Amerika
Pentagon’da reform planı: Askerleri teknobüyücülere dönüştürmek
Dizinin ilk bölümünde, Palantir CEO’sunun karanlık dünyasına giriş yapmıştık. Donald Trump ve Elon Musk’ın Pentagon planlarını anlamak için Palantir’den devam edelim.
Geçen aralık ayında Palantir, havacılık ve uzay devi RTX’in yerini alarak dünyanın en değerli savunma şirketi oldu. Ukrayna savaşı başladığında Palantir’in piyasa değeri RTX’in piyasa değerinin çok altındaydı.
Ukrayna savaşı gerçekten bir dönüm noktası kabul edilebilir. Pek çok türde sensörle donatılmış uydular ve insansız hava araçları (İHA) savaş alanının her santimini sürekli tararken, yapay zeka (AI) da topladığı verileri anında yorumluyor.
Her iki taraf için de hareket eden her şeyi tespit etmek ve saldırmak bir zamanlar olduğundan çok daha kolay ve büyük, “eski moda” taarruzların kısmen geride kalmasının bir nedeni de bu.
Amerika bu değişimlerde büyük rol oynadı. Örneğin Ukrayna güçlerinin Afganistan ve Irak’ta konuşlandırılanlardan daha yetenekli ve daha ucuz İHA üretmesine ve hedeflerin belirlendiği ve mühimmatların genellikle düşman hatlarının derinliklerinde onlara yönlendirildiği bir yapay zeka “öldürme zinciri” geliştirmesine yardımcı oldu.
Economist’e göre, Amerikan şirketleri de bu yeni çağın “öncüleri” arasında yer alıyor. Silahlarının nasıl performans gösterdiğini gözlemlemek ve buna göre uyarlamak için düzenli olarak Ukrayna’yı ziyaret ediyorlar. Özel sermaye fonları, konvansiyonel savaş alanını kökten değiştirmeyi hedefleyen Amerikan şirketlerine akın ediyor.
Pentagon da bu eğilimden nasibini alıyor. Özel sektörden, ama özellikle de risk sermayesinin aktığı Silikon vadisi startup’larından yararlanma çabası, ABD savunma sanayisinin, araştırma için devlet fonlarına bel bağlayan birkaç büyük şirkete bağımlılığa yol açtığı ve inovasyonu engellediği yönündeki endişelerini takip ediyor.
Bu nedenle CIA bünyesinde bile bir “risk sermayesi” kolu inşa edildi: In-Q-Tel. Departmanı yöneten Gilman Louie, “Siber, yapay zeka ve yazılım alanlarına hakim olanlar daha genç, yenilikçi şirketler,” diyor.
Biden yönetiminde Pentagon’un satın alma şefi olarak hizmet veren Bill LaPlante ise 2023 yılında yaptığı açıklamada geleneksel savunma üreticilerine üretimdeki gecikmelerden dolayı, Silikon Vadisine ise Avrupa’daki topçu savaşının ortasında ‘yapay zeka ve kuantum hesaplama’ gibi teknolojilerin uygunluğunu sorgulayarak tepki göstermişti.
RAND’da yayınlanan bir incelemede de, Pentagon’un artık ‘daha esnek’ özel sermaye sözleşmelerine izin vermesi gerektiği vurgulanıyor, CIA’in de benzer bir yöntem izlediği hatırlatılıyordu.
Dolayısıyla, Pentagon ihalelerinin gittiği tekeller, “5’li çete” de diyebiliriz, bir süredir topun ağzında.
Yukarıda da değindiğim gibi, mesele Trump ile başlamadı. 2023’ün sonlarına kadar ABD Genelkurmay Başkanı olarak görev yapan Mark Milley, dört yıl boyunca yönettiği askeri makinenin özünde amaca uygun olmadığını savunuyordu.
Geçen yıl Google’ın eski CEO’su ve askeri teknolojiye yatırım yapan bir fonun destekçisi olan Eric Schmidt ile birlikte yazdığı bir makalede, Amerikan firmalarının en iyi yapay zeka sistemlerini ürettiğini, fakat silahlı kuvvetlerinin bunları özümsemekte ve dağıtmakta zorlandığını belirtiyordu: Askerler “dronlara doymuş” bir savaş alanıyla başa çıkabilecek ekipman ve eğitimden yoksundu.
Silahlar, her ay, her hafta, her gün güncelleniyordu ve Amerikan ordusunun satın alma süreçleri ve silahların geliştirilmesi yıllar alıyordu. İkili, Pentagon’un nasıl savaştığı, ne satın aldığı ve alışverişini nasıl yaptığı konusunda “sistemik bir revizyona” ihtiyacı olduğu sonucuna varıyordu.
Senato Silahlı Hizmetler Komitesi’den Cumhuriyetçi Senatör Roger Wicker de bu süreçlerinin tamamen reforme edilmesinden yana. Wicker, Pentagon’u, Bakanlığın “çılgın tedarik süreci” dışında ticari olarak daha fazla alım yapmaya zorlamanın büyük faydalar sağlayabileceğini savunuyor.
Bu konuda Demokrat hizmetkârlar ile yeni Trump yönetimi arasında bir uyum olduğu görülüyor. Savunma Bakanı Pete Hegseth, geçen ayki onay oturumunda Pentagon’un “çok dar görüşlü olduğundan [ve] yeni teknolojilerin gelmesini engellemeye çalıştığından” şikayet ediyordu.
Hegseth 7 Şubat’ta yaptığı açıklamada, “Burada çok para harcadığımız pek çok program var ki, aslında savaş oyunu oynadığınızda, istediğiniz etkiyi yaratmıyorlar,” diyor ve Savunma Bakanlığı bürokrasisinin de sorunun bir parçası olduğuna işaret ederek şöyle devam ediyordu:
“Son 20 yılda yaratılan binlerce ek Pentagon pozisyonu, karargâh pozisyonları ve diğer pozisyonlar var ki bunların savaş alanında başarıya dönüşmesi gerekmiyor. Sorun sadece dolandırıcılık, israf ve suiistimal değil; sistemler, hiyerarşiler, gözden geçirebileceğimiz ve azaltabileceğimiz katmanlar var.”
Yeni ulusal güvenlik danışmanı Mike Waltz da kısa süre önce verdiği bir mülakatta, “Büyük beyinlere ve iş dünyasının liderlerine ihtiyacımız var ki Pentagon’un satın alma sürecinde reform yapabilsinler,” diyordu.
Economist’e göre, Trump’ın yeni savunma yetkililerinin, dünyayı yenme kapasitesine sahip bir askeri güç olarak kalabilmek, Çin’le bir savaş yürütebilmek ve kazanabilmek için üç şeyi değiştirmeleri gerekecek.
Birincisi silahlı kuvvetlerin kendisi; yani nasıl ve neyle savaştıkları değişmeli.
İkincisi, onlara tedarik sağlayan ve daha yeni, daha “inovatif” şirketlere doğru yönelmesi gereken savunma sanayii.
Üçüncüsü ise, biraz serbest bir çeviri ile, “ballı börek” olarak dağıtılan savunma harcamaları.
Bu konuda Trump yönetiminin “ayaklı bir çelişki” olduğuna daha sonra değineceğiz. Ama geçerken bu konuda iki kamp olduğunu hatırlatmakta fayda var. Örneğin, Başkan’ın daha sonra arasına mesafe koyduğu Heritage Vakfı’nın “Project 2025” raporundaki savunma bölümü yazanlar, Pentagon için daha fazla bütçe ve daha fazla nükleer silah istiyordu. Elon Musk gibi “yenilikçiler” ise, örneğin F-35 türü yeni nesil savaş uçaklarını ve konvansiyonel araçları “aptalca” buluyor, Çin’in İHA teknolojileri karşısında bunların şansı olduğunu düşünüyor ve bunlara yatırım yapmanın “israf” olduğunu ileri sürüyor.
Musk’ın eleştirilerinde haklılık payı olduğu kesin. ABD Operasyonel Test ve Değerlendirme Direktörü (DOT&E) tarafından Şubat 2024’te gizliliği kaldırılan bir değerlendirme, F-35 programının “teknoloji odaklı, son teknoloji yetenekler” vaat etmesine rağmen önemli zorluklarla karşı karşıya olduğunu ortaya koyuyor.
Kamuya açık değerlendirme raporuna göre, F-35’in “Blok 4” olarak adlandırılan geliştirme ve operasyonel testleri, programın etkinliğini ve operasyonel uygunluğunu engelleyen birkaç kritik sorunun altını çiziyor.
Rapora göre ilk olarak, Blok 4 kabiliyetlerini her altı ayda bir artırarak sunmayı amaçlayan Sürekli Kabiliyet Geliştirme ve Teslimat (C2D2) süreci beklentileri karşılayamamış ve önemli gecikmelere neden olmuş durumda.
Tech Refresh 3 (TR-3) aviyonik yükseltmesi, yeni sensör takımları, uzun menzilli silahlar, elektronik harp, veri füzyonu ve platformlar arası birlikte çalışabilirlik dahil olmak üzere Blok 4 yetenekleri için yeterli bilgi işlem gücü sağlamayı amaçlıyor.
Bununla birlikte, TR-3 yazılım sürümü 30R08, iki yılı aşkın bir süredir geliştirilmesinin ardından, daha önce teslim edilen yeteneklere eklenen eksiklikler bir yana, tamamlanmamış durumda.
Sadece bu da değil. Programın on yıldan fazla bir süredir gerisinde ve başlangıçta tahmin edilenden 209 milyar dolar daha pahalı. Hava Kuvvetleri, Deniz Piyadeleri ve Donanma için 442 milyar dolara (ve bunları uçurmak için 1,5 trilyon dolardan fazlaya) 2.456 jet satın almanın, bugünün ve özellikle de yarının savaş alanı göz önüne alındığında mantıklı olmasının hiçbir yolu yok gibi görünüyor.
Pentagon halihazırda istediği F-35’lerin %36’sını satın almış durumda (2.456 uçağın en az 881’i). Bu, F-22’lerin %25’i ve B-2’lerin %16’sı ile karşılaştırıldığında hiç de fena bir ortalama değil!
Yine Economist’in aktardığına göre, Pentagon bünyesindeki Savunma İnovasyon Birimi’nin (DIU) kurucuları Raj Shah ve Christopher Kirchoff da, “Hipersonik silahların ve anti-gemi füzelerinin bir donanma gemisini kolayca yok edebildiği bir dünyada,” diye yazıyorlar, ”artık muhrip ve savaş gemileri inşa etmek için milyarlarca dolar harcamak mantıklı değil.”
Yine de, ABD’nin savunma harcamalarının neredeyse %86’sı “5’li çete”ye gidiyor: Lockheed Martin, RTX, Boeing, Northrop Grumman, General Dynamics.
Amerikan savunma sözleşmeleri genellikle tek bir alıcıyı, gereklilikleri belirleyen ve tüm araştırma ve geliştirme (AR-GE) maliyetlerini üstlenen hükümeti içeriyor.
Bu yapı, özel firmaların aksi takdirde çok riskli olacak büyük maliyetli ve uzun zaman çizelgeli projeleri üstlenmelerine olanak tanıyor. Fakat bu yaklaşım, etkinliğini sürdürebilmesi için sürekli güncellenmesi gereken daha küçük ve yazılımla beslenen teçhizat alımları için hiç uygun değil.
Palantir’in baş teknoloji sorumlusu Shyam Sankar’ın geçen ekim ayında kaleme aldığı “Savunma Reformu” başlıklı raporu da buna işaret ediyor.
Pentagon’a silah satan büyük savunma firmalarının sayısının 1993’te 51 iken bugün beşe düşmesinden yakınan Sankar, “Konsolidasyon konformizmi doğurdu ve çılgın kurucuları ve yenilikçi mühendisleri dışarı itti,” diye yazıyordu.
DIU’nun eski başkanlarından ve şu anda bir girişim sermayesi fonu olan Shield Capital’in ortağı Michael Brown ise, Pentagon’un ilk on tedarikçisinin işlerinin üçte ikisinin sadece savunma amaçlı olduğunu; Çin’de ise bu oranın %3 olduğunu belirtiyor.
Sankar da, eskiden savunma sanayiine iş yapan şirketlerin aynı zamanda ticari firmalar da olduğuna, bunun da “rekabetçiliği” ve inovasyonu getirdiğine inanıyor.
Silikon Vadisi’nin büyük firmaları da bu nedenle Savunma Bakanlığı ile çalışmak için sıraya girmiş durumda. Google, 4 Şubat’ta yapay zeka araçlarının askeri amaçlarla kullanılmasını yasaklayan ve uzun süredir devam eden politikasını tersine çevirdi.
OpenAI, Anthropic ve Meta gibi teknoloji devleri ve en iyi yapay zeka model üreticileri de askeri işlere akıyor.
Yatırımcılar da Silikon Vadisi ile Pentagon arasındaki bağları perçinliyor: Danışmanlık şirketi Bain & Company’nin verilerine göre, savunma sanayindeki girişim sermayesi anlaşmaları son on yılda 18 kat arttı: 2014’te 500 milyon dolardan 2024’te yaklaşık 8,7 milyar dolara.
Satın almalarda gecikmeler, Kongre’deki bitmek bilmeyen tartışmalar ise Silikon Vadisi’nin hiç hoşuna gitmiyor. Pentagon’un bütçe sürecinin başlaması ile herhangi bir fonun ortaya çıkması arasındaki boşluk en az iki yıl. Siyasi çıkmaz, bütçelerin nadiren zamanında kabul edilmesi anlamına geliyor ve bu da yeni programların başlatılamadığı “sonsuz kararlara” yol açıyor.
Yakın zamana kadar savunma bakan yardımcısı olan Mike Horowitz, tüm bunları basitleştirmenin ve hızlandırmanın “inovasyon sorununu çözmenin sırrı” olduğunu söylüyor.
Savunma sanayiinin devlerini ürkütmekten kaçınan Pentagon’un, şimdiye kadar “riskten kaçınan bir kültürü” tercih ettiği düşünülüyor.
Pentagon’un donanım satın almasının iki temel yolu bulunuyor: tedarikçilerin yaptıkları iş için Savunma Bakanlığı’na artı bir kâr marjı fatura ettikleri “maliyet+” sözleşmeler ve yüklenicilerin üzerinde anlaşmaya varılan bir fiyat karşılığında silah üretmek için imza attıkları sabit fiyat anlaşmaları.
Son yıllarda maliyet+ anlaşmalarında yaşanan büyük fon aşımları Pentagon’da bazılarının daha fazla sabit fiyatlı tedarik için bastırmasına neden oldu. Bu da yüklenicilerin maliyet aşımlarını ödemek zorunda kalması anlamına geliyor.
Örneğin Boeing, KC-46 hava tankerini geliştirmek için 4,9 milyar dolarlık sabit fiyatlı bir sözleşme kazandı, fakat görevi tamamlamak için kendi cebinden 7 milyar dolar daha fazla harcadı. Pentagon tedarikçileri sabit fiyatlı sözleşmelere imza atma konusunda giderek daha temkinli davranıyor.
Yaklaşık 30 milyar dolarlık yıllık bütçesinde maliyet aşımlarından endişe eden Uzay Kuvvetleri, maliyet+ anlaşmalardan sabit fiyat anlaşmalarına geçişte değişimin öncüsü olmak istiyor.
Sözleşmelerinin yaklaşık yarısını bunlar oluşturuyor. Hava Kuvvetleri’nden Tümgeneral Stephen Purdy 11 Şubat’ta yaptığı açıklamada, “Bundan nasıl kurtulacağımızı bulmaya çalışacağız ve bu her iki taraf için de acı verici olacak. ‘Hey, bunu nasıl sabit fiyata dönüştürebiliriz?’ gibi tartışmalar yapacağız,” diyordu.
Bu sürecin bir parçası da ordunun “en son ve en iyi teknolojiye” yönelik “refleksif talebini” azaltmak olacak. Purdy, “Oldukça sert gereksinimlere sahip olma eğilimindeyiz. Bunların bir kısmını geri çekmeye çalışıyoruz,” diye itiraf ediyordu.
Bunun sonucunda verimlilik artışı sağlanamaması, diyor Economist, Amerika’da savaş gemisi inşa etmenin neden Japonya ya da Güney Kore’dekinden çok daha pahalıya mal olduğunu açıklamaya yardımcı oluyor.
Ve Anduril, Palantir ve Shield AI gibi yeni nesil askeri teknoloji firmaları artık Pentagon’un kapısına dayanmış durumda. Elon Musk’ın SpaceX’inin NASA ile yaptığı anlaşmalar kapsamında üstlendiği rol de “öncülük” yapıyor. Öyle ki, geçen şubat ayında Anduril (yine Yüzüklerin Efendisi!), Microsoft’un ABD ordusu için karma gerçeklik başlığı programının geliştirilmesi ve üretimini devralacağını duyurdu.
Şirketler, Anduril’in üretimin yanı sıra Integrated Visual Augmentation System (IVAS) projesi için gelecekteki donanım ve yazılım geliştirme ve teslimat zaman çizelgelerinin kontrolünü üstleneceğini söyledi.
Ama gelin, Silikon Vadisi distopyasına bağlayarak bu yazıyı bitirelim.
IVAS olarak bilinen sistem, askerlere savaşmak, prova yapmak ve eğitim almak için tek bir platform sunmayı, durumsal farkındalığı artırmayı ve karar verme mekanizmasını geliştirmeyi amaçlayan bir artırılmış gerçeklik başlığı.
Microsoft’un program yönetimi, 80.000 dolarlık süper gözlükleri test eden askerler arasında baş dönmesi, baş ağrısı ve mide bulantısı da dahil olmak üzere gelişimsel sorunlarla boğuşmuştu.
Anduril’in kurucusu Palmer Luckey bir blog yazısında IVAS’ın “insan güçlendirmede yeni bir yolun başlangıcına işaret ettiğini, bu yolun Amerika’nın savaşçılarının insan formu ve bilişsel [cognition] sınırlarını aşmasına, zenginleştirilmiş [enhanced] insanları büyük robotik ve biyolojik takım arkadaşlarıyla sorunsuz bir şekilde bir araya getirmesine olanak tanıyacağını” söylüyordu.
IVAS, Anduril’in şefine göre, askerleri “teknobüyücülere” [technomancer] dönüştürecekti.
Luckey’in yazısının başlığını söylemeyi unuttum: “Askerleri Süper Kahramanlara Dönüştürmek.”
G7 üyesi ülkelerin dışişleri bakanları, Haiti ile ilgili açıklama yaparak Birleşmiş Milletler tarafından yetkilendirilen Çete Bastırma Gücü’ne (GSF) destek verdiler.
Çarşamba günü Paris’teki toplantılarının sonunda yayınladıkları ortak açıklamada, G7 dışişleri bakanları, gücün görev süresinin Mart 2027’ye kadar altı ay daha uzatılmasını memnuniyetle karşıladılar ve bu uluslararası silahlı misyonun Haiti’nin güvenlik ve istikrarını yeniden tesis etmesine yardımcı olmak için hayati önem taşıdığını belirttiler.
Öte yandan Kanada, Fransa, Almanya, İtalya, Japonya, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri dışişleri bakanları da, güvenlik operasyonlarının sivilleri korumasını sağlarken çetelerin kontrolünü kırmanın gerekliliği konusunda net bir mesaj verdiler.
Bu açıklama, El Salvador Cumhurbaşkanı Nayib Bukele tarafından görevlendirilen yaklaşık 2.500 Salvadorlu askerin Haiti’deki silahlı gruplara karşı mücadeleye katılması ve ayrı bir insansız hava aracı görev gücünün bu grupların kalesi sayılan bölgelere yönelik saldırılarını yoğunlaştırması üzerine geldi.
Grup, “Haiti’deki barış, güvenlik ve istikrarı tehdit eden kişi ve kuruluşların hesap vermesini teşvik eden BM yaptırım rejiminin yenilenmesini” memnuniyetle karşılarken, yaptırım uygulanan kişilerin ülkedeki uzun süredir ertelenen seçim sürecine katılımının sürecin güvenilirliğini zedeleyebileceği konusunda da uyarıda bulundu.
Açıklamada şunlar kaydedildi:
“Haiti Ulusal Polisi ve Haiti Silahlı Kuvvetlerini güçlendirmek, hukukun üstünlüğünü korumak ve cezasızlıkla mücadele etmek için uluslararası destek çağrısında bulunduk. Ayrıca, Haiti’de faaliyet gösteren tüm güvenlik aktörlerine, tüm güvenlik operasyonlarında Haitili sivillerin korunmasına öncelik vermeleri çağrısında bulunduk.”
Haiti ile El Salvador arasındaki ikili anlaşma kapsamında Salvador askerlerinin Haiti’ye eşi görülmemiş bir şekilde konuşlandırılması ile birlikte, operasyonları kimin yönettiği, sahadaki beş farklı gücün kendi aralarında çatışmaları nasıl önlediği ve Salvador askerleri tarafından işlenebilecek olası ihlallerden kimin sorumlu tutulacağı konusunda soru işaretleri ve endişeler arttı.
Bukele, 18 Ekim’de bir çete pususu sonrasında GSF’ye atanan dört havacılık teknisyeninin ortadan kaybolmasının ardından bu operasyonu başlattı.
Her ne kadar bu güç artırımı bir arama-kurtarma görevi olarak tanımlasa da, kamuoyuna yönelik alaycı açıklamaları ve operasyonu tanıtmak için sosyal medyayı agresif bir şekilde kullanması, başkentin geniş bölgelerini kontrol eden çetelerden Haiti’nin kontrolü geri kazanmasına yönelik çabalardaki gerilimleri ortaya çıkardı.
2.500 Salvadorlu askerin büyük çoğunluğu, GSF’nin komuta yapısı dışında faaliyet gösteriyor ya da uluslararası misyona lojistik ve operasyonel destek sağlamak üzere kurulan BM Haiti Destek Ofisi’nin izleme mekanizmalarının dışında hareket ediyor.
Görevlerin birbiriyle çakışması ve Bukele’nin sosyal medyayı ustaca kullanması nedeniyle, hangi güçlerin hangi operasyonlardan sorumlu olduğunu belirlemek giderek zorlaşıyor.
Bu durum sadece kafa karışıklığını artırmakla kalmadı, aynı zamanda sivil kayıpları önlemek için çatışmaların önlenmesini talep eden diplomatlar ve insani yardım grupları arasında endişe yarattı.
Uyarıda bulunanlar arasında, çetelerin kontrolündeki Cité Soleil bölgesinde bulunan ve tam hizmet veren Centre Hospitalier de Fontaine hastanesinin işletmecileri de yer alıyor.
Bu bölgede geçen hafta, başbakanlık ofisi bünyesindeki özel birim tarafından gerçekleştirilen bir insansız hava aracı saldırısı sonucunda, önde gelen bir çete lideri ile bazı silahlı adamları ve siviller hayatını kaybetmişti.
Hastane, tesisini, hastalarını ve sağlık personelini yanlışlıkla hedef alınmaktan veya çapraz ateşte kalmaktan korumak amacıyla insani yardım koordinasyonu ve taktiksel bir yasak bölge oluşturulması için acil bir çağrıda bulundu.
Geniş bir alana yayılmış Cité Soleil sahil gecekondu mahallesinde, çete üyeleri Ağustos ayı başında 12’si yaşlı kadın olmak üzere en az 19 kişiyi başlarını keserek öldürdü.
Port-au-Prince’e hakim bir dağ yamacında yer alan Kenscoff’ta ise Temmuz ve Ağustos aylarında gerçekleştirilen iki saldırı sonucunda, 19’u çocuk olmak üzere en az 105 kişi hayatını kaybetti.
Kurbanlar arasında, bir Protestan kilisesinin avlusunda vurularak öldürülen 36’dan fazla kişi de bulunuyordu.
BM ayrıca, daha önce çetelerin sızmasından büyük ölçüde muaf kalmış olan Artibonite bölgesindeki Saint-Michel-de-l’Attalaye ve güneydoğudaki Marigot’ta meydana gelen saldırıları da belgeledi.
BM Genel Sekreteri’nin Haiti Özel Temsilcisi ve BINUH Başkanı Carlos Ruiz Massieu şöyle konuştu:
“Bu dönemde, özellikle Kenscoff’ta ve daha önce çete saldırılarından büyük ölçüde etkilenmemiş diğer bazı yerleşim yerlerinde belgelenen katliamların boyutu, hem halkı koruma mekanizmalarını hem de yakın zamanda kurtarılan bölgelerdeki devletin varlığını güçlendirmenin mutlak bir gereklilik olduğunu bize hatırlatıyor.”
Silahlı çetelerle mücadelede meydana gelen “ikincil hasara” ilişkin endişeleri vurgulayan raporun kaygı verici bulguları arasında, operasyonların siviller üzerinde yarattığı tahribat yer alıyor.
Rapora göre, operasyon sırasında ölen veya yaralananların %45’inden fazlasından çete üyeleri sorumlu olsa da, bu kişilerin yarısından fazlası, güvenlik güçlerinin çetelere karşı yürüttüğü kara veya hava operasyonları sırasında hayatını kaybetti ya da yaralandı.
Bu operasyonlar bazen insansız hava araçları kullanan özel askeri şirketlerin desteğiyle gerçekleştirildi.
Bu operasyonların kurbanlarının %16’sından fazlası çetelerle bağlantılı değildi. Söz konusu dönemde patlayıcı yüklü insansız hava araçlarıyla gerçekleştirilen saldırılarda, aralarında iki çocuğun da bulunduğu en az dört kişi hayatını kaybetti, 10 kişi ise yaralandı.
Ayrı bir gelişmede, BM ofisi, Haiti Ulusal Polisi mensuplarının karıştığı 44 adet yargısız infaz ve yargısız infaz girişimi vakasını belgeledi; bu rakam, bir önceki çeyrekte 14 idi.
BM Entegre Ofisi, çetelerle mücadele operasyonlarının uluslararası insan hakları hukukuna uygun olması gerektiğini ve ihlal iddialarının soruşturulması gerektiğini yineledi.
Ofisin bulguları, çeteleri çökertme operasyonlarının hız kazandığı bir dönemde Haiti’nin karşı karşıya olduğu zorlu dengeyi vurguluyor.
Şiddetin tırmanma ihtimali yükseliyor
Öte yandan yetki ve hesap verilebilirlik alanlarındaki belirsizlik, önümüzdeki haftalarda yoksulluk ve şiddet ile boğuşan Haiti’deki kaosa daha da artırabilir.
Örneğin Haiti uzmanı ve Washington’daki Ekonomi ve Politika Araştırmaları Merkezi’nin (CEPR) uluslararası araştırma direktörü Jake Johnston, The New Humanitarian’a şunları söyledi:
“Bir dizi farklı kuruluş ile güvenlik güçleri arasında sınırların nerede olduğu ve koordinasyonun nerede başlayıp bittiği, bu durumun gerçekte nasıl sonuçlanacağına dair büyük bir endişe kaynağı; El Salvador ise bunu kendi tercihleri ve kendi eylemleri olarak göstermeye çalışıyor.”
Bu arada, insani yardım çalışanları, insan hakları savunucuları ve diğerleri, Salvadorlu birliklerin konuşlandırılmasının şiddeti körüklediğine dair uyarıda bulunarak sivilleri korumak için acil önlemler alınmasını talep ettiler: Birçoğu bunun bir katliama yol açabileceğinden korkuyor.
Latin Amerika ve Haiti’deki çete şiddeti konusunda uzmanlaşmış Salvadorlu antropolog ve gazeteci Juan José Martínez d’Aubuisson şöyle konuştu:
“Sadece Salvadorlu subayların varlığı bile, ayrım gözetmeksizin insansız hava araçları fırlatarak çok sayıda sivili yaralayan Haiti Ulusal Polisi’ni, GSF’nin Çadlı birliğini ve Vectus Global’in paralı askerlerini cesaretlendirdi. Saldırı yoğunlaştı.”
Anonim kalmak isteyen BM’ye yakın bir kaynak, durumun giderek daha tehlikeli hale geldiği konusunda uyarıda bulundu ve “Ağır silahlara sahip tüm bu farklı aktörler var ve çatışmaların önlenmesi açısından bunun nasıl işleyeceğini düşünmek bile bir kabus. Şu anda gerçekten savaş durumundayız. Bu, tipik bir insan hakları ortamı değil. Bu bir çatışma,” dedi.
“Panik her geçen gün artıyor”
Bukele’nin “kurtarma operasyonunu” başlattığı 22 Ekim’den bu yana, dört Salvadorlu havacılık teknisyeninin kaybolduğu başkentin kuzey banliyösü Croix-des-Bouquets’te çatışmalar şiddetlendi.
Bölge sakinleri, artık daha gürültülü patlamalar ve şiddetli çatışmalar duyduklarını bildiriyor.
Croix-des-Bouquets’taki Carrefour Fouji’de yaşayan 20 yaşındaki Jean (güvenlik nedeniyle adı değiştirilmiştir), 5 Kasım’da Ayibopost ve The New Humanitarian’a verdiği demeçte, “Dün gece saat dokuz civarında, bölgeye patlayıcı yüklü bir insansız hava aracı düştü,” dedi.
Yakında bir askeri harekatın başlayacağına dair haberler yayılınca, Haiti’nin en güçlü silahlı çetelerinden bazıları olası operasyonlara hazırlanmaya başladı.
Haberlere göre sivilleri insan kalkanı olarak kullanıyor ve bölge sakinlerinin hedef alınan mahallelerden kaçmasını engelliyorlar.
Jean, gidecek hiçbir yeri olmadığını ve kaçamayacağını söyledi:
“Korkuyoruz çünkü insansız hava araçlarının nereye düşeceğini bilmiyoruz; çapraz ateşte kalmaktan endişe duyuyoruz. [Çeteler] insanların evlerinden valizleriyle çıktığını görürlerse, gitmelerine izin vermiyorlar. Panik her geçen gün artıyor.”
Resmi anlaşma yok, “centilmenlik anlaşması” var
Bukele, müdahalenin şartlarını belirleyen herhangi bir anlaşma kamuoyuna açıklanmadan önce Salvadorlu askerleri Haiti’ye sevk etmeye başladı.
Bu durum, görevi kimin ve hangi yetkiyle onayladığına dair hemen soruların ortaya çıkmasına neden oldu.
O sırada Haiti Başbakanı Alix Didier Fils-Aimé, Meksika’da bir düğüne katılıyordu ve yabancı bir askeri gücün Haiti topraklarına konuşlandırılması üzerine hemen geri dönmediği için eleştirildi.
Ertesi gün, ülkesine dönen Fils-Aimé, Bukele ile görüştüğünü ve “GSF çerçevesinde, özellikle arama operasyonlarını desteklemek ve güvenlik sorunlarını ele almak amacıyla ikili koordinasyonu ve operasyonel işbirliğini güçlendirme taahhütlerini yeniden teyit ettiklerini” belirten bir basın açıklaması yayınladı.
Fakat Salvador hükümeti tarafından aynı görüşmeyle ilgili yayınlanan bir bildiride GSF’den hiç bahsedilmedi. O zamana kadar, yaklaşık 1.300 Salvadorlu asker zaten sahadaydı.
Ayibopost ve The New Humanitarian’ın Haiti ile El Salvador arasındaki anlaşma hakkında sorduğu sorulara yanıt veren Haiti hükümeti İletişimden Sorumlu Devlet Sekreteri Lucien Jura, herhangi bir anlaşma olduğu iddiasını reddetti. Bununla birlikte şu açıklamayı yaptı:
“Salvadorlu askerler, asker katkısında bulunan diğer tüm ülkelerin askerleri gibi, GSF’nin himayesi altında, Haiti hükümeti ile yakın koordinasyon içinde, PNH [Haiti Ulusal Polisi] ve Haiti Silahlı Kuvvetleri ile birlikte faaliyet gösteriyor.”
Bununla birlikte BM, El Salvador askerlerinin çoğunluğunun GSF yetkisi kapsamında görevlendirilmediğini doğruladı.
Uluslararası güce yakın bir kaynak, askerlerin yalnızca yaklaşık 200 ila 300’ünün GSF’nin bir parçası olduğunu, geri kalanının ise doğrudan komutası dışında faaliyet gösterdiğini söyledi.
Taraflar arasında lojistik ve çatışma önleme sorunlarını çözmek için görüşmelerin hâlâ devam ettiğini belirttiler.
El Salvador Başkan Yardımcısı Félix Ulloa ise farklı bir açıklama yaptı. YouTube’da verdiği bir röportajda, ülkesinin “misyonun Haiti topraklarında meşru bir şekilde kalması için diplomatik, siyasi ve askeri düzeyde gerekli tüm anlaşmalara sahip olduğunu” söyledi ama bu anlaşmalarla ilgili daha fazla ayrıntı kamuoyuna açıklanmadı.
Haitili güvenlik ve savunma danışmanı Ricardo Germain, bu düzenlemeyi resmi bir ikili anlaşmadan ziyade “bir tür centilmenlik anlaşması” olarak nitelendirdi.
Bu da konuşlandırmanın net bir şekilde tanımlanmış yasal ve kurumsal bir çerçeveye sahip olmamasına neden oluyor.
Germain, “Bu, şüphesiz işbirliğinin temellerini atıyor. Fakat şartların, koşulların ve sınırların ne olacağı henüz belli değil,” dedi.
ABD federal bütçe açığı, Ekim 2026’da bir önceki aya göre neredeyse 15 kat artarak 404 milyar dolarla ekim ayı rekorunu kırdı. Yıllık bazda yüzde 42 büyüyen açıkta, bütçe gelirlerinin 369 milyar dolara gerilemesi ve harcamaların 773 milyar dolara çıkması belirleyici oldu.
ABD federal bütçe açığı, ekim ayında bir önceki aya göre neredeyse 15 kat artarak 27 milyar dolardan 404 milyar dolara yükseldi.
Reuters’ın ABD Hazine Bakanlığı verilerine dayandırdığı haberine göre bu rakam ekim ayı için rekor seviye oldu.
Bütçe açığı, geçen yılın ekim ayına kıyasla 120 milyar dolar veya yüzde 42 artış gösterdi.
Bu artış, bütçe gelirlerinin azalması ve kamu harcamalarının yükselmesiyle bağlantılı olarak gerçekleşti.
Ekim ayında federal bütçe gelirleri yıllık bazda 35 milyar dolar veya yüzde 9 azalarak 369 milyar dolara geriledi.
Özellikle net gümrük vergisi gelirleri yüzde 39 düşüşle 31,3 milyar dolardan 19,2 milyar dolara indi.
Ekim 2025’te ABD Başkanı Donald Trump’ın getirdiği gümrük vergilerinden elde edilen gelirler en yüksek seviyesine ulaşmıştı.
İşverenler tarafından kesilmeyen bireysel gelir vergisi tahsilatı da 29 milyar dolar veya yüzde 36 azalarak 51 milyar dolara düştü.
Bir yıl önce bu kalemdeki gelir, 2025 başındaki büyük orman yangınlarının ardından beyanname verme süreleri uzatılan Kaliforniya sakinlerinin vergi ödemeleri nedeniyle daha yüksekti.
Öte yandan bütçe harcamaları 84 milyar dolar veya yüzde 12 artarak ekim ayı için rekor seviye olan 773 milyar dolara ulaştı.
Bu artışın nedenlerinden biri, çiftçilere yapılan ödemeler sebebiyle Tarım Bakanlığı harcamalarının 14 milyar dolar veya yüzde 80 yükselmesi oldu.
Askeri harcamalar ise 28 milyar dolar veya yüzde 30 artış kaydetti.
Bu yükseliş, kısmen geçen yılki ABD hükümetinin kapanması nedeniyle ertelenen askeri özel fonlara yapılan para transferlerinden kaynaklandı.
Ayrıca kamu borcuna ilişkin brüt faiz ödemeleri 11 milyar dolar veya yüzde 11 artarak 115 milyar dolara çıktı.
Kasım ayı sosyal yardımlarının ekime kaydırılmasıyla ilgili takvim düzeltmeleri dikkate alındığında bütçe açığı 285 milyar dolar olacaktı.
Bu tutar da geçen yılın aynı dönemindeki rakamın 94 milyar dolar veya yüzde 49 üzerinde yer alıyor.
Ekim, ABD’de 1 Ekim 2026’da başlayan 2027 mali yılının ilk ayı oldu.
Önceki mali yılın sonunda ABD bütçe açığı, beş yılın en yüksek seviyesi olan neredeyse 2 trilyon dolara ulaşmıştı.
ABD Hazine Bakanı Scott Bessent daha önce bütçe açığını gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 3’üne düşürme hedefi koymuştu.
Ancak 2026 mali yılı sonunda bu oran, bir önceki yılki yüzde 5,8 seviyesine kıyasla yüzde 6,2 olarak tahmin edildi.
Mayıs ayında ABD kamu borcu 31,27 trilyon dolara ulaşarak 1946’dan bu yana ilk kez ABD ekonomisinin büyüklüğünü aştı.
2026 başında Kongrenin bağımsız bütçe ofisinin yayımladığı 10 yıllık bütçe ve ekonomik tahmine göre ABD, 2030 yılına kadar kamu borcunun GSYH’ye oranında yüzde 108’e ulaşarak savaş sonrası rekoru kıracak.
Tahminlere göre kamu borcunun GSYH içindeki payı 10 yıl içinde yüzde 120’ye ulaşacak.
Bundan önce eski Hazine Bakanı ve ABD Merkez Bankası (Fed) Başkanı Janet Yellen, Trump’ın kamu borcunun maliyetini düşürmek amacıyla faiz oranlarını indirmeye yönelik agresif kampanyasının muz cumhuriyeti söylemiyle kıyaslanabileceğini ifade etti.
ABD Başkanı Donald Trump, “İran’la bir anlaşmaya ihtiyacımız yok” diyerek, Başkan Yardımcısı JD Vance’e, iç politikaya yoğunlaşma talimatı verdi.
Vance, İran savaşının Cumhuriyetçilerin ara seçimlerdeki şaşırtıcı hezimetine yol açtığı sonucuna vardıktan sonra, Trump ikinci adamının odak noktasını yeniden ayarladı ve ona, başkanın “YOLSUZ VE KÖTÜ” olarak nitelendirdiği Demokrat yönetimlerin peşine düşmesini emretti.
Trump’ın paylaşımı, İran savaşının neredeyse sona ermiş gibi davranan piyasaya yeniden bir belirsizlik havası getirince, petrol fiyatları yükseldi ve hisse senetleri düştü.
Trump, Truth Social’da, “İran’la bir anlaşmaya ihtiyacımız yok. O günler çoktan geride kaldı,” diye yazdı.
Vance’ten, Demokratların yönettiği şehir ve eyaletlerdeki sözde “yolsuzluk ve suç” meselelerine “tüm dikkatini tamamen” yoğunlaştırmasını istediğini belirten Trump, Minnesota, Kaliforniya ve Illinois’ı örnek gösterdi.
Vance, Trump’ın, başkanın bu yılın başlarında başkanlık kararnamesiyle kurduğu Dolandırıcılığı Ortadan Kaldırma Görev Gücü’nün başkanlığını üstlenmişti.
Axios muhabiri Barak Ravid’in haberine göre, Vance son zamanlarda İran ile yeni bir ateşkes sağlanması ve nükleer müzakerelerin yeniden başlatılmasına yönelik bir girişimde aktif rol alıyor.
Ravid’in haberine göre, Vance, Trump’ın yakın çevresinde savaş konusunda şüpheci bir ses olarak öne çıkmış ve savaşın başlamasının ardından ABD müzakere heyetlerine liderlik etmişti.
Vance, ara seçimlerdeki ağır yenilgiye ilişkin şaşırtıcı derecede samimi bir değerlendirme yapmış ve geçen hafta X’te paylaştığı bir gönderide “Kaybetmemizin nedeni savaş” diye yazmıştı.
Vance şöyle devam etmişti:
“Eğer bunun değdiğini, önümüzdeki 6 yıl boyunca Senato’yu kaybetmenin buna değdiğini savunmak istiyorsanız, savunun. Bunun ödenmesi gereken değerli bir bedel olduğunu savunun. Katılın ya da katılmayın, en azından bu dürüst bir tutumdur. Ama neden kaybettiğimizi herkes biliyor.”
Dışişleri Bakanı Marco Rubio, salı günü Paris’te G7’deki meslektaşlarıyla bir araya geldi. Rubio, bu görüşmede Trump’ın savaşı yeniden başlatmayı ya da bir anlaşma yapmayı düşündüğünü ama bunun yerine “İran rejimini boğmaya” karar verdiğini söyledi.
Rubio, diplomatik bir ilerleme konusunda şüpheci olduğunu ima etti ve Trump’ın paylaşımı da bu kapının şimdilik kapalı olduğunu gösteriyor.
G7’den Haiti açıklaması: Şiddet sarmalı tehlikesi artıyor
AB, göç paktını tekrar değerlendirecek
ABD, bütçe açığı ekimde 404 milyar dolarla rekor kırdı
Azerbaycan, yeni sahalarla Avrupa’ya doğalgaz sevkiyatını artıracak
Polonyalı sanayiciler Çin’e karşı AB’den koruma istiyor
Amerika7 gün önceMavi dalga, Demokratik Sosyalizm veya laciverdin tonları
Asya2 hafta önceÇin Komünist Partisi’nden ‘demir şapkalı prenslere’ tasfiye uyarısı
Dünya Basını2 hafta önceTarihçi Emmanuel Todd: Fransa’da asıl tehdit Rusya değil Macron yönetimidir
Dünya Basını2 hafta önceABD’ye “gözünü Türk dünyasına dikme” çağrısı
Asya2 hafta önceBangladeş’te konfeksiyon işçilerinin ücret isyanı
Ortadoğu2 hafta önceBAE, Hürmüz’ü baypas eden yeni hattan petrol ihracatına başlayacak
Asya2 hafta önce6,3 milyar dolarlık Binance vurgunundan “Kuzey Koreli hackerlar” sorumlu iddiası
Dünya Basını2 hafta önceDemokrasi namına: AB’nin iç düşmana karşı savaşı
