Antalya’da BM COP31 zirvesi yapılırken, yaklaşık 200 deniz mili güneybatıda Türkiye ile Yunanistan arasında yeni bir krizin eşiğinden dönüldü. Kısaca “GSI” olarak bilinen Great Sea Interconnector (Büyük Deniz Bağlantısı) 1,9 milyar Euro’luk deniz altı elektrik kablosu projesi için Fransız bayraklı Abeille Marengo isimli araştırma gemisi 27 Ekim’de Girit’in Kandiye (Heraklion) Limanı’na geldi. Gemi, Yunanistan’ı Kıbrıs’a (ve ileride İsrail’e) bağlayacak kablo için deniz tabanını incelemek üzere hazır bekletiliyordu. Geminin faaliyet göstereceği sahanın bir kısmı Türkiye’nin 18 Mart 2020’de BM’ye bildirdiği kıta sahanlığı sınırları içinde yer almasına karşın projenin iki önemli ayağından biri olan Yunanistan, Türkiye’ye bilgi verme yükümlüğü dahi olmadığını iddia etti. Ankara ise kendi kıta sahanlığında çalışma yapılabilmesi için Türk makamlarına yazılı ve resmî başvuruda bulunulması gerektiğini, bu başvurunun uygun görülmesi neticesinde muvafakat verilebileceğini bildirdi. GSI projesinin %66’lık hisseyle büyük ortağı olan Meridiam firmasıyla gemiyi kiralayan kablo üreticisi Nexans firmasının Fransız menşeli olduğunu ve geminin de Fransız bayraklı olduğunu belirtmekte fayda var.

6 Kasım 2026 Cuma akşamı, yani haftanın son günü, muhtemelen piyasaların sakin olduğu bir zaman dilimi seçilerek, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) geminin görev tanımını da içeren 4 ay süreli birer NAVTEX (denizcilere yönelik seyir duyurusu) yayımladı. 24 saat içinde hareketle geminin Kaşot-Kerpe adaları hattından uluslararası sulara çıkması beklenirken aynı gece Türk Deniz Kuvvetleri Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı’nca (SHODB) Yunan-Rum NAVTEX’lerini geçersiz kılan bir duyuru yayımlanarak “yetkisiz seyir ikaz duyuruları ülkemizce iptal edilmiştir” denildi. Müteakiben Türk Dışişleri Bakanlığı’nca aynı gece yapılan yazılı açıklamada “Fransız bayraklı bir geminin kıta sahanlığımız dahilinde izinsiz kablo döşenmesine matuf gayrihukuki bir deniz bilimsel araştırma faaliyeti gerçekleştirme niyetinde olduğu görülmektedir…ülkemizden alınması gereken muvafakatle ilgili süreç ise henüz tamamlanmamıştır” denildi. “Bilgilendirme”, “başvuru”, “koordinasyon”, “onay”, “muvafakat” gibi kelimelerin ve bunların İngilizce tercümelerinin uluslararası hukuk bağlamında muğlak kaldığı, bazen de yanlış anlamalara yol açtığı bir ortamda iki tarafın da iletişimde kullandığı dilin ve altında yatan mananın önemi izahtan varestedir.

NAVTEX Savaşları: 6 Kasım (Yunanistan) bildirisi ve 10 Kasım (Türkiye) bildirisi

Kaynak: T.C. Deniz Kuvvetleri Komutanlığı SHODB, Greek Navy Hydrographic Service

Bu sert açıklamalar ve Türkiye’nin kararlı tutumu Atina’da bir anda ortalığı karıştırdı. Ankara’nın Fransa aracılığıyla resmi elden aldığı ilk bilgiyle yetineceğini varsayan Yunan yönetimi çıkış yolu aramaya başladı. Aynı gece Türkiye İHA/SİHAlarla tüm Ege’de ve Kerpe adası güneyinde yoğun bir faaliyet göstererek Yunanistan’a sahada kararlılık mesajı verdi. Neticede dört gün boyunca Türkiye, Fransa ve hatta iddialara göre ABD’yle yapılan diplomatik temasların ardından 11 Kasım akşamı Abeille Marengo Kandiye’den hareket etti. Hemen akabinde SHODB yeni bir NAVTEX yayımlayarak “yetkili Türk makamlarınca koordine edilmiş ve Türk makamlarının muvafakati alınmış hatlar boyunca denizde bilimsel araştırma çalışmaları yapılacağını” bildirdi ve geminin izleyeceği güzergahın koordinatlarını paylaştı.

Harita dikkatle incelendiğinde Türkiye’nin yayımladığı güzergahın Yunan NAVTEX’indekine yakın ancak farklı olduğu ve tek değil iki çizgi içerdiği görülmektedir. Yunanistan’ın günlük maliyeti 35-55bin Euro civarında olan bir gemiyi dört gün boyunca limanda bekletmesini, maliyeti bir yana, neticede Türkiye’nin tepkisini hesaba katmak zorunda kalmasında aramak gerekir. Yine aynı gece Yunanistan ve GKRY birer NAVTEX daha yayımlayarak Türkiye’nin bahsi geçen alanda yetkisiz olduğunu ve 6 Kasım tarihli kendi NAVTEX mesajlarının halen geçerli olduğunu bildirdiler. NAVTEX esasen bir seyir duyurusu olarak devlet uygulamasına örnek teşkil etse de bu tip karşılıklı ilanlar bir deniz sınırı ihtilafını çözemez, usulüne uygun yapılmadığı takdirde de tek başlarına izin belgesi yerine geçmez.

Girit’ten Kaşot’a, bu noktaya nasıl gelindi?

GSI projesinin deniz tabanı araştırma kısmı aslında 2024’te de benzer bir krize sebep olmuştu. O yıl İtalyan bayraklı Ievoli Relume araştırma gemisi Türk makamlarının izni olmadan Kaşot adası güneyinden kıta sahanlığımıza girmek istemiş, Türk savaş gemilerinin bölgeye intikal edip zorlayıcı diplomasi uygulaması neticesinde faaliyetlerini yarıda keserek Girit’e dönmüştü. Keza 2018’de Kıbrıs’ın doğusunda Rumların direktifiyle sondaj yapmaya giden Saipem 12000 isimli İtalyan ENI şirketine tahsisli geminin, 2021’de ise kablo güzergâhını inceleyen Nautical Geo’nun faaliyetleri Türkiye’nin itirazı ve müdahalesiyle karşılaşmıştı. 2023’te Türk Deniz Kuvvetleri tarafından önceki yıllarda 35 yabancı geminin engellediği açıklandı. Daha bu geçtiğimiz Eylül ayında Meis adası çevresindeki TÜBİTAK Marmara gemisinin araştırması için Antalya ve Heraklion istasyonlarınca karşılıklı duyurular yayımlandı, hatta gemiyi bir Yunan Sahil Güvenlik botu takibe aldı. Benzer şekilde Ekim ayı sonunda Asya-Avrupa fiberoptik kablo projesi “East to Med Data Koridor” (EMC) vesilesiyle çalışma yapacak olan Kobi Ruegg isimli Bahamalar bayraklı bir gemi için de Türkiye, Yunanistan ve GKRY arasında karşılıklı bir NAVTEX gerilimi yaşandı.

Dolayısıyla, ülkemizle KKTC ve Yunanistan-GKRY arasında vuku bulan deniz yetki alanları uyuşmazlığında bu ay yaşanan kriz de ne ilk ne de son olacağa benziyor. Daha 2000’li yılların ortalarında, GKRY’nin Annan Planı öncesinde başlattığı münhasır ekonomik bölge (MEB) girişimleri ve 2007–2008’den itibaren Atina’nın meşhur “Sevilla Haritası”yla özdeşleşen iddiaları gündeme gelmişti. Bu faaliyetler ve tek taraflı girişimler Ankara’nın 2019’da Libya-Trablus’daki BM tarafından tanınan resmi hükümetle imzaladığı deniz yetki alanları mutabakatından çok önceye uzanıyordu.

Türkiye, 2011’de KKTC’yle ve 2019’da Libya’yla yaptığı deniz yetki alanları anlaşmalarını baz alarak ve 15 Temmuz 2016 hain darbe girişimi sonrası Mavi Vatan kavramının çok daha büyük önem kazanması neticesinde 18 Mart 2020’de kıta sahanlığının dış sınırlarını BM’ye bildirdi. Yunanistan ise aynı yıl 6 Ağustos’ta Mısır’la kısmi MEB sınırlandırma anlaşması imzaladı. Türkiye Petrolleri’ne (TPAO) ait Oruç Reis sismik araştırma gemisinin 2020’de Doğu Akdeniz’deki faaliyetleri sırasında Kıbrıs’ın batısında TCG Kemalreis (F-247) isimli bir Türk firkateyniyle HS Limnos (F-451) isimli bir Yunan firkateyninin çarpışması, iki ülkenin 1996 Kardak Krizi’nden bu yana savaşa en çok yaklaştıkları andı. O dönem Almanya Başbakanı olan Angela Merkel’in siyasi baskısı ve Avrupa Birliği’nin ekonomik yaptırım tehdidi altında Ankara geri adım atarak sismik faaliyetlerini sonlandırdı. Türkiye 2020 sonundan beri Doğu Akdeniz’de kimilerince “tartışmalı” diye nitelenen alanlarda sondaj/sismik arama faaliyeti göstermiyor.

Buna karşın 20 Ekim 2026’da Bingazi merkezli Libya Temsilciler Meclisinin 2019’da Türkiye’yle yapılan deniz yetki alanları mutabakat zaptını onaylaması ise başlangıçta Atina’ya yakın duran Halifa Hafter liderliğindeki doğu Libya’dan Ankara’ya çok önemli bir siyasi destek olarak yansıdı. Libya’nın mutabakata verdiği nihai onay Yunanistan–Mısır MEB anlaşmasını geçersiz kılmasa da son dönemde Kahire’nin Ankara’yla yakınlaşması, Mısır’ın bundan sonraki tutumunu daha da önemli kılıyor.

Türkiye’nin 18 Mart 2020’de BM’ye deklare ettiği kıta sahanlığı dış sınırları

Kaynak: BM, https://digitallibrary.un.org/record/3856643

Bu gelişmeler ışında bakıldığında GSI’ın aslında sıradan bir deniz altı kablosu projesinden çok ötede bir girişim olduğu açıkça görülebilir. İlk aşamada Girit’ten Kıbrıs’a uzanacak ve temelinde Avrupa’nın fosil yakıtlara bağımlılığını azaltıp temiz enerjiyi teşvik edecek, yaklaşık 900 kilometre uzunluğunda, 1000 Megawatt’lık bir elektrik kablo bağlantısı projesi diyebiliriz GSI için. AB’den 657 milyon Euro hibe alan projenin sonraki ayağında İsrail var. ABD’de Biden yönetiminin desteğini çekmesi neticesinde eski ivmesini kaybeden EastMed doğal gaz boru hattı projesinden sonra GSI, aynı zamanda Doğu Akdeniz’de enerji hatlarının, ticaret yollarının hangi güzergâhta ve kimlerin katılımıyla kurulacağına dair de politik bir tercihin yansıması. Yunanistan, GKRY ve İsrail’in ABD’yle geliştirdiği “3+1” formatı Ankara’da Türkiye’yi devre dışı bırakacak bir bölgesel düzenin, hatta bir komplonun parçası olarak okunuyor.

7 Ekim 2023 Gazze savaşı neticesinde ilişkilerin dibe vurduğu İsrail açısından Türkiye’nin Libya hamlesi ve Mısır’la yakınlaşması, hatta Suudi Arabistan, Pakistan ve Endonezya gibi farklı coğrafyalardan ülkelerle iş birliğine yönelmesi AB ve ABD destekli Tel Aviv yönetimince bir tehdit olarak algılanıyor. Atina açısındansa İsrail’le yakınlık, Kıbrıs ve deniz yetki alanları konusunda siyasi, askeri ve ekonomik destek sağlıyor, Türkiye’ye karşı elini güçlendiriyor. Yunanistan’ın “Sevilla Haritası” bazlı tezleriyle örtüşen bu yakınlaşma, bir yandan da stratejik derinlikten yoksun olan İsrail’in Türkiye’yi coğrafi olarak dengelemesine olanak sağlıyor. Öte yandan Atina hükümetinin GSI projesi için Fransa kanalıyla Ankara’yla dolaylı olarak temas kurmayı kabul etmesi, 2024’te Kaşot’ta yaşananların tekrarlanmasını göze almak istemediğini gösteriyor.

Gemi Girit’te neden dört gün bekledi?

27 Ekim’de Girit-Kandiye’ye gelen Abeille Marengo 6 Kasım’da yayımlanan Yunan NAVTEX’ine karşın 10 Kasım akşamına kadar limanda bekledi. Fransa her ne kadar “iki ülke arasındaki deniz yetki alanları uyuşmazlığına taraf olmadığını” belirten bir mesaj verse de gemiye Türkiye’nin müdahale etmeyeceğine dair Ankara’nın güvence vermesini talep etti, şirketlerinin işini garanti altına almak istedi. Yüklenici tarafın Türkiye’deki yatırımları nedeniyle de Ankara’yla ilişkilerini riske atmak istemedi. Öte yandan, Yunanistan’la 2021’de NATO’nun 5. Maddesi benzeri karşılıklı savunma ve güvenlik iş birliği anlaşması yapan, milyarca Euro’luk savaş ekipmanı satan, ancak 2027 seçimleri öncesi iç siyasi ve ekonomik bir buhranla boğuşan Fransa’nın Türk-Yunan uyuşmazlıklarda “taraf olmadığını” belirtmesi Atina’da, özellikle muhalif çevrelerde öfke yarattı; aslında AB içindeki sözde savunma iş birliği taahhütlerinin de ne kadar konjonktürel ve kırılgan olduğunu gösterdi.

Atina yönetimi, BM Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin (BMDHS) 79. maddesine dayanarak Ankara’dan kablo projesi için bırakalım izin almayı bildirim yükümlülüğü dahi bulunmadığını savunuyor. 79. madde, güzergâh için kıyı devletinin rızasını yalnızca boru hatları bakımından düzenlemekle birlikte, sözleşmeye taraf olmayan Türkiye kablo döşeme serbestisi ile kıta sahanlığındaki ön araştırmanın ayrı değerlendirilmesini ve önceden yazılı koordinasyon yapılmasını istiyor. Ayrıca bu maddenin 4. ve 5. fıkralarına dayanarak kablo döşeme serbestisinin belirli koşullara tabi olduğunu savunuyor. Buna göre 4. fıkra, kıyı devletinin kıta sahanlığındaki kaynakların işletilmesiyle bağlantılı altyapı üzerindeki yetkisini saklı tutuyor. 5. fıkra ise yeni kablo döşeyen devletlerin mevcut altyapıyı gözetmesini öngörüyor.

BMDHS’nin hazırlık çalışmaları da Ankara’nın yorumuna bir ölçüde dayanak sağlıyor. Bu çalışmalar, 3. fıkrada deniz altı kablolarından bahsedilmemiş olsa da kıyı devletinin 2. fıkra uyarınca makul bir tedbir olarak kablo güzergâhını belirleyebileceğine işaret ediyor. Önceden koordinasyon, Ankara’ya güzergâh üzerinde veto yetkisi ileri sürmeden, çalışmanın kendi kıta sahanlığı üzerindeki haklarının kullanımını veya mevcut altyapıyı etkileyip etkilemeyeceğini değerlendirme imkânı veriyor. Buradan hareketle Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Ekim ayında Brüksel’de katıldığı bir toplantı çıkışında “önceden yazılı bildirim gelirse” Türkiye’nin araştırmaya itiraz etmeyeceğini söylemişti.

Abeille Marengo gemisi Girit ve Kaşot adaları arasından Doğu Akdeniz’e çıkarken

Kaynak: Marine Traffic, https://www.marinetraffic.com/en/ais/home/shipid:155615/zoom:10

Yunan basını dört gün boyunca geminin hareketindeki gecikmeyi hava koşullarına ya da teknik sebeplere bağladı. Daha sonra Fransa’yla Türkiye arasında, bir iddiaya göre ABD’nin de dahil olduğu diplomatik temasların da sürdüğünü ve geminin 11 Kasım Çarşamba sabahı hareket etmesinin beklendiğini yazdı. Gemi 10 Kasım akşamı limandan ayrıldı ve Kandiye’nin 12 deniz mili açığında konumunu muhafaza etti. Bu ilk aşamada geminin batimetrik cihaz kalibrasyonu yaptığı ve kablolar yardımıyla uzaktan kumanda edilen bir insansız sualtı aracı (ROV) ile deniz tabanı araştırması ya da buna hazırlık yaptığı belirtildi. 12 Kasım sabahı gemi Girit adasının en doğusundaki Sidero Burnu’nu geçerek Kerpe-Kaşot hattından açık denize çıktı.

GSI projesinin zamanlaması manidar

Peki bu kriz neden şimdi çıktı, niye iki sene bekledi? Atina muhtemelen COP31 sırasında, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın da katıldığı 11–12 Kasım liderler zirvesi öncesinde Türkiye’nin AB destekli bir temiz enerji projesi üzerinden gerilim yaratan taraf olarak görülmek istemeyeceğini hesapladı. 3 Kasım ABD ara seçimlerinden Demokratların büyük bir kazanımla çıkmasının, özellikle küreselci neoliberal isimlerin yanında Cumhuriyetçi muhafazakâr kanattan da Yunan asıllı ya da onlara yakın isimlerin yükselmesinin Atina’yı cesaretlendirmiş olması da mümkün. Yanısıra ABD Dışişleri Bakanı, neoconlara yakın Cumhuriyetçi merkez siyasetçi Marco Rubio’nun Ekim ayında Atina’da Batı medeniyetine ve Avrupa’nın enerji güvenliğine yaptığı vurgu da Yunanistan’ın kendisini Batı’nın Doğu Akdeniz’deki enerji ve güvenlik düzeni içinde konumlandırmasını kolaylaştırdı. Washington’da her iki partinin de merkez kanatlarının desteklediği İsrail’in güvenliği ajandasıyla Brüksel’in temiz enerji gündemi bu GSI projesinde kesişti.

Nihai olarak Fransa’nın Türk makamlarına ilettiği iddia edilen yazılı notanın (note verbale) içeriğini bilmiyoruz. Bakan Fidan’ın temaslar sürerken Yunan basınına verdiği “her şey yolunda” mesajı, üzerinde anlaşılan ifade metninin içeriği hakkında bir ipucu vermiyor. Metnin bahse söz konusu NAVTEX koordinatlarını içerip içermediği ve Ankara’nın duyurduğu muvafakatin hangi talebe karşılık geldiği, kim tarafından yapıldığı da meçhul. Projenin sahibi GSI firması 10 Kasım günü yaptığı basın duyurusunda Yunan-Rum tarafının tek yetkili merci olduğunu söyledi. Nexans’ın da resmî başvurularını yalnızca Yunanistan ve GKRY’ye ilettiği vurgulandı. Dolayısıyla “Türkiye’den izni kim aldı?” sorusunun doğrulanmış bir cevabı henüz yok, ama bizzat Ankara’daki Fransa Büyükelçiliği olabileceği ihtimali ağır basıyor. Atina hükümetiyse Fransa’nın verdiği notayı, izin talebi ve yetki tanıma anlamı taşımayan bir seyir güvenliği bildirimi olarak tanımlıyor.

Bu süreçte taraflar arasında bir orta yol bulabilmek için gizli görüşmeler ve arka kapı diplomasisi yapıldığı düşünülebilir. Yaşanan gelişmelere baktığımızda Atina, Fransız bayrağının ve AB desteğinin Ankara’dan gelebilecek itirazın Türkiye’ye krizin maliyetini artıracağını, bir müdahale halinde meseleyi AB ve NATO gündemine taşıyabileceğini düşünmüş olabilir. Türkiye’yi Fransa’yla karşı karşıya getirecek bir oldu-bitti’nin, Libya mutabakatının onaylanması sonrası Atina’da hükümete yönelen kamuoyu baskısını hafifletebileceği ve 2027 seçimleri öncesi Mitsotakis gibi siyasi-ekonomik olarak her anlamda Batı’nın desteğiyle hayat bulan bir hükümete nefes aldırabileceği düşünülmüş olabilir. Yunanistan’ın zaman, mekân ve senaryo olarak Türkiye’ye böyle bir tuzak kurmuş olduğunu düşünsek bile Fransa’nın krizi aşmak için son bir haftadır yürüttüğü temaslar, Paris’in Atina’ya verdiği ekonomik ve siyasi desteğin jeopolitik olarak her zaman askerî güvenceye dönüşmeyebileceğini göstermesi bakımından çok önemli.

Oyun teorisi bu kriz için bize ne söyler?

Tüm bu yaşananlara bir de meşhur “oyun teorisi” açından bakalım. Türkiye ve Yunanistan arasında 1973’te başlayan kıta sahanlığı ihtilafı, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı, 1987 Ege, 1995 12 mil/TBMM bildirisi, 1996 Kardak, 1998 Kıbrıs S-300 ve 2020 Doğu Akdeniz krizleri, iki komşu arasındaki “oyunun” yıllardır tekrarlandığını gösteriyor. Yunanistan’da mevcut iktidarın galip çıktığı 2023 seçim sonuçları için daha önceki bir değerlendirmemde belirttiğim gibi, Türkiye “meselesinin” Yunan medyası ve iç siyasetindeki ağırlığı Atina’daki karar alıcılara olası bir tavizin maliyetini artırıyor. Ankara ise sessizliğinin, kriz çıkarmama ve diyalog kurma iradesinin Yunan tezlerinin zımnen kabulü olarak sayılmasından çekiniyor. Her iki taraf da statükoyu koruduğunu söylerken savunma amacıyla edindiği taarruzi kabiliyetler diğerinde tehdit algısı yaratıyor. Kıbrıs da işin içine girince silahlanma yarışı ve güvenlik ikilemi içinden çıkılması daha da zor bir hale dönüşüyor. Bir taraf anlaşma imzaladığında, NAVTEX yayımladığında ya da uluslararası sulara araştırma gemisi gönderdiğinde diğer tarafın hareketsiz kalmayı kayıp sayması, oyun teorisindeki “mahkûm ikileminin” mantığına benziyor. Karşılıklı yapılan harcamalar ve alınan güvelik tedbirleri sonucunda iki tarafta da paradoksal olarak tehdit algısı güçleniyor.

Abeille Marengo gemisinin hareketi ise oyuncuların sırayla hamle yaptığı bir restleşme aslında. Birbirine doğru hızla gelen iki araba düşünelim. Hangisi diğerine yol verir? Atina NAVTEX ilan ederken Ankara’nın tepkisini, Ankara cevabını verirken Paris’in gemiyi gönderip göndermeyeceğini, karşı NAVTEX yayımlarken Yunanistan’ın yapacağı bir sonraki hamleyi hesaplamış olmalı. 2024’te Kaşot adası civarında yaşanan kablo krizi, Türkiye’nin önleme tehdidini Atina-Paris nezdinde inandırıcı kıldı ki 6-10 Kasım tarihlerinde gemi limandan ayrılmadı, Ankara’nın resmi muvafakatnamesi beklendi. Yazılı bildirim karşılığında Türkiye’nin araştırmaya engel olmayacağı taahhüdü de inandırıcı olmuştur, keza geçmiş örnekler bunu destekler nitelikte. Bildirim geldikten sonra gemiyi durdurmak, Ankara’ya ek bir kazanım sağlamadan Fransa’yla gerilim yaratabilirdi. Ankara’ya bildirim yapılmadan gemiyi ileri hareket ettirmek de Yunanistan’ı Türkiye’yle savaşın eşiğine getirirdi. “Nash dengesi” olarak tabir ettiğimiz, taraflardan birinin diğer tüm oyuncuların stratejisi sabitken tek taraflı olarak hamle yapıp mevcut durumundan daha iyi bir konuma erişemeyeceği, kazancını arttıramayacağı nokta işte burada ortaya çıkıyor. Eğer bir taraf yol verir, diğeri devam ederse yol veren taraf kaybetmiş olur. İki tarafın da geri adım atmayı reddettiği durumda çarpışma olur. Savaş bu sonucun en ağır biçimidir. Tabloyu yanlış okuma ve kaza riski, tarafların istemediği bir sonuca yol açabilir. Doğu Akdeniz’deki bu kablo krizinde de benzer bir dinamiğin yaşandığını söyleyebiliriz.

Bu kriz neticesinde ortaya çıkan geçici “denge”, her iki başkentin de yetki iddiasını kamuoyu önünde koruyabildiği ve geminin yola çıkabildiği bir düzenlemeydi. Aksi takdirde 2024’teki örnekte olduğu gibi deniz dibi çalışması yeniden askıya alınabilir veya Fransa gemiye yönelen bir müdahale karşısında taraf olmaya zorlanabilirdi. Fransa’nın üçüncü taraf olarak rolü tam da bu seçeneklerin maliyetini, gemi uluslararası sulara ulaşmadan her iki tarafa da göstermekti. Atina tek taraflı hareket etse yeniden Türkiye tarafından engellenme ve Fransa’dan aradığı desteği bulamama, Ankara yazılı mutabakat sağlandıktan sonra gemiyi engellese Fransa’yla gerginlik ve Yunanistan’la çatışma riski alacaktı. Paris (ve belki de ABD) üzerinden iletilen mesajlar, tarafların ayrı ayrı bildiği bir hususu karşılıklı beklentiye çevirdi. Her ikisi de bir diğerinin deniz yetki alanları iddiasına fiilen müdahale etmeden kendi itirazını kayda geçirebileceğini gördü. Masadaki bu uzlaşma Türkiye’den doğrudan ve açık bir “izin” şartına bağlansaydı Atina için, Ankara’nın bildiriminin Yunanistan lehine “geri çekilmesi” şartına bağlansaydı da Ankara için kabulü zorlaşacak hatta imkânsız olacaktı. 1996 Kardak Krizi’ndeki karşılıklı geri çekilme gibi, burada da egemenlik meselesini açık bırakan ama sahada projenin ilerlemesine olanak tanıyan bir çıkış yolu bulundu.

Türkiye ne yaptı? Ne yapmalıydı?

Ankara açısından başından beri en makul yol, diyalog kanallarını açık tutup yazılı temas ve muvafakatname talebinde ısrarcı olarak denizde yeni bir çatışmayı önlemekti. Bu tutum, Türkiye’nin sahadaki Yunan oldu-bitti’sine itirazını muhafaza etmesini sağladı. Ancak bahse konu resmî izin talebi kamuya açıklanmadığı için bu aşamada daha ileri bir hukuki kazanım ya da argüman çıkarmak zor. Türkiye için daha avantajlı bir yol ise GSI veya Nexans firmalarının araştırma kapsamını, koordinatlarını ve takvimini baştan Ankara’ya bildirmesi olurdu. Bir diğer yol Fransa’nın en azından Atina ve GKRY’ye yaptığı bildirimle eşzamanlı olarak Ankara’yla da koordine olması, “ihtilaflı” bölgede teknik muvafakati Türkiye’yle en baştan yazılı kayda bağlaması olurdu. Türkiye’nin deniz yetki alanı tezlerinin saklı olduğunu Fransız hükümeti açıkça söyleyebilirdi. Ancak bırakalım Türkiye’den en başta izin istemeyi, Fransa’nın üç başkentten aynı araştırma için paralel izinler istemesine bile Atina ve GKRY şiddetle karşı çıkardı. Ankara da böyle bir tepki vereceklerini bildiği için Fransa’nın doğrudan ve sadece Atina’dan izin almasına itiraz etti. Yunanistan ve GKRY’ye kendilerinde olmayan bir yetkiyi ileri sürme imkânı vermeyi kabul etmedi. Yine de resmî açıklamalardan bildiğimiz üzere Türkiye’den usulüne uygun olarak “muvafakatname” alınması Ankara için fiilî kazanım sayılabilir. Ancak Yunanistan’ın karşı-NAVTEX’inde iddia edildiği üzere, Fransız tarafının aynı araştırma faaliyetleri için Rum-Yunan makamlarından da izin almış olması, Türkiye’nin kıta sahanlığı hakları açısından ciddi bir çelişki yaratacaktır.

Türkiye 2020’den beri Doğu Akdeniz’deki ihtilaflı bölgelerde genellikle diğer ülkelerin inisiyatif almasına alan açan daha reaktif bir tavır takınmış durumda. “Oyunu” kuran taraf olmaktansa başkalarının kurduğu “oyuna” sonradan dahil olan bir konumda. Bu son kablo meselesi örneğinde de görüldüğü üzere krizin yeri, zamanı ve yöntemini karşı taraf belirliyor, inisiyatif alıyor. Girit’in güneyinde Yunanistan’ın ABD’li Chevron’a tahsis ettiği parseller, Atina’nın sahayı ekonomik projelerle nasıl fiilen kullandığına bir diğer örnek. Anadolu–Kıbrıs doğal gaz hattı fikri ve Ankara’nın adaya elektrik sağlama teklifi, Türkiye’nin kendi projelerini de gündeme koyabileceğini gösterse de Mısır ve Libya’yla ilişkilerini derinleştiren Ankara’nın artık Doğu Akdeniz’de konferans çağrılarının ötesine geçen, sermaye ve yatırımcı çekebilen, ekonomi odaklı bir gündeme ihtiyacı var. Bu çerçevede 28° Doğu boylamının batısında TPAO’ya ruhsat verilmesi, Libya Ulusal Petrol Şirketiyle Girit’in güneyinde ortak faaliyet ve Suriye’yle KKTC’nin hak ve çıkarlarını gözeten bir yan sınır ve MEB düzenlemesi masadaki seçenekler olabilir, olmalıdır. Ancak bunların her biri ciddi düzeyde diplomatik hazırlık, en önemlisi hükümet nezdinde güçlü bir irade ve yakın denizlere yönelik daha tutarlı, aktif bir politika gerektirir.

Neticede “oyun” sürüyor. Ankara’da “Mavi Vatan Yasası” olarak bilinen deniz yetki alanları yasasının gündeme gelmesine Atina’nın sert karşılık vereceği yönünde Yunan basınında çıkan açıklamalar, Girit’in batısı ve güneyinde, hatta On İki Adalar’ın doğusunda bile artık açıkça 12 mil ihtimalini gündeme taşıyor. Ankara’nın 1995 tarihli TBMM bildirisiyle verdiği caydırıcılık mesajı geçerliliğini sürdürse de Atina kendi ajandasını agresif biçimde sürdürmekte kararlı görünüyor. Yunanistan, Mısır’la yaptığı MEB sınırlandırma anlaşmasını 28° Doğu boylamının ötesine, Meis’e de deniz yetki alanı etkisi tanıyacak biçimde genişletmeyi deneyebilir. Türkiye ise bir yandan deniz mekânsal planlama haritasına uygun bicinde Kuzey Ege de Doğu Akdeniz’de deniz parkları ilan ederken, Ankara’nın Libya ile Mısır arasında da bir sınırlandırmayı teşvik ettiğini görüyoruz. Türkiye’nin Mısır’la yürüttüğü yakınlaşma, Kahire’ye Yunanistan hilafına yeni bir karşı anlaşma seçeneği sunması bakımından önemli olsa da Mısır’ın içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik açmazlar nedeniyle yakın zamanda bir ilerleme olması beklenmemeli.

Bu “oyun”daki hamlelerin nihayetinde bizi çıkaracağı yol savaşı kaçınılmaz kılmaz. Ancak her iki taraf da kendi yetkilerini sahada fiilen uygulama noktasına gelir ve Türkiye bir dayatmayla karşılaşır, geri dönüşü olmayacak kayıpları telafi etme noktasında bir seçim yapmak zorunda bırakılırsa, karşı taraf da Türkiye’nin uzlaşma arayan tavrını yanlış okur ve hareket alanını daraltırsa risk büyür, savaşa kadar gidebilir. Türkiye için öncelik, Doğu Akdeniz gibi çetrefilli bir coğrafyada jeoekonomik girişimlerde inisiyatifi eline almak, kendi takvimine bağlamak ve bir sonraki restleşmeden önce doğrudan temas, yazılı bildirim ve şeffaflık usulü üzerinde anlaşmak olmalıdır. Bugün muallakta bırakılan her nokta, taviz verilen her hak, göz ardı edilen her risk ileride Türkiye’nin tekrar ve daha sert biçimde karşısına çıkacaktır.

Dr. Serhat Süha Çubukçuoğlu, TRENDS Araştırma Türkiye Programı Direktörü

Thomas Karat, davranış analisti

Mavi Marmara, Gazze’ye insani yardım ulaştırmak üzere 22 Mayıs 2010’da İstanbul Sarayburnu Limanı’ndan demir almıştı. 31 Mayıs’ta, İsrail komandolarının uluslararası sularda gemiyi ele geçirmesi ve güvertedeki dokuz kişinin hayatını kaybetmesinin ardından, Kürşat Bayhan adlı Türk gazeteci, fotoğraf makinesinin hafıza kartını dilinin altına saklayarak emeğini kurtarmaya çalıştı. Kart, yapılan tıbbi muayene sırasında fark edilerek elinden alındı. O hafta Aşdod Limanı’nda filodan indirilen yaklaşık altmış gazetecinin kaydettiği tüm görsel ve işitsel malzemeye, bir daha iade edilmemek üzere el kondu. Takip eden günlerde İsrail ordusu, kısmen el koyduğu bu materyallerden derlenen kısa ve kurgulanmış görüntüler servis etti; hayatta kalanların dış dünyayla irtibatı kesilmişken baskına dair resmi İsrail anlatısı haber bültenlerine tümüyle hakim oldu. Gemidekilerin tecrit altında tutulduğu yaklaşık kırk sekiz saat boyunca dünyanın görebildiği tek şey, büyük ölçüde geminin güvenlik kameralarından ve gazetecilerin elinden alınan teçhizattan montajlanarak İsrail tarafından dolaşıma sokulan görüntülerden ibaretti. Gazetecileri Koruma Komitesi 3 Haziran’da İsrail’i, gazetecilik materyallerine el koymak ve ardından bunları kendi çıkarları doğrultusunda manipüle etmekle suçladı. Birleşmiş Milletler araştırma heyeti daha sonra, Mavi Marmara’ya yapılan saldırının büyük bölümü dahil olmak üzere gemilerden çok sayıda video ve fotoğrafa İsrail makamlarınca el konulduğunu ve bunların geri verilmediğini kayda geçirdi. Gasp edilen materyaller, baskının üzerinden aylar geçtikten sonra bile bunları elinde tutanların işine yaramayı sürdürdü. Aylar sonra, İsrail Genelkurmay Başkanı operasyona dair ifade verirken ordu radyosu el konulan videolardan kısa bir kesit daha yayımladı; bu zamanlama, bir İsrail yayın organı tarafından iç politikaya dönük bir hamle olarak değerlendirildi. Gemide öldürülenler arasında Türk foto muhabiri Cevdet Kılıçlar da vardı. Kendi makinesinin hafıza kartını gizleyip daha sonra dışarı çıkarmayı başaran Kanadalı yardım görevlisi Kevin Neish ise resmi videoların dışarıda bıraktığı cenazelerin fotoğraflarını yayımladı. Gün yüzüne çıkabilenler, yapılan aramaları aşmayı başaran kişiler sayesinde kamuoyuna ulaştı; aralarında çalışmalarını Türkiye’ye kaçıran veya hasarlı kartlardan kurtaran Adem Özköse ve Şefik Dinç adlı iki Türk gazeteci de vardı.

Türkiye’deki okurlar bu yöntemi kendi tarihlerinden iyi bilir: Devlet kameralara el koyar, anlatı yerine oturana dek tanıkları tecrit eder ve ardından resmi tezi destekleyen seçkiyi kamuoyuna sunar. Bu yazı dizisinin ilk bölümünde anlatılan; Britanya’nın kendisini zor durumda bırakabilecek dosyaları yakıp denize döktüğü ve geri kalanını kilit altına aldığı sömürge ateşi taktiğinin denizdeki karşılığıdır bu. Her iki yöntem de tek bir şarta dayanır: Eldeki yegâne kopyaların devlette bulunması gerekir. Ekim 2023’ten bu yana Gazze’de işte bu şart çöktü; zira delillerin büyük bir kısmı bizzat İsrail askerleri tarafından kendi telefonlarıyla kaydedildi ve kamuoyunun neyi görmesine izin verileceğine yetkili merciler henüz karar veremeden, askerlerin kendi adlarıyla yayımlandı.

Bu kayıtlarda en sık rastlanan sahne yıkımlardır. İstihkâmcılar bütün bir caddedeki evleri patlayıcılarla donatır, geri sayım başlar ve bir dizi konut tek bir toz bulutuna dönüşerek yerle bir olur; bu sırada patlayıcıları yerleştirenler sevinç çığlıkları atar, telefonu tutan kişi ise kamerayı sarsmadan yıkıma odaklar. Birliklerin peş peşe kaydettiği binlerce videoda aynı görüntüler Gazze’nin dört bir yanında tekrarlanır; kimi patlamayı hayatını kaybeden bir silah arkadaşına, kimi de ülkesindeki bir bayrama ithaf eder. Bir asker, Refah’taki evlerin yerle bir edilişini “Gazze’de tadilat” notuyla paylaşmıştı. Dördüncü Cenevre Sözleşmesi, askeri harekâtın kesin olarak zorunlu kılmadığı hallerde işgalci gücün sivil mülkleri yok etmesini yasaklar; mülklerin hukuka aykırı, keyfi ve askeri gereklilik olmaksızın geniş çapta tahrip edilmesini ise savaş suçu sayılan ağır ihlaller arasında sıralar. Bir yerleşim bloğunun çöküşünü kutlayan askerlerin görüntüleri, böyle bir gerekliliğin varlığına zayıf bir delildir. Operasyonel bir zorunluluktan kaynaklanan yıkımlar zafer şarkılarına vesile olmaz; kayıttaki sesler, kararın hangi zihniyetle uygulandığını açıkça belgeler.

Sıkça tekrarlanan ikinci sahne ise alıkonulanları gösterir. Gazze Şeridi genelinde askerler, iç çamaşırlarına kadar soyup gözlerini bağladıktan sonra uzun sıralar halinde diz çöktürdükleri erkekleri ve onların tepesinde bekleyen kendilerini kayda aldı. Aralık 2023’te Yossi Gamzoo adlı bir asker, Gazze Koleji‘nde soyulmuş, bağlanmış ve kanlar içinde sorgulanan, ardından sokakta yalınayak yürütülen Filistinli bir adamın görüntülerini paylaştı; buna ek olarak Yermuk Stadyumu’ndan, birçoğu iç çamaşırlarıyla ve bir kısmı gözleri bağlı halde sıralar halinde diz çökmüş yüzlerce erkeğin ve bir kalenin arkasında diz çöktürülmüş üç kadının yer aldığı ikinci bir video yayımladı. Daha sonra kimliği Ilya Blank olarak belirlenen bir başka asker ise bir kamyonete tıkılmış gözleri bağlı tutukluların yanında sırıtan ve başparmağını kaldıran bir silah arkadaşının yer aldığı montajı bir İsrail rap parçası eşliğinde servis etti. Cenevre Sözleşmeleri, gözaltındaki kişilere insani muamele edilmesini; hakarete ve kamuoyunun meraklı bakışlarına karşı korunmalarını şart koşar. Bu görüntüleri BBC için inceleyen hukuk uzmanları, söz konusu koruma hükümlerinin çiğnendiği sonucuna vardı. Adı geçen iki asker; izleyicilerinden onay bekleyen kişilerce uluorta sergilenen ve yaygın biçimde uygulanan bir pratiğin yalnızca iki temsilcisidir.

Aynı uygulama işgal altındaki Batı Şeria’ya da uzandı. Aralık 2023’te, Cenin mülteci kampında üç gün süren bir askeri operasyon sırasında yedek askerler bir caminin içinde kendilerini kaydetti; askerlerden biri minberde dururken, normalde ezan okunan hoparlörden Şema Yisrael duasını okuyup Hanuka şarkıları söylediler. Binaya bırakılan grafitilerde, diğer ifadelerin yanı sıra, “Gazze çevresinden selamlar” yazıyordu. Ordu, bu tutumun kendi değerleriyle çeliştiğini belirterek askerleri operasyonel görevden aldı. Bu sırada İsrail Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben Gvir ise videoyu kendi Telegram kanalında paylaşarak kahraman askerlerin icra ettiği bir dua olarak sundu. Türkiye Dışişleri Bakanlığı olayı provokasyon olarak nitelendirip kınadı. Yaşananlar tüm meseleyi tek bir haftaya sığdırdı: Ordu, eylemi kaydeden askerleri cezalandırmak için harekete geçerken, bir kabine bakanı aynı görüntüleri övgüye değer bularak takipçilerine dağıtıyordu; devlet böylece tek bir kaydı aynı anda hem sahiplenip hem de reddetmiş oluyordu.

En ağır nitelikteki materyallerden bazıları ise böbürlenmeyle değil, sızıntı yoluyla gün yüzüne çıktı. 6 Ağustos 2024’te İsrail’in Kanal 12 televizyonu, güney İsrail’de Gazze’den getirilen Filistinlilerin tutulduğu Sde Teiman askeri gözaltı kampından güvenlik kamerası görüntüleri yayımladı. Görüntülerde, askerlerin bir tutukluyu kenara çekip etrafını kalkanlarla çevirdiği, böylece ona yapılanların kameranın görüş alanı dışında kaldığı görülüyordu. Askeri savcılığın iddianamesi daha sonra kalkanların neyi gizlediğini açıkladı: Askerler adama ağır şiddet uygulamış, rektumunun yakınına batırılan kesici bir cisimle rektum duvarını yırtmış, kaburgalarını kırmış ve akciğerini delmişti. Televizyon yayını saldırıyı tecavüz olarak nitelendirirken, hazırlanan iddianame nitelikli darpla sınırlı kaldı. Bundan sonra yaşananlar ise bu anlatının merkezinde yer alıyor: İsrail, videoyu sızdırdığı şüphesiyle kıdemli bir askeri hukukçuyu tutukladı; askeri başsavcılık ise daha sonra yedek askerler hakkındaki iddianameyi geri çekti. Yargı kıskacı, görüntülerdeki faillerden çıkıp kamuoyunun bunu görmesini sağladığı iddia edilen yetkiliye yöneldi.

Askerlerin paylaşımları alenileşince, başkaları bu kayıtları delile dönüştürmeye başladı. Filistinli gazeteci Younis Tirawi, askerlerin paylaşımlarından kimliklerini ve birliklerini tespit etmek için aylarca çalıştı; aralarında, mensuplarından birinin Gazze kentindeki operasyonları anlattığı ve silahsız insanların vurulduğunu gösteren videoyu yüklemesinin ardından izini sürdüğü bir keskin nişancı timi de vardı. Tirawi, askerlerin evlerini işgal ettikleri kadınların iç çamaşırları ve vitrin mankenleriyle poz verdiği paylaşımları teker teker topladı; Al Jazeera’nin araştırma birimi ise görevdeki askerlere ait iki bin beş yüzden fazla hesabı kapsayan bir veri tabanı oluşturdu. Belçika merkezli Hind Rajab Vakfı, askerleri kendi paylaşımlarından teşhis edip ziyaret ettikleri ülkelerde davalar açarak bu materyalleri suç duyurularına dönüştürmeye başladı. Bir yıl içinde yaklaşık elli şikayette bulundu ve bin askerin ismini, binlerce video ve paylaşımla destekleyerek Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne sundu. Brezilya’da bir yargıç bir asker hakkında tutuklama kararı çıkardı; asker ise Arjantin‘e geçerek yakalanmaktan kurtuldu. Portekiz’deki bir şikayet, bir keskin nişancının internette “ıskalamadan sıkılan dört kurşun”la övündüğü paylaşıma dayanıyordu. Belçika’da vakıf, aynı keskin nişancı timinden çifte vatandaşlığa sahip bir asker hakkında, Gazze’deki bir hastane kuşatmasına dayandırılan bir suç duyurusunda daha bulundu. İsrail ordusu buna karşılık personeline görevlerine dair ayrıntıları paylaşmayı bırakmaları yönünde uyarıda bulundu ve bazılarının gözaltına alınmadan önce ziyaret ettikleri ülkelerden ayrılmasını tavsiye etti.

Görüntüler devletlerin başvurabildiği en yüksek mahkemeye kadar ulaştı. Güney Afrika, Soykırım Sözleşmesi kapsamında Uluslararası Adalet Divanı’nda dava açtığında, avukatları duruşma salonunda askerlerin videolarını izletti ve soykırım kastının kanıtı olarak askerlerin kameraya söyledikleri sözleri okudu. Mahkeme, Filistinlilerin soykırımdan korunma hakkı talebini makul buldu ve bağlayıcı ihtiyati tedbir kararları aldı; bunlar arasında İsrail’in iddialarla ilgili delillerin yok edilmesini engellemesi ve korunmasını sağlaması yönündeki emir de vardı. Daha sonraki bir kararda İsrail’in Birleşmiş Milletler müfettişlerini Gazze’ye sokması zorunlu kılındı. Soykırım Sözleşmesi’ne taraf olan Türkiye, Divan Statüsü’nün 63. maddesi uyarınca 7 Ağustos 2024’te davaya müdahillik bildiriminde bulundu; Divan, Ankara’nın savaş nedeniyle İsrail’le ticareti durdurmasından aylar sonra Güney Afrika ve İsrail’i bu talep üzerine yazılı mülahazalarını sunmaya davet etti. Kasım 2025’te İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı; aralarında başbakan, savunma bakanı ve genelkurmay başkanının da bulunduğu 37 İsrailli yetkili hakkında soykırım ve insanlığa karşı suçlar isnadıyla yakalama kararı çıkarıldığını duyurdu. İsrail Dışişleri Bakanı kararları küçümseyerek reddetti, bunları bir “halkla ilişkiler gösterisi” olarak nitelendirdi; Türk yargısının siyasi bir araca dönüştüğünü savundu ve o yılın başlarında İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı’nın tutuklanmasını örnek gösterdi. Yakalama kararlarının Türkiye dışında bir yaptırım gücü olmasa da taşıdığı asıl ağırlık, bir araya getirilmesine katkı sunduğu kayıtlarda yatıyor. Uluslararası Ceza Mahkemesi zaten bir yıl önce başbakan ve eski savunma bakanı hakkında tutuklama kararı çıkarmıştı. Tüm bu yargı süreçlerinde askerlerin bizzat kaydettiği görüntüler delil tabanının bir parçasını teşkil ediyor; bu da İsrail devletinin Lahey’deki mahkemelerin ve yurt dışındaki savcıların karşısına, kendi personelinin üretip yayımladığı malzemelerle çıktığı anlamına geliyor.

O noktadan sonra silme faaliyeti tersine işlemeye başladı. 2010 yılında kameraları elinde tutan hükümet, artık başkalarının cihazlarına çoktan kopyalanmış malzemelerin peşine düşmek zorundaydı. Şubat 2024’te Genelkurmay Başkanı Herzi Halevi, komutanlara yazdığı yazıda askerlere yağma yapmamaları ve intikam videoları çekmemeleri talimatını verdi; yıkım görüntüleri paylaşan askerlerden bunları silmeleri istendi. Bizzat ordunun kendi mensuplarınca ifade edilen endişe, bu kesitlerin Uluslararası Ceza Mahkemesi ve Uluslararası Adalet Divanı’nda biriken dava dosyalarını besleyebileceği yönündeydi. 2025 ortalarına gelindiğinde baş askeri sansür memuru, saldırılara dair paylaşım yapılmasını tümüyle kısıtlayan bir emir yayımladı; Haaretz bu emri hukuken geçersiz olarak niteledi. 2026’ya gelindiğinde ise Genelkurmay Başkanı, askerlerin Gazze’de sivillerin kasten öldürülüşünü anlattığı ödüllü bir belgeselin yapımcılarına karşı yasal işlem yapılıp yapılamayacağının incelenmesini askeri hukukçulardan istedi. Zorunlu askerlik yapan bir erin paylaşımını sildirmekle başlayan çaba, iki yıl içinde bu tür malzemeleri derleyip kamuoyuna mal edenlerin peşine düşmeye kadar vardı.

Delillerin ortadan kaldırılması platformlar üzerinden de yürütüldü ve bu süreçte taraflar arasında belirgin bir eşitsizlik yaşandı. Ekim ve Kasım 2023’te İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch), Instagram ve Facebook’ta Filistin yanlısı içeriklerin bin defadan fazla yayından kaldırıldığını ve sansürlendiğini belgeledi. İncelediği 1050 vakanın 1049’u Filistinlileri destekleyen barışçıl içerikleri kapsarken, yalnızca tek bir vaka İsrail’i destekleyen bir içeriğe aitti. Örgüt; içerik silme ve hesap askıya almadan “gölge engelleme”ye (shadow-banning) ve canlı yayın kısıtlamalarına kadar uzanan, aralarında ölen Filistinlilerin görüntülerinin de bulunduğu açıkça haber değeri taşıyan paylaşımları hedef alan altı mükerrer sansür örüntüsü tespit etti. Bu durumu otomatik içerik denetimine ve İsrail devlet siber biriminin bildirimleri de dahil olmak üzere şirketin neleri kaldıracağına yönelik hükümet baskısına bağladı. Kullanıcılar filtrelere takılmamak için “Gazze” kelimesini bilerek yanlış yazarak ya da Filistin bayrağı yerine karpuz emojisi koyarak karşılık verdi. Bizzat Meta’nın savaştan önce yaptırdığı bir insan hakları incelemesi dahi, şirketin içerik denetim politikalarının Filistinlilerin haklarını zedelediğini ortaya koymuştu. Bu iki içerik kümesi mahiyetleri itibarıyla farklıdır: Askerlerin videoları iddia edilen suçları belgelerken, sansürlenen Filistin içeriklerinin çoğu sivillere reva görülen muameleyi kayda geçiriyordu. Her iki durumda da güçlü olan tarafa en çok zarar veren kayıtların görünür kalması en zoru oldu.

Eski hafıza silme biçimleri de yenileriyle eşzamanlı olarak sürdü. Savaşın erken safhalarında düzenlenen bir hava saldırısı, bölgenin yaklaşık 150 yıllık tarihini barındıran 110 bin civarında belge ve fotoğrafın yer aldığı Gazze Kenti Merkez Arşivi’ni yok etti. Çatışmaların ikinci haftasında Gazze İslam Üniversitesi’nin kütüphanesi yerle bir edilmiş, ardından onu yaklaşık on bin ciltlik Gazze Kenti Halk Kütüphanesi izlemişti. Birleşmiş Milletler uzmanları, bölgedeki eğitim sisteminin sistematik biçimde imha edilmesini “eğitimkırım” (scholasticide) terimiyle tanımlayarak Gazze’deki okulların yüzde sekseninden fazlasının hasar gördüğünü veya yıkıldığını bildirdi. Bir tespite göre can kayıpları 5 bin 479 öğrenci, 261 öğretmen ve 95 üniversite profesörüne ulaştı. Faaliyette kalan son üniversite ise ordunun yetmiş gün boyunca üs ve gözaltı merkezi olarak kullanmasının ardından Ocak 2024’te yıkıldı. Gazetecileri Koruma Komitesi, dünya çapında 124 gazetecinin öldürüldüğü ve bu bilançonun yaklaşık yüzde altmışının İsrail’e atfedildiği 2024 yılını, kayıt tutmaya başladığı 1992’den bu yana basın mensupları için en ölümcül yıl olarak kaydetti. Öldürülenler arasında, aracına düzenlenen saldırıda hayatını kaybeden Al Jazeera muhabiri Vail ed-Dahduh‘un oğlu gazeteci Hamza ed-Dahduh ile üzerlerinde basın yeleği bulunurken “basın” ibareli araçlarında katledilen İsmail el-Gul ve kameramanı Rami er-Rifi de vardı. Hayatını kaybedenlerin birçoğu, haber merkezleri yıkıldıktan sonra da çalışan serbest gazetecilerdi; İsrail’in yabancı muhabirleri yalnızca askeri refakat eşliğindeki ziyaretler dışında içeri almayı reddetmesiyle oluşan boşluğu dolduruyorlardı ki elliyi aşkın yabancı muhabir bu kısıtlamayı açık bir mektupla protesto etmişti.

Bu uygulamanın en eski katmanı, devletin kuruluşuna kadar uzanır. İsrail Savunma Bakanlığı bünyesinde İbranice kısaltması Malmab olarak bilinen güvenlik birimi, yirmi yıldır İsrail arşivlerinden belgeleri -çoğunlukla yasal bir yetkisi olmaksızın- ayıklıyor; hatta kimi durumlarda, askeri sansürün daha önce onay verdiği, tarihçilerin yayımlayıp kaynak gösterdiği 1948 tehcirine ilişkin materyalleri dahi yeniden mühürleyerek erişime kapatıyor. Ülkedeki en büyük arşiv olan ordunun kendi arşivi ise neredeyse tamamen kilitli tutuluyor. Bir tarihçi, on beş yıl önce alıntıladığı dosyalara artık erişemediğini fark etti. Geri çekilen belgeler arasında, 1948 savaşının ilk aylarında Filistin köylerinin nasıl boşaltıldığına dair bir iç rapor da yer alıyordu; bu kayıt, halkın kendi rızasıyla ayrıldığı yönündeki resmi tezi zora sokan bir belgeydi. İşte bu, bir zamanlar açık olan delillerin sessizce geri çekilmesi şeklinde tezahür eden, Britanya yönteminin İsrail uyarlamasıdır.

Bu yazı dizisinin her iki bölümünde de saik aynıdır: Savaşlarını hukuka uygun yürüttüğünü iddia eden bir devlet, hem kendi kamuoyunda hem de destek aradığı uluslararası platformlarda itibarını bu iddiadan alır. Kendi kontrolünde olmayan mahkemelerce incelenen belgelenmiş ihlaller ise bu iddiayı sarsar ve suçu isim isim bireylere bağlar. Britanya bu itibarını ateşle, imha ve gizleme emirleriyle ve kapalı kapılar ardındaki mahkemelerle korudu; delillerin tek kopyası devletin elinde olduğu için bu çaba yarım yüzyıl boyunca işe yaradı. İsrail de 2010’da Mavi Marmara kayıtlarını aynı yolla, kameralara el koyarak denetim altına almıştı. Gazze’de ise ne kameraları ne de kopyaları elinde tutabildi. Belirleyici deliller bizzat kendi askerlerince üretildi, herhangi bir sansür mekanizması devreye giremeden yayıldı, saatler içinde araştırmacılar tarafından arşivlendi ve silme emirleri yürürlüğe girmeden önce Lahey’deki yargılama süreçlerine dahil edildi. Bu dizinin ilk bölümü, Britanya’nın Gazze’ye ilişkin gözetleme kayıtlarını ulusal güvenlik gerekçesiyle hâlâ sakladığı Ağrotur’da sona ermişti. İsrail askerlerinin bizzat yayımlamayı seçtiği görüntülerle arasındaki bu tezat, içinde bulunduğumuz ânı tanımlıyor. Bir devlet yalnızca münhasıran elinde tuttuğu şeyi mühürleyebilir. Kendi personelinin dünyaya çoktan yaptığı bir itirafı geri çağırmak içinse elinde çok daha az araç vardır; bunu geri almak için harcadığı çabanın büyüklüğü de o itirafın ne içerdiğinin en somut göstergesi olmaya devam ediyor.

Uzlaş, inkâr et, mühürle: Kenya’dan Kıbrıs’a, Britanya’nın Sömürgeci işkence formülü — 1

Thomas Karat, davranış analisti

Ocak 2019’da Britanya hükümeti, 1955-1959 ayaklanması sırasında Britanya nezaretinde işkence gördüğünü belirten otuz üç Kıbrıslıya bir milyon sterlin ödeyeceğini duyurdu. Paraya eşlik eden resmi açıklamada, Nairobi’deki okurların hemen tanıyacağı bir cümle yer alıyordu: Londra, varılan uzlaşmanın hiçbir şekilde sorumluluk kabulü anlamına gelmediğini ve hükümete karşı gelecekte açılabilecek davalar için emsal teşkil etmeyeceğini bildiriyordu. Aynı hükümet, bundan beş buçuk yıl önce, Mau Mau Olağanüstü Hali sırasında işkence gören Kenyalılar için tazminat açıkladığında da sorumluluk inkârına halel getirmemiş ve ödemenin diğer eski sömürgeler için emsal oluşturmayacağını ilan etmişti. İki ayrı coğrafya, işkenceden sağ kurtulmuş iki ayrı halk ve kelimelerine neredeyse hiç dokunulmadan bir kıtadan diğerine taşınan tek bir formül. Bu şekilde elden ele dolaşan bir cümle, köklü bir yöntemin parçasıdır. 1950’lerin sömürge yangınlarından günümüzde hâlâ yürürlükte olan yasalara uzanan bir geçmişe sahip bu yöntem, şimdilik, Kıbrıs’ta faal durumdaki bir Britanya hava üssünde noktalanıyor.

Kıbrıs Olağanüstü Hali, Yunanistan ile birleşmeyi (Enosis) hedefleyen Kıbrıslı Rum örgüt EOKA’nın, Londra’nın terörizm diye nitelediği Britanya yönetimine karşı silahlı bir eylem süreci başlattığı 1955 yılında başladı. Şiddet tek bir yöne doğru akmıyordu. Kıbrıslı Türk bir yayın organının paylaştığı verilere göre EOKA, 1955 ile 1959 yılları arasında 371 Britanya askerini öldürdü; kurbanları arasında Kıbrıslı Türkler de vardı ve bunların ilki, 1956’da Baf’ta öldürülen polis çavuşu Abdullah Alparslan’dı. Yaşananların hiçbiri bir tutuklunun hukuki konumunu değiştirmez. Gözaltındaki kişilere işkence yapılmasını meneden yasak, hangi amaca hizmet ederse etsin her tutukluyu korur; nitekim Britanya idaresinin gözlerden saklamak için en çok çaba sarf ettiği mesele de tutuklulara reva görülen muamele oldu. Kötü muamele iddiaları o dönemde elden ele dolaşsa da sömürge makamları bunları EOKA propagandası diyerek savuşturdu. Ayaklanma boyunca hiçbir Britanya askeri ya da polisi işkenceden yargılanmadı; yalnızca Gordon Highlanders birliğinden iki subay askeri mahkemeye çıkarılarak kasten yaralamadan suçlu bulundu. EOKA gazileri derneği, ikisi henüz on yedi yaşında olmak üzere on dört Kıbrıslı Rumun Britanya sorgularında hayatını kaybettiğini ifade ediyor. 2022’de, Britanyalı gaziler ile Kıbrıslı militanların tanıklıklarına, otopsi ve morg kayıtlarına ve Kıbrıs Devlet Arşivi’nde yer alan, cinsel organların parçalandığını gösteren fotoğraflara dayanılarak bu ölümlere dair yeni deliller yayımlandı; bu belgelerle birlikte istihbarat servisleri dahil Britanya güçleri, ayaklanma sırasında ilk kez yargısız infaz harekâtı yürütmekle suçlandı. 2019’da uzlaşmaya varan otuz üç davacı arasında, on altı yaşındayken askerlerin defalarca tecavüzüne uğradığını anlatan bir kadın da bulunuyordu.

Yarım yüzyıl boyunca, bu tanıklıkları sınayabilecek belgelerin resmen mevcut olmadığı öne sürüldü. Söz konusu evrak, bir başka kıtada açılan bir dava sayesinde gün yüzüne çıktı. Kenya’daki yargılama sırasında Dışişleri Bakanlığı, uzun zamandır imha edildiği sanılan ve ilk sayımlara göre otuz yedi eski sömürge idaresine ait yaklaşık 9 bin dosyayı elinde tuttuğunu kabul etmek zorunda kaldı. Bunlar arasında, Britanyalı polis ve subayların, EOKA şüphelisi savaşçılara ve sivillere uygulanan acımasız muameleyi bizzat kaleme aldıkları Kıbrıs evrakı da yer alıyordu. Dışişleri Bakanlığı’nın Temmuz 2012‘de erişime açtığı belgeler Olağanüstü Hal yıllarındaki işkence ve kötü muamele iddialarını gözler önüne serince, Temmuz 2015’te otuz beş Kıbrıslı dava açtı. Yeni erişilen materyali haberleştiren Cyprus Mail, çok gizli dosyaların hem EOKA şüphelisi militanların hem de sıradan sivillerin Olağanüstü Hal döneminde ağır işkencelerden geçirildiğini ortaya koyduğunu aktardı. Davacıların avukatı, hükümeti gizli belgeleri görmesine izin vermeye ikna etmek zorunda kaldı; bu da sömürge arşivinin saklandığı Buckinghamshire’daki korunaklı Dışişleri Bakanlığı tesisi Hanslope Park‘a defalarca gitmek demekti. Kıbrıs kökenli bir İşçi Partisi milletvekili, işkencenin kesinlikle mevcut olduğu bir meselede hükümetin davanın asla gün ışığına çıkmamasını yeğleyeceğine işaret etti. Uzlaşma sağlandığında Avrupa İşlerinden Sorumlu Bakan, bağımsızlık öncesi dönemi üzüntü duyulacak bir süreç olarak niteledi ve geçen zamanı, iddiaların artık adil biçimde yargılanamamasının gerekçesi olarak gösterdi. Bahsi geçen zaman dilimi, hükümetin ilgili dosyaları erişilmez kıldığı elli yıllık süreyi de kapsıyordu. Uzlaşma bile arşivi bütünüyle açmaya yetmedi. Davacıların avukatının Kıbrıs’a yaptığı müteakip bir ziyaret sırasında, Olağanüstü Hal dönemindeki işkence iddialarını içeren binlerce ilave gizli belgenin daha açıklanacağı duyuruldu; bu durum, Londra’nın davayı kapatmak için para ödemesinden yıllar sonra dahi olaya ilişkin kayıtların bir kısmının hâlâ açılmadığı anlamına geliyordu. Bu evrakın kamuoyuna ulaşma hızını ise hâlâ en başta onu saklayan bakanlık belirliyor.

O dosyaların ortadan kayboluşu, sömürge idaresinin diğer tüm çarkları kadar ince elenip sık dokunarak planlanmıştı. 1961’den itibaren Sömürgeler Bakanı Iain Macleod, kalan tüm topraklardaki görevlilere Britanya hükümetini veya yetkililerini zor durumda bırakabilecek ya da ırksal veya dini önyargı delili sayılabilecek her türlü belgenin tespit edilip ayıklanması talimatını verdi. Uygulanan ölçüt saygınlıktı: Askeri değeri ne olursa olsun bir evrak, Britanya’nın namına verebileceği zarara göre ateşe atılıyordu. Yeni kurulacak yerel hükümete devredilmeye uygun dosyalar legacy (miras), imha edilecek ya da gizlice Londra’ya gönderilecek olanlar ise watch (takip) olarak işaretleniyordu. Talimatlar, ardıl hükümetlerin bu tür dosyaların varlığından dahi haberdar olmamasını şart koşuyordu; bu yüzden bir seriden dosya çekildiğinde yerine sahtesi konuyordu. Bu tasfiye işi, yalnızca Avrupa kökenli Britanya tebaası subaylara emanet edilmişti. Kâğıtlar yakılıyor, külleri ufalanıyor veya ağırlık konmuş sandıklara doldurularak kıyıdan uzak derin sulara gömülüyordu. Belize’de dosyalar, Kraliyet Donanması’nın ve tenkelerce benzinin yardımıyla kül edildi. Britanya Guyanası’nda ordu yardıma yetişene kadar iki sekreter, Hükümet Konağı’nın bahçesindeki bir petrol variline durmaksızın evrak besledi. Aden’de üç kişilik bir komite, Britanya’nın çekilmesinden tam bir yıl önce, 1966’da yakma işlemine başladı. Malaya’da beş kamyon dolusu evrak tek bir tasfiyeyle deniz üssüne götürüldü; bu öylesine göze batan bir imhaydı ki Kenya’daki subaylar daha sonra bunu tekrarlamamaları yönünde uyarıldı. Tamamlanan her imha işleminin ardından Londra’ya imzalı bir tutanak gönderiliyordu. Programın adı Operation Legacy (Miras Harekâtı) idi.

Gizleme zincirinin nihayet kırıldığı yer Kenya oldu. Mau Mau Olağanüstü Hali toplama kamplarından sağ kurtulan ve Britanya nezaretinde dövülüp cinsel işkenceye maruz kalan üç yaşlı mağdur, Dışişleri Bakanlığı’na dava açtı. İçlerinden biri tanık ifadesinde, bağımsızlık öncesinde erkeklerin iğdiş edildiği, kadınların tecavüze uğradığı bir dönemi anlattı. Bakanlık, sömürge dönemindeki eylemlerin sorumluluğunun 1963’te bağımsız Kenya devletine geçtiğini öne sürerek davaya üç yıl boyunca direndi; Yüksek Mahkeme bu tezi geri çevirdi. Gizlenen arşiv, dava açıldıktan on yılı aşkın bir süre sonra, işte bu yargılama sırasında aydınlığa kavuştu. Hükümetin, elindekileri kabul etmek yerine kendilerini yanılmış gibi göstermesine uzun yıllar boyunca göz yumduğu tarihçiler, kayıtların kaçırılıp saklandığı yönündeki ısrarlı tezlerinde haklı çıktı. Bu evrak Ulusal Arşiv’de, yaklaşık kırk eski sömürgeden gelen yaklaşık yirmi bin dosyayı kapsayan FCO 141 katalog serisine dönüştü. 6 Haziran 2013’te Dışişleri Bakanı Avam Kamarası’nda yaptığı konuşmada hükümetin 5 bin 228 davacıya 19,9 milyon sterlin ödeyeceğini ve kötü muameleden derin üzüntü duyduğunu bildirdi; açıklama, 2019’da Kıbrıs’ın da işiteceği sorumluluk inkârını ve emsal oluşturmama şartını aynen koruyordu.

Bu formül, son derece dakik bir hukuki işlev yürütür. Sorumluluk kabul edilmeksizin yapılan bir ödeme, devlet aleyhine hiçbir hüküm doğurmaz ve dosyaların ne gösterdiğine dair hiçbir mahkeme karar veremez. Emsal teşkil etmeyeceği ilan edilen bir ödeme, diğer tüm eski sömürgelerdeki her bir mağdur grubunu, belgeleri elinde tutan ve bunların ortaya çıkış hızını yöneten bir davalıya karşı işe sıfırdan başlamaya mecbur bırakır. Kıbrıslı davacılar uzlaşmanın mümkün olduğunu Kenya davasından öğrendi; nitekim avukatları, Mau Mau davasının bu tür davaların nereye varacağını zaten göstermiş olması nedeniyle hükümetin Kıbrıs’taki direncinin yersiz olduğunu açıkça ifade etti. Buna rağmen hükümet tüm süreci baştan sona tekrarladı: Taleplere direndi, dosyalara erişime itiraz etti ve nihayetinde sorumluluk üstlenmeksizin uzlaşmaya vardı. Ayrıca Kenya, Nairobi’de bir uzlaşma simgesi olarak dikilen bir anıta kavuşurken Kıbrıs’a benzer bir jest sunulmadı. Her vaka bir istisna olarak ele alınıyor; formülün temin etmek için tasarlandığı sonuç da tam olarak bu.

Eksik bir arşiv, gerisinde tarafsız bir alan bırakmaz. Tarafgir kestirmelere alan açar ve bu kestirmeler belgelere erişimi en zayıf olan topluluğun aleyhine işler. BBC 2019’daki uzlaşmayı aktarırken haberinde Kıbrıslı Türkleri eşkıya diye niteledi; yayın kuruluşu sonradan bu ifadeden ötürü özür diledi ve metni çıkardı. Olağanüstü Hal yılları adadaki toplumlar arası ilişkileri şekillendirdi; yarışan hafızalardan değil dosyalardan süzülen eksiksiz bir anlatı, Kıbrıslı Türklere de Kıbrıslı Rumlara da eşit derecede hizmet eder. O anlatıyı eksik bırakan taraf ise raporları kaleme alan ve hangilerinin okunabileceğine bugün dahi karar veren eski sömürgeci güçtür.

Ateş, kaba bir araçtı. Kalıcı olan araç ise yasalara dayalıdır ve hâlâ işliyor. Kamu Kayıtları Yasası, kalıcı muhafaza için seçilen evrakın yirmi yıl içinde kamuoyunun erişimine açılmasını öngörüyor; bu süre 2010’da otuz yıldan indirilmişti. Aynı maddenin ilgili bendi, idari amaçlar için gerekliyse veya başka herhangi bir özel nedenle alıkonulması icap ediyorsa bakanlıkların kayıtları saklamasına cevaz veriyor; yasa en geniş yorumuyla, her on yılda bir gözden geçirilmek kaydıyla bütün bir dosya sınıfını kapsayan toptan bir alıkoyma yetkisi tanıyor. 2013’te Dışişleri Bakanlığı’nın, özel koleksiyonlar adını verdiği, yaklaşık 1,2 milyon dosyadan oluşan ve raflarda yaklaşık yirmi dört kilometrelik yer kaplayan ilave bir materyali yıllardır Yasayı çiğneyerek sakladığı ortaya çıktı. Adalet Bakanı bu ihlale toptan bir izin belgesi imzalayarak yanıt verdi ve usulsüzlüğü yasal bir alıkoymaya çevirdi; bir grup tarihçi ise hem Kamu Kayıtları Yasası hem de Bilgi Edinme Özgürlüğü Yasası kapsamında yargı yoluna gitmeyi düşündü. Hong Kong’a ait sömürge dosyaları, 2047‘ye kadar geçerli bir kararla hâlâ kilit altında tutuluyor. 2015’te alıkoymayı onaylama yetkisi Lordlar Kamarası Şansölyesi’nden bir Bakana devredildi ve yetki belgesinin adı Şansölye Belgesi olmaktan çıkarılıp dümdüz Alıkoyma Belgesi yapıldı. Şansölyenin üstlendiği rol, kamu kayıtları sistemi üzerinde bir nebze bağımsız denetim sağlıyordu; bu değişiklikle karar, kayıtları elinde tutan ve onları kapalı tutmak için kendince gerekçeleri bulunan bakanlıkların doğrudan inisiyatifine bırakıldı. 2017 ile 2019 yılları arasında Britanya ordusunun Kenya’daki karargâhı, 2015’ten önce oluşturulan fiziki dosyalarının büyük bölümünü imha etti; oysa bakanlar tam da bu tür kayıplardan ötürü Parlamento önünde üzüntülerini dile getireli birkaç yıl olmuştu.

İmha ve saklama, arşive neyin intikal edeceğini belirler. Üçüncü bir araç ise mahkeme salonuna neyin ulaşacağını yönetir. İngiliz hukuku, Lord Hewart’ın 1924 tarihli kararından bu yana adaletin tecelli ettiğinin açıkça görülmesi gerektiği ilkesini benimser; bu ilke uzun zamandır hukukun üstünlüğünün bir parçası kabul ediliyor. 2013 tarihli Adalet ve Güvenlik Yasası, kapalı delil usullerini olağan hukuk davalarına ilk kez dahil etti. Hükümet aleyhine kendi kurumlarının eylemleri nedeniyle dava açıldığında, artık davacının ve davacı avukatının asla göremediği delillere dayanabiliyor. Güvenlik soruşturmasından geçmiş özel bir avukat materyali onların yerine inceliyor, ardından menfaatlerini savunduğu kişiyle bunu müzakere etmesi yasaklanıyor. Özel avukatların bizzat kendileri Parlamentoya bu usullerin doğası gereği adaletsiz olduğunu ve teamül hukuku geleneğine aykırı düştüğünü bildirdi. Hukuk Cemiyeti, yasanın adil yargılanmanın temeli olan silahların eşitliği ilkesini zedelediği uyarısında bulundu. Henüz emekli olmuş kıdemli bir yüksek yargıç, düzenlemeyi açık adaletten öylesine köklü bir sapma olarak tanımladı ki kullanımına karşı elde ne kadar güvence varsa devreye sokulması gerektiğini savundu; hükümetin kendi eşitlik ve insan hakları izleme kurulu da yasa tasarısının Avrupa insan hakları normlarıyla bağdaşmadığı kanaatine vardı. Parlamento tüm bu itirazlara kulak tıkayarak yasayı kabul etti. 2014’te savcılar, sanıkların kimliklerinin gizli tutulduğu bir terör davasının tamamen kapalı kapılar ardında görülmesi için başvuruda bulundu. Temyiz Mahkemesi, ceza yargılamalarının aleni olması ve sanıkların açıkça belirtilmesi gerektiğine hükmederek tam bir karartmayı reddetti ve girişilen bu teşebbüse ilişkin derin endişesini kayda geçirdi. Dava yine de özünde kapalı devam etti; duruşmaları izlemesine izin verilen küçük bir gazeteci grubuna, duyduklarının neredeyse hiçbirini yazmama ve not defterlerini mahkemeye teslim etme şartı getirildi.

İki ayrı koldan yürütülen bu çaba eşzamanlı kurgulandı. Adalet ve Güvenlik Yasası, 25 Nisan 2013’te kraliyet onayı aldı. Altı hafta sonra, 6 Haziran’da aynı hükümet, elli yıl boyunca sakladığı ve ancak bir mahkemenin zorlamasıyla teslim ettiği sömürge işkencesi delilleri dolayısıyla Avam Kamarası’nda üzüntülerini beyan etti. Geçmişteki bir örtbas için özür ile gelecekteki örtbasların yasal mekanizması, tek bir yasama döneminde aynı hükümetin elinden çıktı. Bundan altı yıl sonra varılan Kıbrıs uzlaşması, söz konusu mekanizma yerli yerinde dururken, o özrün kelimelerini harfiyen tekrarladı.

Bu saik, arşivin bizzat satır aralarından okunabiliyor. Kendini dünyada hukukun üstünlüğünün muhafızı olarak takdim eden ve bağımsız Kıbrıs’ın garantörlerinden biri sıfatıyla masada yer alan bir devlet, meşruiyetinin büyük kısmını kendi fiillerinin her türlü denetime dayanabileceği iddiasından alır. Açık mahkemede tetkik edilen belgelenmiş işkence, bu iddiayı çürütür ve failleri isim isim açığa çıkarır. Araçlar müdahale ettikleri aşamalara göre farklılaşsa da korudukları menfaat aynıdır: İmha, delillerin mahkemeye ulaşmasını engeller. Alıkoyma, kurtulan dosyaları tarihçilerden onlarca yıl gizler; kapalı usuller ise delilleri yargıcın önüne geldikten sonra dahi kamuoyundan saklar. Temyiz Mahkemesi 2014 tarihli kararında meselenin özünü ortaya koymuş; açık adaleti, hukukun üstünlüğünün vazgeçilmez bir vasfı, devletin kendi mahkemelerindeki tasarruflarının adına hareket ettiği halk tarafından denetlenebilmesinin güvencesi olarak tanımlamıştı. Burada aktarılan her araç, işte bu denetimi bertaraf etmenin bir yoludur. Yarım yüzyıl boyunca sürdürülen bu uygulamanın maliyeti, korunan menfaate biçilen değerin büyüklüğünü gösterir. Zira hiçbir hükümet, zararsız gördüğü materyali korumak uğruna elli yıl boyunca gizli arşiv tutmaz, açığa çıktığında alıkoymayı yasallaştırmaz ve kendi hukuk muhakemeleri usulünü sil baştan tanzim etmez.

Britanya devleti Kıbrıs’ta arşivlerden çok daha fazlasını muhafaza ediyor. 1960 Kuruluş Antlaşması uyarınca ada, Britanya egemenliğinde kalan Ağrotur ve Dikelya’daki iki bölge hariç bağımsızlığına kavuştu; metne eşlik eden Garanti Antlaşması ile Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını, toprak bütünlüğünü ve güvenliğini teminat altına almayı taahhüt etti. Ağrotur’dan kalkan Kraliyet Hava Kuvvetleri’ne ait Shadow R1 tipi gözetleme uçakları, Aralık 2023’ten bu yana Gazze semalarında ve çevresinde yüzlerce görev icra etti; Action on Armed Violence adlı kuruluşun Declassified UK için yürüttüğü incelemeye göre bu sayı en az 518‘di, kurum sonradan bu veriyi 606 olarak güncelledi. Savunma Bakanlığı uçuşların yalnızca rehinelerin yerini tespit etmeye yaradığını savundu ve canlı gözetleme kayıtlarının İsrail ile paylaşılıp paylaşılmadığını açıklamayı reddetti. Bilgi edinme başvurusu üzerine bakanlık, İsrail saldırılarında üçü Britanya ordusu gazisi yedi uluslararası yardım görevlisinin öldürüldüğü gün olan 1 Nisan 2024 tarihli uçuşa ait Gazze görüntülerinin elinde olduğunu doğruladı; ancak ulusal güvenlik gerekçesiyle bu kayıtları yayımlamaktan kaçındı.

Vaktiyle Britanyalı yetkililerin sömürge dosyalarını gözlerden uzak tuttuğu ada, bugün güncel bir savaşın kayıtlarının tanıdık gerekçelerle hasıraltı edildiği bir Britanya üssüne ev sahipliği yapıyor. Kenya ve Kıbrıs üzerinden izi sürülen bu refleks, tek bir devlete mahsus değil. Bu yazı dizisinin ikinci bölümü, söz konusu refleksi İsrail’e kadar takip ediyor: Ordusunun Gazze ve Batı Şeria’daki eylemleri hiçbir arşivin alamayacağı bir boyutta, çoğu zaman da bizzat İsrailli askerler tarafından kayda geçirilen ve yetkililerinin o günden bu yana bu kayıtları ilk yayımlandığı mecralardan silmek için uğraştığı İsrail’e. Britanya’nın yöntemi, delillerin tek bir mahalde saklanabileceği ve onlarca yıl boyunca yönetilebileceği varsayımına dayanıyordu. Delillerin aynı anda her yerde var olduğu bir çağda o yöntemin neye dönüşeceği sorusunu ise ikinci bölüm masaya yatırıyor.