Ortadoğu
İran yaptırımlarının kaldırılması zaman alacak

ABD hükümetinin İran’a yönelik açıkladığı 60 günlük yaptırım muafiyeti Tahran’a milyarlarca dolarlık gelir sağlama potansiyeli taşısa da 40 yılı aşkın süredir yürürlükte olan yaptırım rejiminin tamamen ortadan kaldırılmasının önünde karmaşık hukuki, siyasi ve ticari engeller mevcut. 14 maddelik mutabakat zaptı kapsamında Washington’ın yaptırımları aşamalı olarak kaldırması öngörülürken, özel sektörün yaptırım riskleri ve yasal mevzuatın karmaşıklığı sürecin ekonomik etkilerinin kalıcılığını belirsizleştiriyor.
Tahran, ABD’nin pazartesi günü açıkladığı 60 günlük yaptırım gevşetme kararından milyarlarca dolarlık kazanç elde edebilecek olsa da 40 yılı aşkın süredir yürürlükte olan yaptırım rejimini tamamen ve hızlıca ortadan kaldırmak kolay görünmüyor. Yaptırımlarla bağlantılı çok sayıda hukuki, siyasi ve ticari unsur mevcut.
Temel soru, ABD ile İran arasındaki çerçeve anlaşmasının, ABD mevzuatını, uluslararası tedbirleri ve özel sektör risklerini kapsayan yaptırım rejimini kaldırmanın karmaşıklığı göz önüne alındığında, sürdürülebilir bir ekonomik etki yaratıp yaratmayacağı.
İslam devriminin gerçekleştiği 1979 yılından bu yana Birleşmiş Milletler (BM), ABD ve Avrupa Birliği (AB); Tahran’ın nükleer programını durdurması, insan hakları ihlallerine son vermesi ve Hamas, Hizbullah ile Yemen’deki Husiler de dahil olmak üzere bölgesel silahlı gruplara verdiği desteği kesmesi amacıyla ticaret ambargoları uyguladı, İran’a ait hesapları dondurdu ve diğer kısıtlayıcı önlemlere başvurdu.
ABD ile İran arasında geçen hafta imzalanan 14 maddelik mutabakat zaptı uyarınca, Washington’ın 60 gün içinde varılacak nihai anlaşma kapsamında belirlenecek bir takvime göre her türlü yaptırımı kaldırmaya başlaması gerekiyor. Bu sürenin uzatılabileceği belirtiliyor.
ABD Hazine Bakanlığı pazartesi günü, İran menşeli petrol, petrokimya ve petrol ürünlerinin üretimi, sevkiyatı ve satışına 21 Ağustos’a kadar izin veren bir genel lisans yayımladı.
Kalan yaptırımların kaldırılması, gerçekleşmesi halinde, ABD’nin Orta Doğu politikasında önemli bir dönüm noktası anlamına gelecek.
Washington’ın bölge politikası uzun süredir İran’ın nüfuzunu sınırlamayı ve Tahran yönetimini finansal açıdan baskı altına almayı hedefliyordu.
Bu sürecin oldukça karmaşık ilerleyeceği ifade ediliyor. Bazı tedbirlerin kaldırılması için yürütme organının kararı gerekirken, diğerleri için Kongre’nin onayı ve kendi yaptırımlarını uygulayan BM ile diğer ülkelerle yakın koordinasyon kurulması gerekiyor.
Şirketlerin onlarca yıldır süren kısıtlamaların ardından temkinli davranmaya devam etmesinin de elde edilecek etkiyi sınırlayabileceği kaydediliyor.
George W. Bush yönetiminde ABD Ulusal Güvenlik Danışman Yardımcısı olarak görev yapan Juan Zarate, konuya ilişkin Reuters ajansına yaptığı değerlendirmede, “Bu, karmaşık bir yaptırım sarmalı. Burada sadece yürütme organının kararnamelerinden değil, aynı zamanda Kongre tarafından yasalaştırılan yaptırımlardan da bahsediyoruz” dedi.
Kongre yaptırımların kaldırılmasına temkinli yaklaşıyor
ABD Hazine Bakanlığı verilerine göre, Yabancı Varlıkları Kontrol Ofisi (OFAC), 2025 yılının başından bu yana İran ile bağlantılı binin üzerinde gerçek kişiye, ayrıca gemi ve uçaklara yaptırım uyguladı.
Hughes Hubbard & Reed firmasından Jeremy Paner, binlerce unsurun yaptırım listelerinden çıkarılmasının OFAC’ın en az bir yılını alacağını belirtti.
ABD Başkanı Donald Trump’ın İran ile ilgili kendi başkanlık kararnamelerini iptal edebileceği, ancak Hamas ve Hizbullah’a yönelik yaptırımlar da dahil olmak üzere bir dizi önlemin yasalarla güvence altına alındığı ve bunların kaldırılması veya değiştirilmesi için Kongre onayının gerekeceği ifade ediliyor.
Bu durum, barış anlaşmasının Trump’ın kendi partisi olan Cumhuriyetçiler arasında şimdiden yüksek sesli eleştirilere yol açtığı bir dönemde gerçekleşiyor.
FDD Action bünyesinde görev yapan Matt Zweig, 40 yılı aşkın süredir yürürlükte olan yaptırımları kaldırmanın zor bir görev olacağını kaydetti.
Zweig, “Çok katmanlı yaptırımları tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak, bir soğanın kabuklarını tek tek soymaya benzeyecektir. Bu süreç sadece hukuki değil, aynı zamanda siyasi riskler de barındırıyor” ifadelerini kullandı.
Yapılan bazı tahminlere göre, pazartesi günü yayımlanan lisans İran’a iki ay içinde 3 milyar dolara kadar gelir sağlayabilir. Dış İlişkiler Konseyi (CFR) Kıdemli Uzmanı Edward Fishman, lisansın kalıcı hale gelmesi durumunda bu miktarın on milyarlarca dolara ulaşabileceğini belirtti.
Fishman, kalıcı bir lisansın İran petrolündeki fiyat indirimini azaltacağını, Tahran’ın petrolü Çin dışındaki ülkelere de satmasına imkan tanıyacağını ve ihracatı artıracağını dile getirdi. Mevcut durumda, yaptırımlara rağmen İran petrolünün yaklaşık yüzde 90’ının alıcısı konumunda Çin bulunuyor.
ABD’nin yeni lisansının, mart ayında yayımlanandan daha geniş kapsamlı olduğu; sadece petrol og petrol ürünlerini değil, aynı zamanda petrol ticaretiyle bağlantılı bankacılık, sigortacılık ve nakliye hizmetlerini de kapsayarak Tahran’ın gelirlere daha hızlı erişmesini sağladığı aktarılıyor.
Eski bir OFAC yetkilisi olan ve halihazırda Holland & Knight hukuk firmasında ortak olarak çalışan Stephanie Connor, “Hâlâ yanıt bekleyen birtakım zor sorular var” dedi. Connor, yaptırımların kaldırılmasının, ABD’nin tehdit olarak gördüğü gruplara yönelik finansmanın artmasına yol açabileceğini belirtti.
Connor, “Paranın İran Devrim Muhafızları Ordusu’na akmasına gerçekten izin verecek miyiz?” sorusunu yöneltti.
Özel sektör yaptırım riskleri nedeniyle adım atmakta kararsız
Bankaların, petrol şirketlerinin ve sigorta firmalarının; sıkılaştırılmış durum tespiti prosedürleri ve İran’ı Çin, Kuzey Kore ve Rusya gibi ülkelere bağlayan yaptırımları delme ağlarına dahil olma riski altında, sürekli değişen bir düzenleyici ortamda hareket etmek zorunda olduğu ifade ediliyor.
Bu ülkeler üzerinde İngiltere, BM, AB ve diğer devlet ile kuruluşların bağımsız yaptırım rejimleri uygulanmaya devam ediyor.
Zarate, konuya ilişkin olarak, “Piyasalar uzun süredir İran’la veya İran üzerinden iş yapmanın son derece riskli olduğuna inandırıldı. Bir düğmeye basıp artık Tahran’la çalışabileceğinizi ilan edemezsiniz” dedi.
İran ile iş yapmaya başlayacak şirketlerin, terör saldırıları ve bombardıman kurbanlarının açacağı davalarla karşı karşıya kalabileceği belirtiliyor.
Kongre kaynaklarının yürürlükten kaldırılmasının pek olası olmadığını belirttiği 2016 tarihli Terör Sponsorlarına Karşı Adalet Yasası (JASTA) kapsamında, mağdurların yaptırım listesindeki gruplara yardım sağlayan yatırımcılara ve şirketlere dava açma hakkı bulunuyor.
Obsidian Risk Advisors firmasından Brett Erickson, bu tür riskler göz önüne alındığında, mevcut hükümet iktidarda kaldığı sürece bazı firmaların İran’da ticari girişimlerde bulunmaktan kaçınmayı tercih edebileceğini ifade etti.
Erickson, “Durum çok daha istikrarlı ve siyasi olarak öngörülebilir hale gelene kadar milyarlarca dolarlık kitlesel yatırımlar göremeyeceğiz. Önümüzde henüz uzun bir yol var” değerlendirmesinde bulundu.
Ortadoğu
Suudi Arabistan varlık fonunun ABD hisse senedi yatırımlarının %80’i SpaceX’te

Suudi Arabistan Kamu Yatırım Fonu’nun (PIF), üçüncü çeyrek sonu itibarıyla raporlanabilir ABD hisse senedi portföyünün yaklaşık yüzde 80’ini SpaceX’e yoğunlaştırdığı ortaya çıktı.
Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu’na (SEC) sunduğu en son beyannameye göre, PIF’in raporlanabilir ABD hisse senedi portföyünün 30 Eylül itibarıyla 28,99 milyar dolar olduğu ve bu rakamın ikinci çeyrek sonuna kıyasla yüzde 23,5 azaldığı belirtildi.
Bu bildirim, PIF’in yatırımlarını “Vizyon”, “Stratejik” ve “Finansal” olmak üzere üç portföye ayıran 2026-2030 stratejisini uygulamaya koyduğu bir dönemde geldi.
Finansal Portföy, fonun küresel piyasalardaki doğrudan ve dolaylı yatırımlarını denetler ve getirileri en üst düzeye çıkarmak ile daha çeşitlendirilmiş ve dayanıklı bir portföy oluşturmakla görevli.
PIF, 23,25 milyar dolar değerinde SpaceX A Sınıfı adi hisse senedine sahipti; bu, 154,15 milyon hisseye ve bildirilen ABD hisse senedi portföyünün yaklaşık yüzde 80,2’sine tekabül ediyor.
Fonun bildirilen geri kalan ABD hisse senedi pozisyonları ise oldukça daha küçük.
Uber Technologies, 4,99 milyar dolar veya 72,84 milyon hisse ile ikinci en büyük yatırımdı.
Lucid Group, 177,09 milyon hisseyi kapsayan 720,75 milyon dolarlık bir paya sahipken, Claritev Corporation ise 27,12 milyon dolarlık bir paya, yani 1,28 milyon hisseye sahipti.
PIF’in daha önce bildirilen Electronic Arts pozisyonu, şirketin Suudi fonu ve diğer yatırımcıların dahil olduğu bir satın alma işlemiyle özel sektöre geçmesinin ardından üçüncü çeyrek raporunda yer almadı.
SpaceX, hisse başına 135 dolar fiyatla gerçekleştirilen ve şirketin değerini başlangıçta yaklaşık 1,77 trilyon dolar olarak belirleyen halka arzın ardından 12 Haziran’da Nasdaq’ta işlem görmeye başlamıştı.
Şirketin SEC’e sunduğu rapora göre, halka arz sonunda 85,7 milyar dolarlık net gelir elde edildi.
SpaceX, elde edilen gelirlerin yapay zeka hesaplama kapasitesi, fırlatma altyapısı ve araçlarına yapılacak yatırımlar ile uydu ağlarının genişletilmesi dahil olmak üzere büyüme stratejisini destekleyeceğini belirtti.
Ayrı bir gelişme olarak, Ekim ayında yayınlanan Treasury International Capital verilerine göre, Suudi Arabistan Ağustos ayında 141,2 milyar dolarlık ABD Hazine tahvili tutuyordu ki bu rakam bir önceki aya göre yüzde 0,8’lik bir düşüşe işaret ediyor.
Suudi Arabistan, ABD Hazine tahvillerinin en büyük yabancı sahipleri arasında 17. sırada yer aldı.
Suudi Arabistan’ın portföyünde, toplamın yaklaşık yüzde 80’ini oluşturan 112,82 milyar dolarlık uzun vadeli tahviller ile geri kalan yüzde 20’yi temsil eden 28,42 milyar dolarlık kısa vadeli tahviller yer alıyor.
Ortadoğu
Mossad Başkanı Gofman’dan İran’a yeni saldırı için Washington’da temaslar

Mossad Başkanı Roman Gofman, CIA Direktörü John Ratcliffe ve ABD’li yetkililerle görüşerek İran’a yeni bir ortak saldırı düzenlenmesini talep etti. Geçici Başbakan Binyamin Netanyahu ABD Başkanı Donald Trump’ı ikna etmeye çalışırken, İsrail askeri istihbaratı acil askeri harekata gerek olmadığını değerlendiriyor.
Mossad Başkanı Roman Gofman, geçen hafta Washington’da CIA Direktörü John Ratcliffe ve diğer ABD’li yetkililerle bir araya gelerek İran’a yönelik yeni bir ortak saldırı düzenlenmesini talep etti.
Reuters’ın ziyareti bilen iki kaynağa dayandırdığı haberine göre Gofman, görüşmeler sırasında İran hakkında İsrail’in topladığı istihbaratı da ABD’li muhataplarıyla paylaştı.
Kaynaklardan biri, sunulan istihbaratın İran’ın nükleer programına ilişkin veriler içerdiğini aktardı.
İki kaynak, Gofman’ın yürüttüğü bu temasların, geçici Başbakan Binyamin Netanyahu’nun ABD Başkanı Donald Trump’ı yeni bir askeri müdahaleye ikna etmek amacıyla başlattığı daha geniş kapsamlı girişimin parçası olduğunu bildirdi.
Aynı dönemde Netanyahu’nun yakın çalışma arkadaşlarından eski Stratejik İşler Bakanı Ron Dermer de Washington’a giderek İran’a karşı ortak savaş seçeneği konusunda ABD’li yetkililerle görüştü.
Netanyahu saldırı için zamanın daraldığını savunuyor
Reuters’a bilgi veren kaynaklar, Netanyahu’nun İran’a saldırı düzenlemek için mevcut fırsat penceresinin daraldığı görüşünü taşıdığını belirtti.
İsrail yönetimi, Washington’ın yıl sona ermeden Batı Asya’daki yoğun askeri varlığını azaltmaya başlamasından kaygı duyuyor.
İsrail askeri istihbaratının hazırladığı değerlendirmeler ise İran’ın İsrail’e yönelik yakın bir tehdit oluşturmadığına ve acil bir askeri harekata ihtiyaç bulunmadığına işaret ediyor.
İsrail basını, Gofman’ın Miami’ye geçerek Trump’ın özel temsilcisi Steve Witkoff ile de görüştüğünü yazdı.
Witkoff, Trump’ın damadı Jared Kushner ile birlikte Washington’ın İran ve Ukrayna dosyalarındaki diplomatik süreçlerini yürütüyor.
The Times of Israel gazetesinin haberine göre Netanyahu, yeniden savaşa dönülmesi talebini iletmek üzere Trump’ı “her gün” telefonla arıyor.
Muhalefet ve Körfez ülkeleri yeni saldırıya karşı çıkıyor
Axios’un 13 Kasım’da kendi kaynaklarına dayandırdığı haberine göre İsrail’deki muhalefet liderleri, Netanyahu’nun Gadi Eisenkot’un hükümet kurma girişimini engellemek amacıyla İran’a saldırı emri verebileceğinden ya da Tahran’ı ilk saldırıyı başlatmaya kışkırtabileceğinden endişeleniyor.
Topraklarında ABD üsleri ve askeri unsurları bulunduran Körfez ülkelerinin liderleri ise İran’ın olası misillemesinden çekindikleri için Trump’tan yeni saldırılardan uzak durmasını istiyor.
Diplomatik girişimler devam ederken İran Devrim Muhafızları Ordusu, 17 Kasım’da insansız hava araçlarıyla Bahreyn’deki Şeyh İsa Hava Üssü’nde yer alan bir ABD askeri radar sistemine hassas saldırı düzenlediğini duyurdu.
Devrim Muhafızları, bu eylemin ABD insansız hava araçlarının İran hava sahasına tekrarlanan ihlallerine yanıt niteliği taşıdığını açıkladı.
Açıklamada ayrıca, bölgedeki üslerin İran’a karşı yeniden kullanılması durumunda karşılık verileceği uyarısı yer aldı.
The National gazetesinin ABD’li bir yetkiliye dayandırdığı haberine göre Washington yönetimi, Batı Asya’ya üçüncü uçak gemisi görev grubunu sevk etti.
USS Theodore Roosevelt uçak gemisi, halihazırda bölgede görev yapan USS George Washington ve USS George H. W. Bush gemilerine katıldı.
ABD ordusu ise İsrail basınında çıkan İran’a yönelik yeni bir saldırı hazırlığı yapıldığına dair haberleri “tamamen spekülasyon” olarak niteledi.
Ortadoğu
Irak hükümetinden Ketaib Hizbullah’a petrol kaçakçılığı uyarısı

Irak hükümeti, Bağdat’ın güneyindeki Curf es-Sahar’da petrol kaçakçılığı yapıldığı iddiasıyla Ketaib Hizbullah’a karşı askeri güç kullanabileceği uyarısını yaptı. Suçlamaları reddeden Ketaib Hizbullah komutanı Ebu Talib es-Saidi, söz konusu tesisin boru hatlarından beş kilometre uzakta olduğunu savunarak bölgeden ayrılmayacaklarını açıkladı.
Irak hükümeti, Bağdat’ın güneyindeki Curf es-Sahar bölgesinde petrol kaçakçılığı yapıldığı iddiasıyla Ketaib Hizbullah’a karşı askeri güç kullanabileceği uyarısını yaptı.
Hükümet Sözcüsü Haydar el-Abudi, 17 Kasım’daki açıklamasında güvenlik kamerası görüntülerinin, bölgede inceleme yapan resmi komitenin bulgularını doğruladığını savundu.
Abudi, Bağdat yönetiminin “bu stratejik kaynağa müdahale eden her türlü taraf veya grubu Curf es-Sahar’dan çıkaracağını” kaydetti.
Ketaib Hizbullah suçlamaları reddetti
Ketaib Hizbullah’ın üst düzey yetkilisi ve komutanlarından Ebu Talib es-Saidi, aynı gün Curf es-Sahar’da düzenlediği basın toplantısında petrol kaçakçılığı iddialarını reddetti.
Saidi, 13 Kasım’da bölgeye giren ve 17 Kasım’da yeniden inceleme yapan komitenin bulgularına itiraz etti.
Yetkililerin sözünü ettiği petrol tesisinin, bölgedeki boru hatlarından beş kilometre uzakta yer alan terk edilmiş bir alan olduğunu söyledi.
Saidi, Irak’ın iç çatışmanın eşiğinde olduğu uyarısını yaparak “Canımıza mal olsa bile Curf es-Sahar’dan ayrılmayacağız” dedi.
Başbakan Ali Zeydi’yi iç huzursuzluğu ve çatışmayı kışkırtmakla suçlayan Saidi, Zeydi’yi “fitne çıkarmaya yönelen bir maceracı” olarak nitelendirdi.
Saidi, Ketaib Hizbullah’ın soruşturma komitesini taciz ettiği yönünde Irak Haber Ajansına (INA) konuşan kaynakların dile getirdiği iddiaları da reddetti.
Bölgenin devri için 20 Kasım tarihi öne sürüldü
Ketaib Hizbullah’ın 2014’ten bu yana Curf es-Sahar’da faaliyet gösterdiği ve bölgede askeri kampları ile silah üretim tesislerinin yer aldığı ileri sürülüyor.
Irak merkezli Şafak Haber Ajansı, 15 Kasım’da yayımladığı haberde, Ketaib Hizbullah’ın bölgenin güvenlik kontrolünü 20 Kasım’a kadar devlet güçlerine devretmemesi halinde hükümetin askeri müdahale planladığını aktardı.
Haberde, Zeydi’nin bölgeye özel kuvvetler konuşlandırmayı değerlendirdiği bilgisi de yer aldı.
Silahsızlanma takvimi taraflar arasında tartışma yarattı
Söz konusu gelişmeler, Washington’ın Bağdat üzerindeki Iraklı direniş gruplarını silahsızlandırma baskısının arttığı bir dönemde yaşanıyor.
Zeydi yönetimi, silahların yalnızca devletin kontrolünde yer almasını sağlayacağını duyurmuş ve direniş gruplarına silahlarını teslim etmeleri için Haziran 2027’ye kadar süre vermişti.
Ketaib Hizbullah’ın da aralarında yer aldığı gruplar, ABD-İsrail’in İran’a karşı savaşı sırasında Irak’taki ABD askeri unsurlarını hedef aldı.
Bu gruplar ayrıca Gazze’ye destek amacıyla ve İsrail’in Lübnan’daki saldırılarına karşı operasyonlar düzenledi.
Ketaib Hizbullah Güvenlik Sorumlusu Ebu Mücahid el-Assaf, 11 Kasım’daki açıklamasında grubun silahlı direnişi sürdüreceğini belirtti.
“Direnişin silahları inanç, ahlak ve ilke meselesidir” diyen Assaf, silahsızlanma konusunda taviz vermeyeceklerini kaydetti.
Assaf, Zeydi’yi yolsuzlukla da suçlayarak başbakanın “devasa mali imparatorluğu” olarak nitelediği varlıklarının soruşturulmasını talep etti.
Dünya Basını2 hafta önceŞam’da bir okul: Modern Suriye tarihi silinirken
Görüş2 hafta önceEl koy, sil, inkâr et: İsrail’in kendi kayıtlarıyla savaşı, Mavi Marmara’dan Gazze’ye – 2
Asya2 hafta önceBangladeş’te işçi temsilcileri asgari ücret teklifini sundu
Görüş4 gün önceAPEC Zirvesi: Çin, Trump’la ilişkilerinde “duygusal değer” sanatını nasıl kullanıyor?
Avrupa2 hafta önceBerlin Sol Parti, Vanessa Emde’nin istifasını istedi
Dünya Basını2 hafta önceProf. Lukyanov: Avrupa ile Rusya arasındaki diplomatik güven sıfıra indi
Görüş1 hafta önceDoğu Akdeniz’de kablo krizi aşıldı mı?
Ortadoğu1 hafta önceTom Barrack, KYB temsilcileriyle görüştü











