın seçilmesinden sonra partiyi fiilen terk etti.
Daha az belirgin, ancak belki de daha temel olanı, 20. yüzyıl sosyal muhafazakârlığının olumlu bir siyasi proje olarak çöküşü olmuştur. Yüksek Mahkeme’nin 2022’de Roe vs Wade’i(***) bozarak federal kürtaj hakkını sona erdirmesi, önceki neslin 50 yıl önce başlayan projesinin doruk noktasıydı. Fakat sonrası, yalnızca hareket muhafazakârlığının bu kolunun tükenişini ortaya çıkardı. Roe’nun üst mahkemede bozulmasından bu yana, ‘koyu kırmızı’ eyaletlerdeki çok sayıda girişim de dahil olmak üzere, kürtajı kısıtlamaya yönelik her oylama önlemi başarısız oldu. Bilakis, ‘yaşam yanlısı’ hareket artık ulusal politikada çok daha az görünür; Roe sonrası bir an için ciddi bir seçim gündemi ortaya koymaya çalışmadı ve Cumhuriyetçi politikacılar için bir utanç kaynağı haline geldi.
Amerikan kültürü sola kaydıkça ve neoliberalizm altında aile oluşumu yere çakıldıkça, Hıristiyan gelenekçiliği hem bir ideoloji hem de bir yaşam biçimi olarak marjinalleştirildi. Mike Pence’in batan başkanlık kampanyasına atıfta bulunan yakın tarihli bir New York Times manşetinde söylendiği gibi, bu tür ‘eski tarz muhafazakârlık’ ‘azalan bir sürüyü’ temsil ediyor. Bugün, coşkuyla İncil’i vaaz eden evanjelistlerden ziyade ilericilerin, halkın katı bir ahlaki ortodoksiye bağlı kalmasını talep etme, yeni eğitim müfredatı, konuşma kodları ve sivil gözlemler için baskı yapma olasılığı daha yüksektir. Bu arada, küçülen bir seçmen ve entelektüel tabana sahip olan sosyal muhafazakârlar, tipik olarak, 20. yüzyıl kültür savaşının tutumlarının keskin bir tersine çevrilmesi olan alışılmadık yaşam biçimleri için muafiyet ve hoşgörü arayanlardır.
Bütüne bakıldığında, bugün Amerika’da politik olarak bağlantılı sosyal muhafazakârlık, 1980’lerin ahlaki çoğunluk ahlakından uzaklaştı ve yorumcu Matthew Walther’ın patavatsız spor web sitesi Barstool Sports’a atıfla ‘Barstool muhafazakârlığı’ olarak adlandırdığı bir tür ahlaki kayıtsızlığa doğru sürüklendi. Barstool muhafazakârları, ‘duyarcı’ siyasi doğruculuğa, çevresel kısıtlamalara, Covid kısıtlamalarına ve benzerlerine içerliyor. Fakat kürtajı yasaklamak, okul duasını geri getirmek veya bir Hıristiyan meydanını restore etmekle pek ilgilenmiyorlar. Bazen ‘ahali liberteryenleri’ [folk libertarians] olarak adlandırılırlar, fakat ezoterik piyasa teorisine veya politika deneylerine ya da refah devletini ortadan kaldırmaya veya mali kemer sıkmaya çok az ilgi duyarlar. Klişeye göre, en azından, esas olarak ‘iptal edilme’ korkusu olmadan ızgara yapmak, porno izlemek, spor bahisleri yapmak, video oyunları oynamak ve şakalar yapmak istiyorlar. İlerlemeciliğin görece popüler olmamasına bağlı olarak, Barstool muhafazakârlığı bir seçim gücü olabilir, fakat herhangi bir siyasi proje değildir.
Bu açıdan bakıldığında Trump, Evanjelik ‘Hıristiyan milliyetçiliğinin’ ya da neo-pagan etno-milliyetçiliğin avatarı değildir. Başkanlığı, Cumhuriyetçi Parti’de ciddi bir ‘Yeni Sağ’ ekonomik gündeminin doğuşunu da müjdelemedi. Eleştirmenlerini rahatlatacak ve ideolojik destekçilerini üzecek şekilde, Trump hiçbir zaman siyasi bir projeyi gerçekleştirmedi ve bir projeye tutarlı bir ilgi göstermedi. Kaos ve araçsal rasyonalitenin bariz eksikliği, tweetler, normların çiğnenmesi, eğlence gösterisi, çekiciliğinin ve hırsının özüydü ve öyle olmaya devam ediyor.
Buna karşın sol hâlâ proje odaklıdır, fakat bir proje devletinden ziyade bir proje-STK’ya odaklanmış gibi görünmektedir ve büyük demokratik çoğunluklar oluşturmaya çok az ilgi göstermektedir. Justin H. Vassallo’nun belirttiği gibi, ilerici sol ne seçilmiş Demokratlar için ‘kurnaz bir koalisyon ortağı’ ne de ‘güvenilir, bağımsız bir siyasi güç’; bu da ‘Bidenomics’ ve diğer gündem maddelerinin potansiyel çekiciliğini sınırlıyor. Başlıca çevrecilik ve (tek kelimeyle) ‘duyarcılık’ projeleri, yeni bir ulusal projenin temelleri olarak hizmet etmek şöyle dursun, genellikle herhangi bir geniş tabanlı fikir birliğinin oluşumunu baltalama işlevi görür. Bu nedenle, Cumhuriyetçi Parti’nin kasvetli ve bölünmüş durumuna rağmen, Demokratlar Cumhuriyetçi bir Meclis ve belirsiz seçim beklentileriyle karşı karşıya.
İlerici çevrecilik –iklim değişikliğinin en endişe verici yorumunu varsaysak bile– çok sayıda ve görünüşte kendi kendine empoze edilen kör noktalardan muzdariptir. Günlük yaşamları altüst etmeye odaklanıyor –örneğin yakın zamanda gaz sobalarına karşı bir haçlı seferi başlattı– en azından Amerika Birleşik Devletleri’nde milyarder bağışçıların devasa mülklerinden ve özel jetlerinden neredeyse hiç bahsetmiyor. Neredeyse tamamen fosil yakıtları, yerli sanayileri ve destekledikleri bölgesel ekonomileri cezalandırmaya odaklanırken, çoğunlukla ticaret odaklı çevresel arbitraj ve kirlilik offshoring’ini görmezden geliyor. Bu bariz sınıfsal ve bölgeci önyargılar, temiz enerji projeleri de dahil olmak üzere hemen hemen her yeni inşaata karşı kavgacı muhalefeti gibi, kendi ilan ettiği aciliyetin altını oyuyor. Sierra Club gibi çevre grupları genellikle yeni güneş ve rüzgar alanlarının ve pil üretim tesislerinin en şiddetli muhalifleridir. Bazı ‘arz yönlü ilericiler’ son zamanlarda bunu düzeltmek için reforma izin vermekle ilgilendiler, fakat küçülme [de-growth] ideolojisine batmış bir hareketi yeniden yönlendirmek kolay bir iş değil.
Şüphesiz, çevre lobisinin Enflasyonu Düşürme Yasası’nda görüldüğü gibi ulusal sanayi politikasının ön saflarına sıçraması, daha önce küresel anlaşmaları, ulusötesi düzenlemeleri ve finansallaştırılmış karbon ticaretini vurgulayan bir hareket için bazı yönlerden şaşırtıcı bir değişimdir. Bu neoliberal yaklaşımlar son yıllarda yeşil davayı açıkça başarısızlığa uğratmakla kalmadı, aynı zamanda dünyanın en büyük yayıcısı olan Çin’in kendisini çok kutuplu bir dünyada bağımsız bir kutup olarak kurması nedeniyle umutsuz görünüyorlar. Bununla birlikte, taktiklerdeki değişime rağmen, Amerikan çevreciliği, arketipik neoliberal seçmenlerin –STK’lar, çokuluslu şirketler, şirketler ve teknokrat uzmanların– ötesine geçmekle mücadele etti. O, her aşamada, gerçek bir ulusal seferberlik projesine dönüşmeye direndi, bunun yerine üst sınıf, beyaz yakalı tabanı için ahlaki doğrulama ve mali teşvikler sunarken, diğer herkesten kemer sıkma talep etti.
İlericilerin diğer büyük projesi, ‘duyarcılık’, belki de daha da kutuplaştırıcıdır. O da bir başarısızlığa tepkidir. Martin Luther King Jr ve sivil haklar hareketinden sonra hüküm süren ‘renk körü’ ırksal entegrasyon fikir birliği, her ne sebeple olursa olsun, kazanç, servet, eğitim kazanımı, hapsedilme ve diğer ölçütlerdeki önemli ırksal eşitsizliklerin üstesinden gelmedi. İlericiler, pozitif ayrımcılık lehine renk körlüğünü reddeden yeni bir ‘ırkçılık karşıtlığı’nın yanı sıra yeni ulusal tarihler, tatiller, konuşma kodları, okul müfredatı ve benzerlerini benimseyerek yanıt verdiler. Bununla birlikte, bu hareketin öncüllerine katılsın ya da katılmasın, sivil haklar hareketinin sonunda inşa ettiği türden bir ulusal fikir birliğinin temelini oluşturması pek olası görünmüyor.
En başta, duyar siyaseti, içsel olarak kendini yok eden bir şekilde, çoğunluk karşıtı görünüyor. Mağdur azınlık kimliklerini onaylamaya ve bu temelde sembolik ve maddi tavizler vermeye çalışıyor ve çoğunluğu fiilen ezen olarak bırakıyor. Daha somut olarak, koalisyon ortaklarından ziyade ‘müttefikler’ arıyor ve pragmatik politika yerine ahlaki mutlakiyetçiliği vurguluyor. Renk körü entegrasyon, teoride nihai bir hedef ortaya koyabilirken, duyarcı aktivistler genellikle Amerikan ırkçılığının doğal ve telafi edilemez olduğunu öne sürerek, politika reçetelerinin toplumsal dönüşümden çok kişisel kefarete yönelik olduğunu ima ediyor.
Bu nedenle, seçkin kurumlardaki önemli ilerlemelere, önemli bağış toplamalarına ve 2020’deki büyük Black Lives Matter protestolarına rağmen, duyarcı politika başarıları ihmal edilebilir ve hareket sönüyor gibi görünüyor. ‘Polisin finansmanını azaltmak’ gibi birkaç somut politik atılım, bölge savcısını (ve ayrı olarak okul yönetim kurulu üyelerini) geri çağıran San Francisco gibi ultra ilerici şehirler de dahil olmak üzere, tepki yaratmada muhtemelen başarılı oldu. Duyarcılık karşıtı savaş narası, kırılgan sağı bir arada tutan birkaç şeyden biridir ve seçkin üniversitelerde antisemitik konuşmalar konusundaki son tartışmalar, ‘duyarcı’ kurumlara muhalefetin siyasi sağın çok ötesindeki seçmenleri kapsayacak şekilde genişlediğini göstermektedir.
Amerikan muhafazakârlığı her türlü siyasi sorumluluk duygusunu ve bununla birlikte olumlu siyasi projeler geliştirme kapasitesini terk etmiş gibi görünse de, ilericiler demokratik koalisyon inşasını engelleyen bir ahlaki coşku dalgasından, rahatına düşkün bir aşırı ahlakçılıktan muzdariptir. Demokrat senatör Chris Murphy kısa süre önce, tamamen bilimsel olmasa da, açıklayıcı bir Twitter anketinde, ilericilerin, iktisadi gündemler etrafında daha büyük bir koalisyon kurmak için bazı kültürel taahhütlerini ılımlı hale getirmeleri gerekip gerekmediğini sordu. Yanıt son derece olumsuzdu. Ve soruyu tersine çevirmenin –daha büyük bir kültürel koalisyonu güvence altına almak için iktisat politikasını ılımlı hale getirmenin– benzer sonuçlar vereceğinden şüpheleniliyor. Gerçek bir anket olmasa da, politik bir projeyi uygulamak için belirleyici bir çoğunluk oluşturma hırsının artık demokratik siyasetin canlandırıcı dürtüsü olmadığına dair elle tutulur bir his yakalıyor.
Nihayetinde, Soğuk Savaş sonrası konsensüsün çöküşü, en iyi şekilde, neoliberalizmin siyasi bir proje olarak çöküşü olarak anlaşılabilir. Neoliberal bir toplum inşa etme fikri kendi şartlarında başarısız oldu ve artık uygulanabilir değil: başka bir vergi indiriminin büyümeyi hızlandıracağına veya başka bir ticaret anlaşmasının Çin’i demokratikleştireceğine veya yeni bir karbon kredisi planının iklim değişikliğini sona erdireceğine inanmak artık makul değil. Fakat bu, yeni bir konsensüsün eskisinin yerini aldığı anlamına gelmez, sadece tüm siyasi projelerin eşit derecede mantıksız göründüğü anlamına gelir. Gerçekten de, programatik neoliberal projenin terk edilmesi, neoliberal içgüdünün nihai zaferini temsil edebilir: herhangi bir ortak projenin yokluğunda, siyaset kolektif özyönetimden ziyade tamamen bireysel bir kendini gerçekleştirme süreci olarak kavramsallaştırılır – kişisel zenginleşme, kişisel kefaret ve hatta kişisel eğlence yoluyla.
Bu anlamda, yeni bir post-neoliberal konsensüs oluşturmak için gerekli koşullar yerine getirilmemiş gibi görünüyor. Eski parti aparatçiklerinin unvan değiştirdiği ancak iktidarı elinde tuttuğu komünizm sonrası bir geçişte olduğu gibi, resmi politikadaki neoliberal ortodoksiden sapmalar, siyasi etkinin altında yatan modları ve yapıları –veya çoğu durumda personeli– değiştirmedi. Büyük bağışçılar, yukarıdan aşağıya STK’lar, Büyük Teknoloji platformları ve diğer fikri mülkiyet odaklı şirket lobileri, ABD siyasetindeki baskın güçler olmaya devam ediyor. New Deal döneminin kitle örgütleri yeniden canlanmadı, onların yerini alacak yeni siyasi biçimler ve endüstri koalisyonları ortaya çıkmadı. Seksenlik politikacılar ve bağışçılar hem sağda hem de solda önde gelen oyuncular olmaya devam ediyor.
Öte yandan, ‘post-neoliberalizm’ solcu bir rüyadan Trumpist bir isyana dönüştü ve şimdi liberal bir düzen yönetiminin gündemini şekillendiriyor. Yine de genel eleştiriden önemli bir projeye ve paylaşılan fikir birliğine dönüşebilir. Yeni politika paradigmalarına yönelik iştah, dış olayların ivmesi gibi kalıcı görünüyor. On yıllarca süren neoliberal depolitizasyon, Amerikalıların siyasi eylem ve ulusal olasılık anlayışını çarpıttı, fakat eski ideolojik kategorilerin boşluğu da partiler arası işbirliği ve politika deneyleri için yeni fırsatlar yarattı.
Elli yıl önce, neoliberalizm, Amerika’nın ekonomik hakimiyetini –ve kilit açılardan mistifikasyonu– olarak ortaya çıktı. Bugünün neoliberalizmden uzaklaşması, aynı kaygılarla motive edilmesiyle, benzer şekilde, tam bir özbilinç olmadan, mutlaka tutarlı olmayan çeşitli kalıtsal ideolojik kisveler altında ilerleyebilir. Neoliberalizm depolitizasyonu ve dekolektivizasyonu hedeflerken, post-neoliberalizm çok daha fazla ilerlemek için ortak bir yapıcı vizyon gerektirecektir.
Post-neoliberal moment, birbirinden çok farklı iki başkanlık yönetiminde varlığını sürdürdü, fakat hâlâ kendi hareketini ve hatta kendi kendini tanımlamasını arayan bir moment.
(*) New Deal: Franklin D. Roosevelt’in başkanlığı döneminde, 1930’lu yıllarda uygulamaya konan ve ‘Keynesçi refah devleti’nin zirvesi olarak görülen iktisat politikalarına verilen ad. 1929’daki küresel finans krizine tepki olarak, devlet müdahaleciliğine verilen önemli bilinir. (ç.n.)
(**) 1985 Plaza Anlaşması: 22 Eylül 1985 tarihinde Fransa, Batı Almanya, Japonya, ABD ve Birleşik Krallık’ın New York’ta bulunan Plaza Otel’de para piyasalarına müdahale ederek, Japon yeni ve Alman Markı karşısında ABD dolarının değer kaybetmesi için yaptıkları antlaşmadır. Amaç, özellikle Amerikan mallarını Japon malları karşısında ihracat üstünlüğüne sahip kılmaktı. Amerikan korumacılığının zirvelerinden biri olarak görülen Plaza Anlaşması, sanayi-tarım-hizmetler sektöründen oluşan geniş bir dış rekabete karşı korumacı koalisyonun Reagan yönetimine baskısıyla imzalandı. (ç.n.)
(***) Roe v. Wade: Roe v. Wade ile ABD Federal Yüksek Mahkemesi, 14. Maddede işaret edilen mahremiyet hakkının kürtajı temel bir hak olarak koruduğuna karar verdi. Fakat devlet, hamileliğin evresine bağlı olarak kürtaja erişimi düzenleme veya kısıtlama yetkisini elinde tuttu. (ç.n.)
Valday Tartışma Kulübü Araştırma Direktörü Fyodor Lukyanov, Rusya’nın Donbas’ın kontrolü ve Ukrayna’nın tarafsızlık statüsünü içeren barış koşullarının değişmediğini bildirdi. ABD ara seçimlerinin ardından Trump’ın iç siyasi mücadelelere odaklanacağını ve dış politikada topal bir ördeğe dönüşeceğini dile getiren Lukyanov, Avrupa ile güvenlik diyaloğu kurma zemininin tamamen ortadan kalktığını kaydetti.
Norveçli siyaset bilimci Glenn Diesen’ın programına konuk olan Valday Tartışma Kulübü Araştırma Direktörü, Rusya Dış ve Savunma Politikası Konseyi Başkanı ve Küresel İlişkilerde Rusya Dergisi Genel Yayın Yönetmeni Prof. Fyodor Lukyanov, Ukrayna çatışmasının mevcut durumuna, Rusya’nın stratejik yaklaşımına ve küresel düzenin dönüşümüne ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Programın açılışında sahadaki askeri gelişmeler ile diplomatik müzakere ihtimallerinin eş zamanlı olarak gündeme geldiğini belirten Diesen, Ukrayna ve NATO açısından gidişatın olumsuz seyrettiği bir ortamda Moskova yönetiminin mevcut tabloyu nasıl ele aldığını sordu.
Rusya’nın askeri faaliyetler ile diplomasi arayışını birbirine zıt süreçler olarak görmediğini vurgulayan Lukyanov, Kremlin’in barış sürecinin başlatılmasına yönelik temel şartlarının değişmediğini ifade etti.
“Savaş diplomasinin bir parçası ve baskı aracıdır”
Diesen’ın sorusunu yanıtlayan Lukyanov, askeri harekat ile barış diplomasisi arasında bir çelişki bulunmadığını dile getirdi.
Lukyanov, “İster iyi ister kötü sayılsın, diplomasinin önündeki pencere ile devam eden askeri eylemler, hatta askeri tırmanış arasında bir çelişki yoktur” dedi.
Moskova’nın askeri harekatı diplomatik müzakerelerde bir koz olarak kullandığını belirten Lukyanov, bu yaklaşımın çatışmanın başından bu yana açık biçimde uygulandığını aktardı.
Rusya’nın tutumunu detaylandıran Lukyanov, “Rusya askeri seçeneği ve savaşı diplomasinin bir parçası, diplomatik bir baskı aracı olarak görmektedir” ifadelerini kullandı.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in yaklaşık iki buçuk yıldır aynı koşulları vurguladığını hatırlatan Lukyanov, temel taleplerin masada kalmayı sürdürdüğünü söyledi.
Lukyanov, “En azından 24 Haziran tarihinden bu yana, yani yaklaşık iki buçuk yıldır Devlet Başkanı Putin, askeri çatışmaların durması ve barış sürecinin başlaması için belirli şartlarımız olduğunu söyledi ve bunu defalarca tekrarladı” diye konuştu.
Bu şartların ana hatlarına değinen Lukyanov, “Bu koşullar o tarihten bu yana özünde hiç değişmedi; Donbas bölgesinin toprak bütünlüğü, yani Ukrayna güçlerinin Donbas’ın kalan kısımlarından çekilmesi, Ukrayna’nın askeri kapasitesine yönelik talepler, tarafsızlık ve herhangi bir askeri bloka katılmama statüsü ile güvenlik garantileri bu çerçevenin içindedir” sözlerini kaydetti.
Sahadaki askeri dengelerin zaman zaman el değiştirdiğine dikkati çeken Lukyanov, tarafların farklı dönemlerde birbirlerine üstünlük kurabildiğini dile getirdi.
Lukyanov, “Durum o günden bu yana iki yönlü olarak pek çok kez değişti; Rusya’nın görece daha zayıf göründüğü dönemler oldu, ardından Ukrayna’nın zayıf taraf olarak görüldüğü sonraki aşamaya geçildi” dedi.
Tüm bu dalgalanmalara rağmen Rusya’nın ulaşmak istediği nihai tablonun sabit kaldığını belirten Lukyanov, ABD ile yürütülen müzakerelerin doruk noktasına işaret etti.
Lukyanov, “Rusya’nın elde etmek istediği hedeflerin tablosu hiçbir zaman değişmedi ve bu sürecin doruk noktası Anchorage kenti ile 25 Ağustos tarihinde Başkan Donald Trump ile yapılan görüşme oldu” değerlendirmesinde bulundu.
Bu zirvenin diplomatik önemini anlatan Lukyanov, “Rus diplomatların, bizzat Devlet Başkanı Putin’in ve Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’un o görüşmeye sürekli atıfta bulunması tesadüf değildir” dedi.
Görüşmenin niteliğine ilişkin terminoloji farklarına değinen Lukyanov, “Rus tarafı bunlara anlaşmalar, Amerikan tarafı ise mutabakatlar adını veriyor; ancak her halükarda askeri aşamayı sona erdirecek olası karşılıklı tavizlerin belirli bir çerçevesi orada ortaya konmuştu” ifadelerini kullandı.
Bu çerçevenin fiiliyata dökülemediğini belirten Lukyanov, “Başkan Trump’ın Amerikalı müttefikleriyle bir ilerleme sağlayamaması nedeniyle bu çerçeve asla hayata geçirilemedi” diye konuştu.
Barış sürecinin başlangıç parametrelerinin aynı kaldığını vurgulayan Lukyanov, Moskova’nın yaklaşımının değişmediğini yineledi.
Lukyanov, “Temel olarak hiçbir şey değişmedi; bir barış anlaşması olmasa bile barış sürecinin başlangıcını oluşturacak unsurların birleşimi tamamen aynıdır” dedi.
Putin’in konuya dair muhataplarına yönelik açık mesajlar verdiğini söyleyen Lukyanov, Rus liderin tutumunu şu sözlerle aktardı:
Lukyanov, “Putin bu fikir setine sahip olduğumuzu belki on kez, belki daha fazla ifade etti ve ‘Bunu kabul edebilirsiniz ya da etmezsiniz; eğer şimdi kabul etmezseniz, bir dahaki sefere durum sizin için daha kötü olacaktır’ dedi.”
Müzakere sürecinin ertelenmesinin Ukrayna aleyhine sonuçlar doğurduğunu belirten Lukyanov, gecikmelerin Rusya’nın elini güçlendirdiğini ifade etti.
Lukyanov, “Zaman geçtikçe Rus tarafının eli daha da güçlenecek ve Rusya daha fazlasını talep edecektir; şu ana kadar yaşananlar tam olarak bunu gösteriyor” dedi.
Diplomatik girişimlerin yenilendiği her dönemde şartların Kiev aleyhine ağırlaştığını dile getiren Lukyanov, Ukrayna’nın geçmiş teklifleri değerlendiremediğini aktardı.
Lukyanov, “Amerikan yönetiminin ya da Rus tarafının müzakere turlarını yeniden başlatmaya çalıştığı her seferde, Ukrayna’daki durumun bir önceki paketin kabul edilmesi haline kıyasla çok daha kötü olduğu görülüyor” diye konuştu.
ABD’deki iç siyasi dönüşümlere de değinen Lukyanov, ara seçimlerin ardından Washington’daki dengelerin Rusya politikasını etkileyebileceğini söyledi.
Lukyanov, “Siyasi alanda çok fazla değişiklik görüyoruz; ABD’de ara seçimlerin getirdiği sonuçların siyasi ve diplomatik bir etkisi olabilir” ifadelerini kullandı.
Yeni dönemde Beyaz Saray’ın Ukrayna meselesine ayıracağı zamanın belirsiz olduğunu belirten Lukyanov, Trump’ın konumuna dikkat çekti.
Lukyanov, “Başkan Trump’ın ciddi şekilde zayıflamış bir başkanlık tablosu içinde Ukrayna konusuna eskisi kadar zaman ayırmaya istekli ve muktedir olup olmayacağını göreceğiz” dedi.
Siyasi atmosferdeki farklılaşmanın Rusya’nın temel rotasını sarsmadığını belirten Lukyanov, taleplerin korunacağını vurguladı.
Lukyanov, “Siyasi ortamdaki bu değişime karşın Rusya’nın benimsediği çizginin ve ısrarının aynı kaldığını düşünüyorum; bu durum Rusya’nın temel taleplerini değiştirmeyeceği anlamına gelmektedir” değerlendirmesini yaptı.
“Trump Avrupa ve Ukrayna’da topal bir ördek olarak algılanacak”
Program yöneticisi Glenn Diesen, ABD ara seçimlerinin tamamlanmasının ardından Demokratların savaşa daha fazla kaynak ayırma eğiliminde olduğunu ve Trump’ın zayıflayan pozisyonunun diplomasi kapısını kapatıp kapatmayacağını sordu.
ABD siyasi sistemi uzmanlarının görüşlerini aktaran Lukyanov, iç politika ile dış politika yetkileri arasında belirgin bir ayrım olduğuna işaret etti.
Lukyanov, “Amerikan siyasi sistemi uzmanı meslektaşlarımdan duyduğum her şeye göre, dış politika alanı öncelikli olarak başkanlığın yetki alanındadır” dedi.
Trump’ın iç siyasette çok ciddi engellerle karşılaşacağını belirten Lukyanov, yasama organındaki gerilimlere değindi.
Lukyanov, “Trump iç politika kararları alanında ciddi biçimde zayıflayacaktır; Demokratların geçmiş dönemdeki uygulamaların intikamını almak için başlatacağı bir suçlama ve soruşturma fırtınasıyla kesinlikle yüzleşmek zorunda kalacaktır” ifadelerini kullandı.
Buna rağmen dış politikanın seyrinin doğrudan Trump’ın kişisel tercihlerine bağlı kalacağını vurgulayan Lukyanov, odaklanma sorununa işaret etti.
Lukyanov, “Dış politika söz konusu olduğunda mesele Demokratlardan ziyade doğrudan Trump’ın kendisine bağlı kalacaktır; dış meselelere ve bizim durumumuzda Ukrayna meselesine odaklanmayı başarıp başaramayacağı belirleyici olacaktır” dedi.
Trump’ın iç siyasi çekişmelere fazlasıyla gömülebileceğini dile getiren Lukyanov, ABD Başkanının karakter özelliklerini anlattı.
Lukyanov, “Trump’ın tamamen iç mücadeleye kapılması muhtemeldir; onu artık yeterince iyi tanıyoruz, bu tür çekişmelerden keyif alabilir, kavgacı ve gürültülü bir ortamda paradoksal olarak kendini oldukça rahat hissedebilir” diye konuştu.
Ukrayna başlığına yeterli enerjinin ayrılıp ayrılamayacağının henüz netleşmediğini ifade eden Lukyanov, Tahran dosyasının Washington için önceliğine dikkati çekti.
Lukyanov, “Trump’ın Ukrayna için zaman ve enerji ayırıp ayıramayacağını zaman gösterecektir; ancak yine de denemeye devam edeceğini tahmin ediyorum” dedi.
Kongre’nin İran konusundaki baskısına değinen Lukyanov, iki partinin de bu başlıkta ısrarcı olduğunu belirtti.
Lukyanov, “Trump kesinlikle İran konusunda bir şeyler yapmaya zorlanacaktır; Ukrayna bazı Demokratlar için önemli bir mesele olsa da net bir sonuçlanma ihtimali bulunmayan İran meselesi, ABD Kongresi’ndeki hem Demokratlar hem de Cumhuriyetçiler ile Amerikan kamuoyu için son derece kritiktir” ifadelerini kullandı.
Trump’ın uluslararası algısının zayıflayacağını vurgulayan Lukyanov, Avrupa ve Kiev yönetiminin bakış açısına değindi.
Lukyanov, “Özetle Başkan Trump dikkatini bu alana vermeye çalışacaktır; ancak genel olarak bakıldığında özellikle Avrupa’da ve Ukrayna’da fazlasıyla topal bir ördek gibi algılanacaktır” değerlendirmesini yaptı.
Trump’ın geçmişte güce dayalı bir diplomasi yürüttüğünü hatırlatan Lukyanov, eski yöntemin zayıfladığını aktardı.
Lukyanov, “Trump’ın Ukrayna karşısında yapmaya çalıştığı birçok hamle, arkasında Birleşik Devletler gücünün bulunduğu ve herkesin kendi sözünü dinlemek zorunda olduğu şeklindeki otoriter yaklaşımına dayanıyordu” dedi.
Bu tablonun Avrupa ve Ukrayna’daki muhalif aktörlerin işini kolaylaştıracağını söyleyen Lukyanov, direncin artacağını ifade etti.
Lukyanov, “Artık Avrupa’daki ve Ukrayna’daki rakiplerin işi daha kolay olacaktır; geçmişte de Trump’ın dayatmalarından kaçınmakta oldukça becerikliydiler, şimdi ise kendi istedikleri doğrultuda ilerleme konusunda kesinlikle cesaret bulacaklardır” diye konuştu.
“Avrupa ile güven seviyesi sıfırın çok altında”
Avrupa ile Rusya arasındaki güvenlik mimarisinin yeniden ele alınması ihtimalini değerlendiren Diesen, Moskova’nın Avrupalıları yapıcı bir ortak olarak görüp görmediğini sordu.
Ukrayna’daki şartların ağırlaştığını belirten Lukyanov, yaklaşan kış mevsimi ve altyapı hasarlarına dikkat çekti.
Lukyanov, “Ukrayna içindeki ağır kriz tablosu ortadadır; kış mevsimi kapıdadır, oradaki iç durum iyi olmaktan çok uzaktır ve Rusya tüm altyapıyı çok sert şekilde vurmaya devam etmektedir” dedi.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy’nin söylemlerinde değişimler görüldüğünü dile getiren Lukyanov, bu ifadelerin bağlayıcılığı olmadığını kaydetti.
Lukyanov, “Zelenskiy’den daha önce duyduklarımızdan farklı tonlar işitiyoruz; ancak bu çok fazla bir anlam ifade etmiyor, çünkü Zelenskiy istediği her şeyi söyleyip sonra bundan vazgeçebilir ve tam tersini dile getirebilir” ifadelerini kullandı.
Moskova ile Avrupa arasındaki diplomatik zeminin mevcut aşamada tıkandığını belirten Lukyanov, yakın zamanda gerçekleştirilen telefon görüşmelerine atıfta bulundu.
Lukyanov, “Rusya ile Avrupa arasındaki durum şu aşamada oldukça umutsuz görünmektedir; Norveç Başbakanı ile Finlandiya Cumhurbaşkanı’nın Putin ile sadece konuşmaya yönelik mütevazı girişimine Avrupa’da verilen tepkiyi gördük” dedi.
Bu temasların yeni bir zemin yaratmadığını vurgulayan Lukyanov, konuşmaların niteliğini aktardı.
Lukyanov, “Putin ile yaptıkları görüşme yeni bir sonuç getirmedi; temelde her iki taraf da önceki görüşlerini dile getirdi, tek fark bunu doğrudan yapmaları ve uzun süredir olduğu gibi birbirlerine bağırmamaları oldu” diye konuştu.
Söz konusu temasın dahi kıtada şüpheyle karşılandığını belirten Lukyanov, Avrupa’nın genel yaklaşımının değişmediğini söyledi.
Lukyanov, “Bu girişim dahi Avrupa’da en hafif tabirle son derece yüksek bir şüpheyle, hatta daha da kötüsüyle karşılandı; bu durum Avrupa’nın ciddi bir sürece hazır olmadığını göstermektedir” dedi.
Avrupa’nın çatışmaya bakışındaki cezalandırma anlayışının sürdüğünü ifade eden Lukyanov, temel tutumu özetledi.
Lukyanov, “Avrupa temel yaklaşımını değiştirmeye hazır değildir; bu yaklaşım her zaman Rusya’nın bu savaştan hiçbir şey kazanamayacağı ve cezalandırılması gerektiği üzerine kurulmuştur” ifadelerini kullandı.
Stratejik yenilgi söyleminin geri plana çekildiğini belirten Lukyanov, hedefin sürdüğünü aktardı.
Lukyanov, “Artık stratejik yenilgi ifadesini duymuyoruz; ancak saldırgan taraf olarak görülen Rusya’nın bu süreçten hiçbir fayda sağlayamaması gerektiği anlayışı varlığını korumaktadır” dedi.
Avrupa’nın kurumsal olarak da ortak bir müzakere yürütemeyeceğini vurgulayan Lukyanov, yapısal sorunlara işaret etti.
Lukyanov, “Avrupa kurumsal açıdan verimli ya da üretken bir tartışmayı organize edebilecek durumda değildir; Avrupa kurumları görüşmelere katılmak istese dahi tüm ülkelerden onaylanmış konsolide ve sağlam bir yetki belgesi çıkarabileceklerine inanmıyorum” değerlendirmesini yaptı.
ABD modelinde özel temsilcilerin en azından doğrudan kanal açabildiğini kaydeden Lukyanov, Avrupa tarafında bunun bulunmadığını söyledi.
İskandinav liderlerin temas yöntemine dikkat çeken Lukyanov, görüşmelerin kapsamını aktardı.
Lukyanov, “Norveç ve Finlandiya örneğinde her iki liderin de Putin’i ulusal sıfatlarıyla aradıklarını vurgulamaları bizim açımızdan son derece dikkat çekiciydi; çok uzun zamandır ilk kez Avrupalı liderler bu görüşmenin Avrupa adına değil, ulusal düzeyde bir temas olduğunu özellikle belirtmek istedi” dedi.
Bu tavrın Avrupa içindeki dengelerden kaynaklandığını belirten Lukyanov, liderlerin olası tepkileri öngördüğünü dile getirdi.
Lukyanov, “Belki de bu iki lider, Avrupa’nın temsilcileri olarak hareket ettikleri takdirde hiçbir şey başaramayacaklarını, Avrupa’nın derhal kendilerini reddedeceğini ve bu görüşmenin tüm sonuçlarını iptal edeceğini biliyordu” diye konuştu.
Taraflar arasındaki güvensizliğin ulaştığı seviyeyi anlatan Lukyanov, karşılıklı anlayışın ortadan kalktığını söyledi.
Lukyanov, “Rusya ile Avrupa arasındaki en büyük sorun güven seviyesinin sıfırın, hatta sıfırın oldukça altında olmasıdır; karşı tarafın mantığını anlamaya yönelik hiçbir çaba bulunmamaktadır” dedi.
Bu tablonun karşılıklı korkuları beslediğini ifade eden Lukyanov, her adımın tehdit algısını tetiklediğini aktardı.
Lukyanov, “Bu durum bizi karşılıklı korkuların girdabına sürüklüyor; karşı tarafın attığı her adım görüşmelere başlama gerekçesi olarak değil, olası bir çatışmaya daha fazla hazırlanma sebebi olarak görülüyor” ifadelerini kullandı.
Polonya’daki iç siyasi gelişmeleri örnek gösteren Lukyanov, dış etkenlerin iç siyasete alet edildiğini dile getirdi.
Lukyanov, “Polonya’da iki büyük siyasi güç arasında klasik bir iç kriz yaşanıyor; her iki tarafın neyi temsil ettiğini biliyoruz ve bu kriz hiç şaşırtıcı değil, ancak hükümet ve Başbakan aniden bu meselenin tamamen Rusya ile ilgili olduğunu öne sürmeye başladı” dedi.
İç sorunların bu yöntemle çözülemeyeceğini vurgulayan Lukyanov, çıkış yolunun tıkandığını söyledi.
Lukyanov, “Polonya’daki iç çekişmeleri yıllardır, hatta on yıllardır biliyoruz; böylesi bir tabloda her güç her aktör iç sorunlarını çözmek için bu korkuyu kullandığı sürece hiçbir çıkış yolu bulunamaz” diye konuştu.
“Soğuk Savaş dönemine ait modeller artık geçerli değil”
Helsinki Nihai Senedi ve Yeni Bir Avrupa İçin Paris Şartı gibi tarihi metinlerdeki ilkeleri hatırlatan Glenn Diesen, bölünmez güvenlik ilkesi ile ülkelerin ittifak seçme özgürlüğü arasındaki çelişkinin nasıl çözülebileceğini sordu.
Tarihsel referansların günümüz dünyasında karşılığı kalmadığını belirten Lukyanov, Soğuk Savaş dinamiklerinin geride kaldığını vurguladı.
Lukyanov, “Her ikisi de temelde Soğuk Savaş’a ait olan bu modellere yapılan tüm atıfların artık hiçbir geçerliliği kalmadığından endişe ediyorum” dedi.
Soğuk Savaş döneminin kendine has kuralları olduğunu dile getiren Lukyanov, geçmişe duyulan özlemin abartılı olduğunu söyledi.
Lukyanov, “Soğuk Savaş uluslararası ilişkilerin çok özel ve kendine has bir dönemiydi; nispeten iyi yapılandırılmış ve organize edilmiş bir süreçti, ancak gerçek Soğuk Savaş’ı incelersek hiç de hoş bir dönem olmadığını görürüz” ifadelerini kullandı.
Rusya’daki tarihçiler ve dış politika uzmanları arasında Helsinki mutabakatlarına dair tartışmalar yürütüldüğünü anlatan Lukyanov, Sovyet yaklaşımını aktardı.
Lukyanov, “Sovyetler Birliği döneminde ve sonrasında geleneksel yaklaşım, bu anlaşmayı birbiriyle yarışan iki blokun karşılıklı kabul edilebilir bir uzlaşıya nasıl varabileceğine dair övgüye değer bir örnek olarak görmekti” dedi.
Buna karşılık anlaşmanın Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecini başlattığı yönünde eleştiriler olduğunu da belirten Lukyanov, statükocu yaklaşıma dikkat çekti.
Lukyanov, “Diğer taraftan Helsinki Anlaşması’nın Sovyet liderliği açısından gelecekteki gerileme ve çöküşe doğru atılan ilk adım olduğunu değerlendirenler de bulunmaktadır” diye konuştu.
Sovyet yönetiminin mevcut durumu koruma çabasının riskler barındırdığını dile getiren Lukyanov, siyasi şartların değiştiğini anlattı.
Lukyanov, “Sovyetler Birliği’nin İkinci Dünya Savaşı’nda elde edilen kazanımları korumaya odaklanması ve Avrupa’daki duruma yaratıcı şekilde bakmaması ilk etkendi; statükoyu korumaya çalıştığınız anda birilerinin gelip bunu değiştirmesini beklemek durumunda kalırsınız” dedi.
Anlaşmanın insani boyutuna ve evrensel değerler anlayışına değinen Lukyanov, üçüncü sepet maddelerinin sonuçlarını aktardı.
Lukyanov, “İkinci olarak Sovyetler Birliği’nin üçüncü sepet olarak adlandırılan insan hakları ve demokrasi gibi değerlerin tüm imzacılar nezdinde gözetilmesi gerektiğini kabul etmesi son derece olumlu tınlıyordu; ancak bu durum Sovyetler Birliği’nin dağılmasına katkı sağlayan süreci başlattı” ifadelerini kullandı.
Bu sürecin Soğuk Savaş sonrası dönemde evrenselci küreselleşmeyi doğurduğunu belirten Lukyanov, tek tip bir modelin dayatıldığını kaydetti.
Lukyanov, “Ardından sadece ekonomik değil siyasi birliğe de dayanan Soğuk Savaş sonrası liberal küreselleşme ortaya çıktı; bu durum güç dengesi ve jeopolitik açıdan zaten kötü olan NATO genişlemesini daha da sorunlu kıldı, zira ittifakın genişlemesi dışarıdaki tüm ülkelerin benimsemek zorunda kaldığı belirli bir siyasi ve sosyal modeli beraberinde getirdi” dedi.
Rusya’nın bu süreçteki konumuna işaret eden Lukyanov, ortaya çıkan uyumsuzluğu dile getirdi.
Lukyanov, “NATO’ya katılma arzusu taşımayan ancak bu modeli kabullenmesi beklenen bir diğer eski komünist ülke olarak görülen Rusya ile yaşanan en büyük karmaşa buradan kaynaklandı” değerlendirmesini yaptı.
Mevcut dünya düzeninde ideolojik birlikteliklerin aranamayacağını vurgulayan Lukyanov, güvenlik odaklı bir yaklaşım önerdi.
Lukyanov, “Bugün artık sadece çok kutuplu değil, çok kültürlü ve çoklu değer sistemlerine dayalı bir dünyadayız; temel kabul güvenlik odaklı olmalıdır, ülkelerin içeride nasıl örgütleneceği gibi meseleler bir kenara bırakılmalıdır, çünkü önceki modelde tüm bunlar birbirine karıştırılmıştı” diye konuştu.
“Dünya derinden bölünmüş olmasına rağmen birbirine bağlı”
Uluslararası sistemdeki çok kutuplu yapıyı ve Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in medeniyetlerin birbirine model dayatmaması gerektiği yönündeki mesajlarını hatırlatan Glenn Diesen, yeni küreselleşme denkleminin nasıl işleyeceğini sordu.
Tarihsel açıdan parçalanmış dünyaların yeni bir olgu olmadığını belirten Lukyanov, geçmiş dönemlere atıfta bulundu.
Lukyanov, “Farklı kültürel, siyasi ve ideolojik sistemlere sahip parçalanmış bir dünya yeni değildir; insanlık tarihinin büyük bölümünde 17’nci, 19’uncu ya da 20’nci yüzyıllarda zaten bu şartlar altında yaşadı” dedi.
Son döneme damga vuran liberal küreselleşmenin ise merkezi kurallara dayandığını anlatan Lukyanov, iki farklı sistemin tecrübe edildiğini aktardı.
Lukyanov, “Çok iyi hatırladığımız liberal küreselleşme modeli ise ekonomiden siyasete kadar her alanda ortak kuralların ve ilkelerin var olduğunu varsayan merkezi bir sistemdi; biz bu iki modeli de biliyoruz” ifadelerini kullandı.
Günümüzdeki tablonun bu iki yapının eş zamanlı bir birleşimi olduğunu vurgulayan Lukyanov, benzersiz bir döneme girildiğini belirtti.
Lukyanov, “Şu anda elimizde olan tam olarak bir karışımdır; bir tarafta farklı düzeylerde rekabetin sertleştiği son derece parçalanmış bir dünya var, aynı zamanda herkes birbiriyle bağlantılıdır ve bu bağlantı sadece artmakla kalmayıp bir zorunluluk haline gelmiştir” dedi.
Ekonomik bağlar olmadan hiçbir ülkenin kalkınamayacağını dile getiren Lukyanov, çatışma ile bağımlılığın bir arada yürüdüğünü söyledi.
Lukyanov, “Birlikte çalışmadan ve karşılıklı bağlantı kurmadan hiç kimse gelişme gösteremez; son derece çatışmalı ancak birbirinden ayrılamaz biçimde birbirine bağlı bu tür sistemlerde daha önce hiç yaşamadık” diye konuştu.
Geleneksel düzenlere geri dönüşün mümkün olmadığını belirten Lukyanov, yeni yapının anlaşılması için zamana ihtiyaç duyulduğunu aktardı.
Lukyanov, “Gerek çatışmalı parçalanmış dünyaya gerekse salt küreselleşmiş eski dünyaya tek başına geri dönemeyeceğimizi anlamak için zamana ihtiyacımız olacak; her ikisine birden aynı anda sahip olacağız” ifadelerini kullandı.
Siyasi çatışmalara rağmen küresel ekonomik mekanizmaların işleyişini sürdürdüğünü kaydeden Lukyanov, piyasa şartlarının direncine işaret etti.
Lukyanov, “Ukrayna’daki savaş ya da Ortadoğu’daki durum gibi son derece şiddetli ve kanlı çatışmalara, ekonomiye yönelik ağır siyasi müdahalelere ve piyasa ilkelerinin tahrip edilmesine rağmen, ekonomik dünyanın dağılmadan hayatta kalmanın yollarını bulduğunu görüyoruz” dedi.
Mevcut sistemin çelişkilerini Mart ayında yaşanan bir örnekle açıklayan Lukyanov, Washington’ın petrol politikasını hatırlattı.
Lukyanov, “Sistemin barındırdığı tuhaflığın ve belki de rasyonelliğin en çarpıcı örneği bu yılın Mart ayında yaşandı; Birleşik Devletler İran’a yönelik adımlar attığında Trump İran medeniyetinin yok edilmesi gerektiğini ilan etmişti, ancak aynı dönemde ABD Hazine Bakanlığı küresel piyasada İran petrolüne ihtiyaç duyulduğu ve fiyatların düşük tutulması istendiği için bu petrole yönelik yaptırımları bir süreliğine kaldırdı” diye konuştu.
Ekonomik çıkarların siyasi kararların önüne geçtiğini vurgulayan Lukyanov, kendi yaklaşımının kaynaklarını anlattı.
Lukyanov, “Bu tamamen çelişkili bir durumdu ama gerçekleşti; gelecekte buna benzer tabloları çok daha sık göreceğiz, ben de eğitimime Sovyetler Birliği’nde başlamış ve Marksizm çalışmış biri olarak ekonomiye siyasetten daha fazla inanıyorum” değerlendirmesini yaptı.
“ABD ideolojik hedefler yerine çıkarlarına odaklanan bir güce dönüşüyor”
Gelecek dönemde Rusya, ABD ve Çin liderleri arasında olası bir temas ihtimalini ve iki ülke ilişkilerinin kökten değişme potansiyelini soran Diesen’a yanıt veren Lukyanov, hızlı bir dönüşüm beklemediğini ifade etti.
Moskova ile Washington arasındaki ilişkilerde devrim niteliğinde bir değişim öngörmediğini belirten Lukyanov, ekonomik zeminin darlığına değindi.
Lukyanov, “Rusya ile Birleşik Devletler arasındaki ilişkilerde köklü bir değişim ihtimali konusunda oldukça şüpheciyim; Trump göreve geldiğinde bazı kesimlerin beslediği umutlar onun iş odaklı kişiliğiyle ilgiliydi, ancak Rusya-ABD hattında somut ekonomik kazanım sağlayacak alanlar oldukça sınırlıdır” dedi.
Enerji sektörü dışında geniş bir ticaret hacmi bulunmadığını kaydeden Lukyanov, ilişkilerin ekonomik boyutunu aktardı.
Lukyanov, “Enerji gibi işbirliği yapabileceğimiz belirli alanlar mevcuttur; fakat genel olarak Rusya hiçbir zaman Birleşik Devletler için büyük bir ticaret ve ekonomi ortağı olmadı, dolayısıyla Trump dahil Amerikan tarafı bu ilişkiden elde edilebilecek somut bir kazanç görmedi” diye konuştu.
İki ülke ilişkilerinden ziyade ABD’nin içsel dönüşümünün daha kritik olduğunu vurgulayan Lukyanov, Amerikan siyasetindeki yeni eğilimlere dikkati çekti.
Lukyanov, “Benim açımdan daha umut verici olan husus Rusya ile ABD arasındaki yeni ilişki beklentisi değil, bir ülke ve siyasi yapı olarak Birleşik Devletler’in kendi içindeki dönüşüm ihtimalidir” ifadelerini kullandı.
Demokrat Parti içerisinde de benzer eğilimlerin yükseldiğini belirten Lukyanov, siyasi odak noktasının içeriye kaydığını söyledi.
Lukyanov, “Demokratlar tarafında öne çıkan yeni isimlere baktığımızda farklı görüşlere sahip olsalar da dış dünyayla ilgili meseleler yerine Birleşik Devletler’in ve Amerikan halkının ihtiyaçlarıyla ilgilenilmesi gerektiği noktasında Trump ile aynı çizgide buluşuyorlar” dedi.
Bu yönelimin küresel ittifakları da etkileyeceğini dile getiren Lukyanov, Amerikan kimliğindeki değişimi anlattı.
Lukyanov, “Amerikan siyasi kimliğinin kendi çıkarlarına odaklanan bir yapıya evrilmesi orta ve uzun vadede tüm ikili ilişkilerden daha önemlidir; Trump’tan sonra gelecek başkan ister Cumhuriyetçi ister Demokrat olsun, değişmeyen ittifakları koruma konusunda çok daha az istekli bir profil ortaya çıkacaktır” değerlendirmesinde bulundu.
Al-satçı ve faydacı diplomasi yaklaşımının küresel bir eğilim haline geldiğini belirten Lukyanov, ülkelerin zorunluluklarına işaret etti.
Lukyanov, “Trump’ın ticari mantığa dayalı yaklaşımı ağır şekilde eleştirildi; ancak gerçekte bunun küresel bir eğilim olduğunu görüyoruz, büyük ya da küçük fark etmeksizin tüm ülkeler kalkınma imkanlarını kullanabilmek adına pragmatik adımlar atıyor” dedi.
Moskova açısından Amerikan dış politikasındaki pragmatizmin müzakere zemini yarattığını vurgulayan Lukyanov, beklentisini özetledi.
Lukyanov, “Rusya açısından önemli olan husus, ABD’nin aşırı ideolojik bir güçten az çok normal bir güce dönüşmesidir; Amerikalılar sahip oldukları güçle herkese dikte etmeyi elbette sürdüreceklerdir, ancak ideolojik dogmalar yerine somut çıkarlara dayalı bir dikte söz konusu olduğunda en azından müzakere ve pazarlık yapılabilecek bir zemin bulunur” diye konuştu.
“Kış şartları her iki taraf için de belirleyici ve zorlu geçecek”
Diesen’ın cephe hattındaki son durumu, enerji ve lojistik altyapıya yönelik saldırıları sorması üzerine Lukyanov, çatışmanın mevcut gidişatını askeri mantık çerçevesinde değerlendirdi.
Sahadaki yıkımın ulaştığı boyutlara dikkati çeken Lukyanov, durumun vahametini ifade etti.
Lukyanov, “Genel durum son derece ağırdır; askeri mantığı anlıyorum, diplomasinin tıkandığı ve Ukrayna tarafının diplomatik fırsatları reddettiği mevcut tabloda başka bir seçenek görünmüyor, ancak genel manada gurur duyulacak bir durum ortada yoktur” dedi.
Savaşın niteliğinin zaman içinde değiştiğini belirten Lukyanov, önceki aşamalara değindi.
Lukyanov, “Geçen yaza kadar Rusya bu tarz bir savaş yürütmedi; Devlet Başkanı Putin başından itibaren kiminle savaştığımız konusunda son derece netti, hedef Ukrayna halkı ya da şehirleri değil, doğrudan askeri güçlerdi” diye konuştu.
Ukrayna’nın Rusya topraklarındaki altyapıya saldırmasının tırmanışı tetiklediğini dile getiren Lukyanov, çatışmanın boyut değiştirdiğini söyledi.
Lukyanov, “Ukrayna tarafı Rusya’daki altyapıyı yoğun şekilde hedef almaya başladıktan sonra savaş farklı bir düzeye evrildi ve tırmandı” ifadelerini kullandı.
Önümüzdeki kış aylarının çatışmanın seyri açısından kritik olacağını vurgulayan Lukyanov, karşılıklı zorluklara işaret etti.
Lukyanov, “Bu kışın kesinlikle belirleyici olacağını tahmin ediyorum; Ukrayna için çok zor geçecektir, aynı zamanda Rusya için de oldukça çetin olacaktır, çünkü Ukrayna güçlerinin hassas vuruşlar yapabildiğini görüyoruz ve bu potansiyellerinin tamamen tükendiğine inanmıyorum” dedi.
Sağduyunun hakim olabilmesi için yıkımın sürebileceğini belirten Lukyanov, Ukrayna liderliğinin durumunu aktardı.
Lukyanov, “Sağduyunun özellikle Ukrayna tarafında hakim olmasından önce ne yazık ki daha fazla yıkıma tanıklık etmek zorunda kalacağız” değerlendirmesini yaptı.
Zelenskiy’nin geri adım atamayacak bir konuma geldiğini dile getiren Lukyanov, siyasi geleceğin savaşa bağlandığını vurguladı.
Lukyanov, “Zelenskiy geri adım atamayacağı bir tablonun içindedir; kendi kaderinin savaşın sürmesine, hatta ucu açık bir çatışma ortamına bağlı olduğunu anlamaktadır ve bu son derece olumsuz bir durumdur” dedi.
Washington’daki yönetim değişikliğinin ve iç krizlerin savaşı uzatabileceğini söyleyen Lukyanov, sürece dair öngörüsünü aktardı.
Lukyanov, “Zelenskiy’i daha makul bir tutuma yöneltmenin tek yolu Birleşik Devletler’den ve Trump’ın yakın çevresinden gelecek doğrudan baskıydı; ancak Trump’ın iç meselelerle meşgul olması nedeniyle savaşın bu aşaması ne yazık ki uzayacaktır” ifadelerini kullandı.
Uluslararası ilişkiler uzmanı Prof. David Gibbs, ABD yönetiminin İran politikasının rasyonel temellere dayanmadığını belirterek Washington’ın attığı adımların küresel çatışma riskini artırdığını vurguladı. Demokratların ve Cumhuriyetçilerin savaşı sürdürme konusunda ortak hareket ettiğine işaret eden Gibbs, bölgesel çatışmaların dünya ekonomisinde 1930’lar benzeri büyük bir çöküşe yol açabileceği uyarısında bulundu.
Arizona Üniversitesi ABD Dış Politikası Uzmanı ve “Zenginlerin İsyanı” kitabının yazarı Profesör David Gibbs, analist Brandon Weichert’in sunduğu programda ABD yönetiminin dış politika kararlarını ve tırmanan bölgesel çatışmaları değerlendirdi.
ABD Başkanı Donald Trump’ın dış politika kararlarının öngörülemez olduğunu belirten Gibbs, askeri adımların rasyonel temellere dayanmadığını kaydetti.
Gibbs, yönetim içindeki dengesizliğe dikkati çekerek şunları kaydetti:
“Geleceği gösteren sihirli bir kürem yok ve Trump fazlasıyla öngörülemez, dürüst olmak gerekirse akıl dışı davranıyor. Bütün bu savaş görebildiğim kadarıyla akıl dışı bir temelde yürütüldü. Trump’ın o günden bu yana sergilediği davranışların büyük kısmı mantıksızdı. Önce bir mutabakat zaptı oluşturup gerilimi düşürmek, ardından aniden bu zaptı yırtıp atarak bir tür kesintili savaşa geri dönmek bana mantıklı gelmedi. Bu da tamamen duygularla ve fevrilikle hareket ettiğini gösteriyor.”
Bu tablonun yönetim açısından oluşturduğu tehlikelere işaret eden Gibbs, “Bana öyle geliyor ki bu durum onu tahmin edilmesi çok zor ve son derece tehlikeli biri haline getiriyor; karşımızda rasyonel düşünmeyen biri var. Bunun nedeni dış politikada son derece deneyimsiz olması mıdır, yaradılışı gereği fevri davranması mıdır, yoksa bilişsel gerileme yaşaması mıdır bilmiyorum. Bu bir ihtimal ama nörolog değilim, kesin bir şey söyleyemem. Bazılarının iddia ettiği gibi Netanyahu’nun elinde ona karşı kullanabileceği şantaj malzemesi niteliğinde bilgiler bulunması ihtimal dahilinde midir? Kim bilir? Bunu da göz ardı etmem ama elimde bir bilgi yok. Dolayısıyla burada tamamen karanlıkta hareket ediyoruz. Onun için akılcı olan şey pılı pırtıyı toplayıp gitmek, henüz vakit varken kayıplarını kabullenmek, bu sürecin kendi başkanlığına ve dünya ekonomisine verdiği muazzam zararla yüzleşip başka bir konuya geçmektir” ifadelerini kullandı.
Gibbs, Washington yönetimindeki farklı hiziplerin karar mekanizmasını etkilediğini vurgulayarak, “Farklı kanatlar onu farklı yönlere çekiyor. Görebildiğim kadarıyla en berrak düşünen isim Başkan Yardımcısı JD Vance gibi görünüyor çünkü savaşa baştan beri hep şüpheyle yaklaştı. Benim izlenimim savaşı hiçbir zaman desteklemediği yönündedir. Vance’in hayranı değilim, fazlasıyla fırsatçı bir figür ama aptal değil. Bunun aptalca bir adım olduğunu açıkça görebiliyor ve gerilimin düşürülmesini savunuyor gibi duruyor; umarım bu yaklaşım hakim olur” dedi.
Hazine Bakanı Scott Bessent ve Dışişleri Bakanı Marco Rubio gibi isimlerin ekonomik yaptırımları öne çıkaran grupta yer almasına değinen Gibbs, “Ekonomik savaşı uzatıp askeri hamleyle sonuç alma hevesi tehlikelidir. İran’a yönelik ekonomik savaşı vurgulayan Bessent stratejisini benimsemesi mümkündür ancak bu stratejinin askeri adımlarla birleştirilme tehlikesi her zaman vardır. Ekonomik savaş uzadıkça ve sonuç vermedikçe meseleyi askeri yoldan kesin olarak çözme eğilimi her daim ortaya çıkacaktır” uyarısında bulundu.
Gibbs, İran’ın çatışmadaki konumuna ve bölgesel dinamiklere işaret ederek, “İran sabırsızlanabilir ve kendisi kapsamlı bir askeri taarruz başlatabilir. Avrupa’daki gıda depolarının siber saldırıyla tahrip edilmesi gibi hadiseler yaşandı; bunu kimin yaptığını bilmiyorum ama İran yaptıysa şaşırmam. Savaşta yalnızca düşmanınıza değil düşmanınızın müttefiklerine de saldırmak mantıklıdır. Savaş Sanatı kitabında bu temel ilke yer alır ve İranlılar bunu okumuştur. Dolayısıyla siber harp yoluyla Avrupa’yı hedef almak bu stratejiye tamamen uygundur” değerlendirmesini yaptı.
“Bu savaş ABD’nin başlattığı bir saldırı savaşıdır”
Uluslararası hukukun ihlal edildiğini ve askeri harekatın yasal zemini bulunmadığını belirten Gibbs, çatışmanın başlangıcına dair şu ifadeleri kullandı:
“Bu konuda çok net olalım: Bu savaşı başlatan İranlılar değildi. Bu savaş ABD’nin başlattığı bir saldırı savaşıdır; bunu başka türlü tanımlamanın yolu yoktur. Uluslararası hukukun açık bir ihlalidir ve birden çok düzeyde kesinlikle anayasaya aykırıdır.”
ABD Anayasası’ndaki bağlayıcı hükümleri hatırlatan Gibbs, “İnsanlar bunu unutuyor ama anayasanın altıncı maddesinde antlaşmaların ülkenin en üstün hukuku olduğu yazar. Mahkemeler uygulamamayı seçse bile bu metin herkesin görebileceği şekilde oradadır. Başından beri çok kirli bir savaş yürütülüyor. Bu sözlerim İslam Cumhuriyeti’ni aklama amacı taşımıyor; rejimde hoşlanmadığım pek çok şey var ama savaşı onlar başlatmadı. Askeri saldırganlığı başlatan karşı taraftır” dedi.
İran’ın anlaşmalara uyma kapasitesine ilişkin tartışmalara da değinen Gibbs, “İran’ın anlaşma yapmaktan aciz olduğu söyleniyor; oysa Ortak Kapsamlı Eylem Planı’nı kabul etmişlerdi ve bu gayet geçerli bir stratejiydi. Mutabakat zaptını da kabul ettiler. İranlılar anlaşmaya varmaktan aciz değil; anlaşmaya varmaktan veya en azından varılan anlaşmayı uygulamaktan ve ona sadık kalmaktan aciz olan taraf ABD’dir. Burada açık konuşmak, eğriye eğri doğruya doğru demek gerekir. Trump’ın tam anlamıyla geri çekilmek dışındaki tüm hamleleri, başta Amerikan halkı olmak üzere İran ve tüm dünya için devasa riskler ve maliyetler barındırıyor” görüşünü dile getirdi.
ABD Kongresindeki siyasi dengeleri ve Demokrat Partinin savaşa yaklaşımını ele alan Gibbs, “Demokratların açıkça gereken şeyi yapmaya, yani savaşın tüm finansmanını kesmeye cesaretleri olup olmadığı meselesi önemlidir. Muhtemelen bunu yapmayacaklar çünkü savaş karşıtı değiller. Trump’ı her fırsatta zor durumda bırakmaya çalışacaklar. Thomas Massie’nin girişimine destek vereceklerini tahmin ediyorum. Massie savaş karşıtı bir Cumhuriyetçi ve ilkeli duruşunu takdir ettiğim, seçim kampanyasına bağış yaptığım ender isimlerdendir” dedi.
Savunma Bakanı Pete Hegseth hakkındaki görevden alma girişimine işaret eden Gibbs, şunları kaydetti:
“Massie görev süresi ocak ayında dolacak olmasına rağmen Savunma Bakanı Pete Hegseth’i görevden azletmek için bir karar tasarısı sundu. Hegseth yönetimdeki en şahin figürlerden biridir. Bu tür ifadeleri kullanmaktan hoşlanmam ama Hegseth gibi birini tanımlamak için şiddet yanlısı psikopat ifadesi yerinde olur. Onu yönetimden uzaklaştırmak iyi bir fikir olacaktır. Demokratlar bunu destekleyecektir ancak görevden alma Senatoda mahkumiyet gerektirir. Cumhuriyetçi Parti Trump’ı bu derece utandıracak bir adıma yanaşmayacaktır; bu nedenle girişimin içi boş bir jest olarak kalacağını düşünüyorum.”
Kongrenin bütçe gücünü kullanmaktan kaçındığını belirten Gibbs, “Demokratların yapmayacağı şey finansmanı kesmektir. Kesme yetkisi ellerindedir ve bütçeyi tahsis etme ya da geri çekme gücüne sahiptirler. İsteseler finansmanı kesebilirler ama istemiyorlar çünkü temelde Demokratlar da Cumhuriyetçiler kadar savaş yanlısıdır. Michigan Temsilcisi Rashida Tlaib gibi İsrail’e yardımları kesmek isteyen figürler bulunsa da partinin ana akımı henüz buna hazır değildir” tespitinde bulundu.
Gibbs, dış politikadaki odak kaymasına dikkati çekerek, “Demokratların yapmak istediği ve büyük olasılıkla yapacağı şey Ukrayna’daki savaşı daha da tırmandırmaktır. İran Trump’ın savaşıysa Ukrayna da Biden’ın ve Demokratların savaşıdır. Demokratlar bu savaşa son derece olumlu bakıyor ve odağı İran’dan Ukrayna’ya kaydırmak isteyeceklerdir. Trump’ın Ukrayna’ya desteği ılımlı kaldı fakat savaşı tırmandırması için üzerinde büyük bir baskı kurulacaktır. Bu durum en az Basra Körfezi’ndeki gelişmeler kadar tehlikelidir çünkü dünyanın en büyük nükleer cephaneliğine sahip olan Rusya’dan bahsediyoruz” uyarısını yaptı.
Rusya’nın askeri kapasitesine değinen Gibbs, “Aktif olarak konuşlandırılmış yaklaşık 1700 nükleer savaş başlığına sahip bir ülkeyi neden kışkırtmak istediğimizi anlamıyorum. Nükleer savaş riskine rağmen askeri çabaları tırmandırma yönünde bir çaba görülüyor. Dürüst olmak gerekirse Demokratların Cumhuriyetçilerden daha az pervasız olduğunu düşünmüyorum” dedi.
“Yaptırımlar dünya genelinde 1930’lar tarzı bir çöküşe yol açabilir”
ABD yönetiminin İsrail politikalarını değerlendiren Gibbs, finansmanın yasal boşluklar üzerinden sürdürülebileceğini ifade etti:
“Başkan Trump’ın İsrail’e yardımı tamamen keseceğine inanmak çok güç. Quincy Sorumlu Devlet Yönetimi Enstitüsü bünyesindeki yayında yer alan bir makalede belirtildiği gibi ABD ordusunu İsrail ordusuyla her düzeyde entegre edebilirler. Bu sayede resmi olmayan para transferlerini yaratıcı muhasebe yöntemleriyle ve yasal gri alanları kullanarak bütçe dışı yollardan yapabilirler. Sanıyorum 219. maddenin amacı da budur; Kongre ne yaparsa yapsın İsrail’e yapılan ABD yardımını kalıcı hale getirmeyi hedefliyorlar. Resmi yardımları kesiyormuş gibi görünürken aynı seviyedeki yardımı bütçe dışı yollardan sürdürme ihtimali araştırılıyor.”
İsrail’e yapılan transferlerin geri istenmesini gerçekçi bulmadığını söyleyen Gibbs, “Trump’ın İsrail’in parayı geri ödemesi gerektiği yönündeki sözleri kendi reklamını yapma çabasından ibarettir; tıpkı ilk döneminde duvarın parasını Meksika’ya ödeteceğini vaat etmesi gibidir” ifadelerini kullandı.
İran’ın diplomasiye açık kapı bırakmasını değerlendiren Gibbs, “İran’ın müzakerelere bu kadar istekli olmasına şaşırıyorum çünkü savaşı başlatan taraf ABD oldu. Savaşın başladığı günlerde İranlılar ABD ile aktif olarak müzakere yürütüyordu ve ABD bu durumu yönetim kademesini ortadan kaldırmak için bir bahane olarak kullandı; bu son derece haince ve kan dökücü bir adımdı. Obama nükleer anlaşmayı müzakere etmişti ancak Trump anlaşmadan çekildikten sonra Biden bunu yeniden tesis etmedi. Yani bu iki partinin ortaklaşa gerçekleştirdiği bir geri çekilme oldu. İran beklediğimden çok daha hoşgörülü davrandı” dedi.
ABD ablukasının etkilerine ve bölgesel risklere değinen Gibbs, şu değerlendirmeyi yaptı:
“Uygulanan abluka İran üzerinde şüphesiz olumsuz etkiler yaratıyor fakat İran’ın elinde klasik terör eylemleri ve siber harp gibi başka kozlar bulunuyor. ABD’nin İran altyapısını yok etmesi meşru sayılırken İran bizim altyapımızı hedef aldığında bu durum şoke edici ve kabul edilemez bulunuyor. Henüz bunu yapmamış olmaları şaşırtıcıdır; ABD’de ve Avrupa’da son çare olarak harekete geçmeye hazır hücrelerinin bulunmadığını düşünmek saflık olur. Körfez’deki tuzdan arındırma tesisleri dahil pek çok altyapıyı imha ederek bölgeyi yaşanamaz hale getirebilirler. İran savaşı bu noktaya taşımak istemediği için müzakereye açık duruyor.”
Washington’ın temel amacının rejim değişikliği olduğunu belirten Gibbs, ekonomik kriz ihtimaline dikkati çekti:
“ABD’nin temel pozisyonu her zaman İran’da rejim değişikliği olmuştur. Nükleer silah üretilmemesi için garanti istediklerini söylüyorlar fakat nükleer anlaşma zaten tam olarak bunu sağlıyordu ve yıllar süren müzakerelerle kurulmuştu. Bu krizden en yumuşak çıkış yolu ne yazık ki dünya ekonomisinde yaşanacak çok daha yıkıcı bir çöküş olabilir. 1930’lar tarzı bir ekonomik çöküş ihtimal dışı değildir ve Trump’ı geri çekilmeye zorlayacak düzeyde bir baskı yaratabilir.”
Amerikan askeri komuta kademesinin tutumunu da eleştiren Gibbs, sözlerini şöyle tamamladı:
“Seçimlerin ardından yönetim içinde saçma fikirlere karşı çıkma eğilimi artabilir. Hegseth’in tasfiyelerine rağmen ordunun nükleer silah kullanımı emrine direnme ihtimali doğabilir. Anayasa nükleer silah kullanma yetkisini başkana vermiştir ancak ordunun bu durumda anayasayı bir kenara bırakıp Trump’a ‘Bunu yapmanıza izin vermeyeceğiz’ demesine kesinlikle karşı çıkmam. Kıdemli generaller siyasi rüzgarları koklamayı iyi bilirler; Mark Milley örneğinde olduğu gibi geçmişte bu tür siyasi roller oynadıklarını gördük.”
Ortadoğu’daki vekalet savaşlarının Yemen’e ve Afrika Boynuzu’na sıçrama riskini de değerlendiren Gibbs, Ukrayna savaşında ise Rusya’nın askeri üstünlüğü ele geçirdiğini, Batı’nın mühimmat sıkıntısı çektiğini ve Moskova ekonomisinin çöktüğüne dair iddiaların gerçeği yansıtmadığını sözlerine ekledi.
Çevirmenin notu: Arap Araştırma ve Politika Çalışmaları Merkezi (ACRPS) bünyesinde çalışmalarını sürdüren Suriyeli tarihçi Sami Moubayed’in kaleme aldığı aşağıdaki değerlendirme yazısı, kökleri Fransız mandası dönemine uzanan Lycée Laïque üzerinden Suriye’nin modernleşme serüvenine yakılmış bir tür mersiye niteliğinde. Metnin bütününe sinen nostaljik ton, Colani yönetimi altında okulun haremlik-selamlık uygulamasına geçmesiyle birlikte, bilhassa Şam’ın kentli ve seküler orta sınıf aydınlarında baş gösteren kimlik krizi ve gelecek kaygısını yansıtıyor.
Ancak yazarın Laïque’in Baas iktidarı altında geçirdiği dönüşümü anlatırken Baas’ın “Birlik, Özgürlük, Sosyalizm” ilkelerini okulun kimliğini tahrif eden unsurlar arasında sayması, bu mersiyenin siyasal sınırlarını açık ediyor. Baas mirasını toptancı bir reddiyeyle mahkûm eden, dahası, 1973 Savaşı’nın ders kitaplarından ayıklanmasını “Hafız Esad liderliğinde yürütülmüş olması hasebiyle anlaşılır” bulan Moubayed, toplumsal kurtuluş ve sekülerleşme mücadelesinin tarihsel zeminini yok sayıp sadece kendi ayrıcalıklı sınıfsal habitusunu korumaya çalışan orta sınıf aydın refleksini yansıtıyor. Bu refleks, okulun temsil ettiği “modernlik” idealinin kaybına duyulan özlemi tutarlı bir siyasal ve kamusal perspektife dönüştürmekten oldukça uzak görünüyor.
Şam’daki Bir Okulda Değişiklik: Suriye’nin Geleceğine Dair De Bir İşaret
Sami Moubayed
New Lines Magazine
23 Ekim 2026
Çev. Leman Meral Ünal
Tam 100 yıl önce, Şam’da, bugünkü Abid Caddesi üzerindeki parlamentonun hemen yakınındaki kiralık binada 79 öğrencisiyle seküler bir Fransız okulu açıldı. O dönem “Lycée Laïque” (Laik Enstitü), bugünse “El-Hürriye Enstitüsü” adıyla bilinen kurum, hâlâ kısaca “Laïque” diye anılır.
Açıldıktan dört yıl sonra, 1930’da, dönemin başbakanı reformcu ajandasıyla bilinen sarıklı din adamı Taceddin el-Hasani, okula Bağdat Caddesi üzerinde bir arsa tahsis etti ve okul 1932’de buraya taşındı. Kız ve erkek öğrencilerin bir arada eğitim görmesi, yetkin eğitim kadrosu, tenis, voleybol ve basketbol sahalarıyla Laïque, kısa sürede Suriye’nin en prestijli kurumlarından birine dönüştü. Zengin kütüphanesinin yanı sıra, 1955’te Mısır’ın efsanevi sesi Ümmü Gülsüm’ü ağırlayacak kadar donanımlı bir tiyatro salonuna dahi sahipti. Tüm bu çok sesli ve renkli atmosfer, ortak bir kimlikte bütünleşmiş ve kendisini daha geniş bir Arap dünyasının parçası olduğu tahayyülünü taşıyan dönemin Orta Doğu’suna aitti.
Şimdi yüzyıl sonrasına saralım. Laïque eski ihtişamı düşünüldüğünde, bugün onun ancak soluk bir gölgesinden ibaret. Önce, Suriye’deki eğitim sistemine haki üniformalarla ideolojik bir sosyalist müfredat dayatan 61 yıllık Baas iktidarı geldi. Laïque’teki öğretmenler liyakatle değil, Baasçı oldukları için işe alınır olmuşlardı. Ardından, okulun özerkliğine son veren ve kurumsal kimliğini bozan 1967 millileştirmesi gerçekleşti; okul, özgürlük, pan-Arapçılık ve sosyalizm olmak üzere üç ideolojik temele dayanan Baasçılık söylemine atıfta bulunularak “Mahad al-Huriyya” ya da “Özgürlük Enstitüsü” olarak yeniden adlandırıldı.¹ Hafız Esad’ın, Beşşar dahil tüm çocuklarını Laïque’e göndermesi okulun Baasçı kimliğini daha da perçinledi. Esad’ın veliahtı olan büyük oğlu Basil Esad 1994’te ölünce, okulun adı bir kez daha değiştirilerek onun ismi verildi. Yine de silinmeyen bir şey vardı: Laïque’in geçmişine dair hafıza ve daha da önemlisi, Suriye toplumunun önde gelen isimleri arasına giren mühendis, doktor, siyasetçi ve sanatçılardan oluşan mezun ağı varlığını koruyordu. On yıllar boyunca “Laïque’de okudum” demek, Lübnan’da “Brummana Lisesi’nde okudum” demek gibi bir tür pasaport işlevi gördü. Akademik mükemmelliğin işaretiydi, iş hayatına girişin önünü açıyor ve kişinin yetenekleriyle karakterine ilişkin yüksek beklentileri beraberinde getiriyordu.
Koca bir Suriye tarihi, adeta tek bir adrese sığışmıştı: Fransız mandası altında kurulmuş, reformist bir din adamı-başbakan desteğiyle meşruiyet kazanmış, kadrosunda hem Fransız hem Suriyeli öğretmenleri barındıran ve kentli burjuvazinin çocuklarını okuttuğu bir mektep… Sadece bir nesil içinde, Suriye’ye özgü modern kimliğin sembolü haline gelmişti. İki dilli, kozmopolit ve kızlarla erkeklerin aynı sınıfta yan yana oturmasından gurur duyan bir kimlik. Bu kimlik, her şeyden önce Suriye’nin nasıl bir ülke olabileceğine dair beslenen sarsılmaz bir inancı da temsil ediyordu.
Adının bizzat kendisi bile Fransızca “laik” anlamına gelen Laïque dine değil, yurttaşlık bilincine dayalı bir Suriyeli kimliğine göndermeydi. Bir arada yaşama kültürü ve laikliğin kalesi olan okulun arazisini bağışlayan kişinin, gençliğinde İslam hukuku dersleri vermiş sarıklı bir ulema olması durumu daha da çarpıcı kılıyordu. Hikâyeyi sıra dışı kılan yanlardan biri de, babası Şeyh Bedreddin kendi kuşağının en etkili din âlimlerinden biri olmasına rağmen, el-Hasani’nin kendisinin Bab Tuma mahallesindeki bir Hristiyan misyoner okulunda (Lazaristlerde) okumuş olması herhalde. Üstelik El-Hasani, Fransız seküler okuluna yalnızca müsamaha göstermekle kalmamış, kendi oğlunu da oraya göndermişti, hatta İslamcılığı bir kenara bırakıp “Suriyelilik” adına bir başka Fransız okuluna gayrimenkul bile hibe etmişti. Siyasi hesapları ne olursa olsun bu jest, modern eğitimin katlanılması gereken bir “yabancı istilası” değil, ulusal bir kazanım olduğu fikrinin teslim edilmesiydi.
Yirminci yüzyıl boyunca Laïque’in şöhreti, sunduğu imkânlar ve iki dilli eğitimi sayesinde neredeyse folklorik bir efsaneye dönüştü. Suriyeli aileler mezhep ya da din ayrımı gözetmeksizin çocuklarını buraya gönderiyordu, çünkü Laïque, mezhep temelli okullarının sunamadığı yegâne şeyi vaat ediyordu: Kapsayıcı bir Suriyeli kimliği. Ne var ki tüm bu birikim, okul yönetiminin geçtiğimiz günlerde kız ve erkek öğrencileri ayırma yönünde aldığı tartışmalı kararla bir anda yerle bir oldu. Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara yönetiminin ikinci yılında alınan bu karar, “velilerin taleplerine uyum sağlama” kılıfıyla sunulsa da seküler çevrelerin, Suriyeli aydınların ve mezunların yoğun tepkisine yol açtı.
Milli Eğitim Bakanlığı şu ana kadar duruma müdahale etmiş değil. Fakat Suriye’nin sürüklendiği istikamete dair endişeler giderek büyüyor. Daha geçtiğimiz yıl, İslam öncesi dönem ve öncü kadın figürler dahil olmak üzere Suriye tarihinin koca koca kesitleri ders kitaplarından ayıklandı. Değişikliklerin bazıları tartışmalı olsa da anlaşılabilirdi. Örneğin, Hafız Esad liderliğinde yürütülmüş olması nedeniyle 1973 Ekim Savaşı’na yapılan tüm atıfların kaldırılması anlaşılır bulunabilirdi. Fakat Laïque gibi köklü bir karma okulda sınıfların cinsiyete göre ayrılması, kaygıları bambaşka bir düzeye taşıyor.
Laïque sıradan bir okul değil. Suriye modernleşmesinin yüz yıllık canlı laboratuvarı ve onun geleneklerine vurulacak her neşter, doğrudan bu modernleşme vizyonuna biçilmiş bir hüküm olarak okunacak. Okulun kurucuları, o Fransız eğitimciler, reformist başbakan, çocuklarını buraya yazdıran Şam’ın köklü aileleri, hepsi ortak bir tahayyülün peşindeydi. Suriye’nin geleceğinin, daha önce kendilerini birbirinden ayıran sınırların ötesinde düşünmeyi öğrenmiş insanlar tarafından inşa edileceğine inanıyorlardı. İşte bugün bu inanç tehlike altında.
¹ Baas Partisi’nin “Birlik, Özgürlük, Sosyalizm” (Wahda, Hurriya, Ishtirakiya) sloganına gönderme (çn).
ABD’den Rusya’ya Avrupa için yeni güvenlik anlaşması teklifi çağrısı
Oylamaya gitmeyen 11 Demokrat vekil Hegseth’in azil sürecini tıkadı
Büyük Teknolojide Demokratlara göz kırpan ilk isim Alex Karp oldu
Polonya’da “Bağımsızlık Yürüyüşü”ne on binlerce kişi katıldı
Rusya ile Ukrayna arasında 1000’er kişiyi aşan esir takası yapılacak
Amerika6 gün önceMavi dalga, Demokratik Sosyalizm veya laciverdin tonları
Dünya Basını2 hafta önceGünah keçisi olarak Netanyahu
Ortadoğu2 hafta önceABD ara seçim sonrası İran’a saldırı için Körfez’i uyardı
Asya1 hafta önceÇin Komünist Partisi’nden ‘demir şapkalı prenslere’ tasfiye uyarısı
Dünya Basını1 hafta önceTarihçi Emmanuel Todd: Fransa’da asıl tehdit Rusya değil Macron yönetimidir
Ortadoğu2 hafta önceBAE, Hürmüz’ü baypas eden yeni hattan petrol ihracatına başlayacak
Asya1 hafta önceBangladeş’te konfeksiyon işçilerinin ücret isyanı
Ortadoğu1 hafta önceEisenkot’tan koalisyon için üç şart
