Bizi Takip Edin

Diplomasi

IMF, “yeni millileştirme dalgası”na dikkat çekti

Yayınlanma

IMF, devletlerin özel sektör girişimlerini (millileştirme) son 50 yılda görülmemiş bir hızla ele geçirdiğini öne sürerek, “bu seferki durum farklı” dedi.

Fon’un “Finance & Development” (F&D) dergisinde Nicholas Mulder imzasıyla yayımlanan makalede, “Hükümetler, son 50 yılın en hızlı temposuyla özel şirketleri ve kaynakları kontrol altına alıyor. Geçtiğimiz yüzyılda yaşanan sayısız kamulaştırma dalgasına bakıldığında, bu değişim dünyanın iktisadi manzarasını değiştirecek,” deniyor.

2020 yılından bu yana, her kıtadaki hükümetlerin hem kendi vatandaşlarının hem de yabancı yatırımcıların elindeki mülkleri kamulaştırdığını hatırlatan Mulder, Fransa ve Almanya’nın kamu hizmetleri ve elektrik şirketlerini devraldığının; Fransa’nın Avrupa’nın en büyük tersanesini devlet kontrolü altına aldığının; Birleşik Krallık’nın ise demiryollarını ve çelik üretimini millileştirdiğinin altını çiziyor.

Rusya’nın Şubat 2022’den bu yana limanlarda, fabrikalarda ve tüketim sektöründeki işletmelerde 48 milyar dolardan fazla varlığa el koyduğunu belirten tarihçi, ABD’nin de ülkenin tek yerli nadir toprak element üreticisinde çoğunluk hissesi elde ettiğini; ayrıca giderek artan sayıda ülkenin lityum, altın, uranyum, nikel ve hatta palmiye yağı gibi yabancı sermayeli kaynaklara el koyduğunu vurguluyor.

Mulder, “Değerlemeler konusunda tartışmalar olsa da, yalnızca 2016 ile 2026 yılları arasında 239 milyar ile 544 milyar dolar değerindeki varlıklar millileştirildi,” diye yazıyor.

Mulder şöyle devam ediyor:

“Jeopolitik istikrarsızlık, emtia piyasalarındaki aksaklıklar ve yenilenebilir enerji alanındaki gelişmeler, bu devralma süreçlerini tetikliyor. Ayrıca, giderek daha fazla hükümetin müdahaleci iktisat politikalarını benimsemesi nedeniyle, mevcut millileştirme dalgasının azalacağına dair herhangi bir işaret görülmüyor. Bu devralmalar, küresel iktisadi ve finansal entegrasyonu değiştirecek ama yavaşlatmayacak. Bunun yerine, uluslararası ticaret ve yatırımdaki uzun vadeli eğilimleri yeniden şekillendirebilirler.”

IMF için yazan tarihçi, bunun son 100 yıl içindeki dördüncü büyük millileştirme dalgası olduğunu söylüyor. Mulder’a göre millileştirmelerin hızı ve zamanlaması genellikle “siyasi aciliyet, parasal koşullar ve sermaye hareketliliğinin birleşimini” yansıtır.

Buna göre ilk dalga, 1930’larda Büyük Buhran döneminde yaşandı. İkinci dalga ise, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından birçok ülkenin karma ekonomi sistemlerini kurmaya başlamasıyla 1940’ların sonlarında başladı. 1970’lerde ise sömürgecilikten kurtulma süreci, Bretton Woods döviz kuru sisteminin sona ermesi, enerji krizleri ve enflasyonist baskılar üçüncü dalgayı tetikledi.

Millileştirmelerin biçim ve içerik açısından önemli bir çeşitliliğe sahip olduğunu savunan yazar, bunların hepsinin “devletin mülkiyet iddiası” anlamına gelmediğini hatırlatıyor:

“Bazı durumlarda devletin rolü, zorla satış yoluyla varlıkların bir özel mülk sahibinden diğerine devredilmesini kolaylaştırmak olmuştur. Bazı devralmalar tam anlamıyla müsadere niteliğindeyken, diğerleri tazminatlı müzaderedir. Hepsi de özel mülkiyeti ulusal kontrol altına almak ve devlet ile sermaye arasındaki ilişkiyi yeniden müzakere etmek için siyasi ve hukuki araçlardan yararlanır.”

“2020’lerde yükselen millileştirme dalgasının ayırt edici özelliği nedir?” diye soran Mulder, öncelikle “her biri bir öncekinden daha büyük olan” önceki üç dalganın tarihçesini ele alıyor.

1930’lardaki birinci dalga: Büyük Buhran’a yanıt

Mulder’a göre 1870’lerden 1930’lara kadar süren entegre dünya ekonomisi iki temele dayanıyordu: Göreli serbest ticaret ve uluslararası altın standardı.

Bu politikalar, büyük ölçekli yabancı yatırım akışlarının önünü açtı ve Fransa, Almanya ve Birleşik Krallık gibi zengin ekonomiler, kendi GSYİH’larının yüzde 50 ile 160’ı arasında değişen büyük yurtdışı sermaye stokları biriktirdiler.

Birinci Dünya Savaşı bu sınır ötesi sermaye yatırımlarının büyük bir kısmını erozyona uğratmış olsa da, savaş küresel piyasa entegrasyonunu yok etmedi. Aksine, 1920’lerde yeniden canlanan altın standardı altında uluslararası yatırım ve ticaretin bir kez daha genişlediği dönemde, dünya ekonomisini ABD’nin büyümesi etrafında yeniden yönlendirdi.

Yazara göre Büyük Buhran, serbest ticareti ve sermaye akışlarını sona erdirdi ve ilk küresel millileştirme dalgasını tetikledi. 1928–29 yıllarından itibaren, emtia fiyatlarında, ardından borsalarda ve dünya ticaretinde, son olarak da uluslararası para düzeninde birbirini izleyen bir dizi kriz yaşandı.

Finansal sistemin çöküşünü önlemek için birçok ülkede devlet, bankacılık sistemlerinin tamamını veya bir kısmını devraldı. 1931 ile 1935 yılları arasında ABD, finansal sermayenin yaklaşık üçte birini millileştirdi; Almanya’da ise banka sermayesinin yarısından fazlası devlet mülkiyetine geçti. İtalya, 1931’den 1933’e kadar özel sektöre ait sanayi ve finans varlıklarının yüzde 20’sini kamulaştırdı. Devlet mülkiyeti, havacılık endüstrisini ve demiryollarını kamulaştıran Fransa’da; kömür madenlerini kamulaştıran Birleşik Krallık’ta; ve yabancı sermayeli petrol şirketlerini devralan Bolivya ile Meksika’da genişledi.

Mulder’a göre bu önlemler “genellikle acil bir krize yanıt”tı ve bazıları daha sonra geri alındı. Ne var ki, dönemin en gelişmiş ekonomilerinde gerçekleşmiş olmaları nedeniyle, gelişmekte olan ekonomiler üzerinde önemli bir “kolaylaştırıcı etki” yarattılar.

Dahası, küresel ticaret ve sınır ötesi krediler dramatik bir şekilde daraldı ve birçok hükümet sermaye kontrolleri uyguladı. Bu gelişmeler, sermaye kaçışını tetikleme veya uluslararası piyasalardan tepki görme korkusu olmaksızın, nispeten düşük maliyetle millileştirmelerin yapılmasına imkân sağladı.

1930’lardaki millileştirme dalgası, küresel iktisadi ve finansal çöküşün bir belirtisiydi. Kısa vadede iflasları önledi ama aynı zamanda ulusal pazarları bölünmüş hale getirdi ve uluslararası ticareti ve yatırımı azalttı.

Zamanla, devletin mülkiyet payının artması, hükümetlere politika belirleme konusunda daha fazla özerklik kazandırdı ve İkinci Dünya Savaşı’nın sonunda yeni bir uluslararası iktisadi düzene katkıda bulunmalarına imkân sağladı.

1940’lardaki ikinci dalga: Sermaye kaçışı riski olmadan millileştirme

Mulder’ın aktarmına göre İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, Avrupa, Latin Amerika ve Asya ekonomilerinde yeni bir kamulaştırma dalgası yaşandı.

Büyük ölçekli kamu yatırımlarının özel piyasa mekanizmalarıyla bir arada var olduğu karma bir iktisadi model ortaya çıktı. 1944’te Bretton Woods’ta kurulan sabit döviz kuru sistemi, uluslararası finansal istikrar sağladı; bu da sermaye kaçışı riskini azaltarak millileştirmelere yardımcı oldu.

Birçok ülkede yüksek enflasyon, hükümetlerin özel hissedarları satın almak için en uygun anı seçmelerine imkân tanıdı. Ayrıca hükümetler millileştirmeleri tahvil ihracı yoluyla finanse ettikleri için, enflasyon borçların reel maliyetini düşürmeye de yardımcı oldu.

Bu şekilde Birleşik Krallık, İngiltere Merkez Bankası ile havacılık, kömür, telefon, ulaştırma, elektrik, gaz ve demir-çelik sektörlerini millileştirdi. Fransa, Banque de France’ı; banka mevduatlarının yüzde 80’ini elinde bulunduran özel finans kurumlarını; kömür, elektrik ve telefon sektörlerini; ve birkaç büyük sanayi dalını devraldı.

Benzer millileştirmeler Arjantin, Avusturya, Brezilya, Çekoslovakya, Hindistan, Endonezya, İran, İtalya, Japonya ve Doğu Avrupa’daki sosyalist devletlerde de gerçekleşti.

Bu ikinci millileştirme dalgası, sektörel açıdan daha geniş kapsamlı, gelişim açısından daha sistematik ve 1930’lardaki “aceleci adımlara” kıyasla daha kademeli bir şekilde uygulandı.

IMF için yazan tarihçiye göre bu durum, özel yatırımcıların beklentilerini ayarlamasına olanak tanıdı, iktisadi dalgalanmayı azalttı ve millileştirmelerin savaş sonrası ilk üç on yıldaki hızlı büyümeyi aksatmasını engelledi.

Büyük bir fark yaratan unsurlardan biri, Avrupa ekonomilerinin esas olarak kendi vatandaşlarına ait mülkleri devralmış olmasıydı. Bu, süreci siyasi kurumlar aracılığıyla yönetebilecekleri ve böylece “daha fazla istikrar ve demokratik meşruiyet” sağlayabilecekleri anlamına geliyordu. 

Buna karşılık, gelişmekte olan ekonomiler Batılı yatırımcıların mülklerini devraldığında riskler daha büyüktü ve diplomatik anlaşmazlıklar, hatta doğrudan çatışmalar gerçek bir olasılıktı.

Savaş sonrası millileştirme dalgası, dünya ekonomisi için önemli bir katalizör rolü oynadı. Devlet işletmeleri, yatırım için büyük meblağları harekete geçirmede öncülük etti ve gelişmiş ekonomiler genelinde hızlı iktisadi büyümeyi tetiklemeye yardımcı oldu:

“Kaynak tahsisinde kaçınılmaz verimsizlikler olsa da, yatırım öncelikleri üzerindeki siyasi kontrol açısından buna denk bir kazanç elde edildi. Millileştirilmiş mülkiyet seviyesi yüksek olan ülkeler, 1970’lere kadar özel sektör yatırımlarının daha fazla olduğu ekonomilere göre daha düşük performans göstermedi.”

1970’lerdeki üçüncü dalga: Gelişmekte olan ülkelerde millileştirmeler

Mulder, birinci ve ikinci millileştirme dalgalarının, “Batı ve Kuzey Atlantik ülkelerinin dünya ekonomisine hakim olduğu dönemde” gerçekleştiğini vurguluyor.

Savaşın ardından Avrupa imparatorluklarının dağılmasıyla egemen devletlerin sayısı da arttı ve BM’ye üye ülke sayısı 1945’teki 51 ülkeden 1970’e kadar 127’ye yükseldi.

Bu yeni ulusal ekonomiler, küresel iş bölümünde kendilerine bir yer edinmeye çalıştı ama birçok Latin Amerika, Afrika ve Asya’daki emtia ihraç eden ülke hâlâ yabancı sermayeye bağımlıydı.

Mulder’a göre iki “şok” millileştirmelerde bir artışa yol açtı: İlki, Bretton Woods sisteminin sona ermesiydi. Başkan Richard Nixon’ın Ağustos 1971’de doları devalüe etmesi, ihracat gelirlerini dolar cinsinden elde eden emtia üreticileri için bir şok yarattı.

Petrol üreticisi ülkeler, değer kaybeden dolardan daha fazla gelir payı elde etmek amacıyla yabancı sermayeli petrol şirketlerindeki hisselerini artırdı.

1973 petrol krizi, enerji ve maden fiyatlarında muazzam bir artışa neden oldu; bu da doğal kaynaklara sahip ülkeleri emtia patlamasından yararlanmaya heveslendirdi.

Mulder’ın aktardığı Stephen Kobrin’in araştırması, temellük sürecinin hızlandığını gösteriyor: Bu süreç 1975’te zirveye ulaşmış ve 28 ülke 83 millileştirme gerçekleştirmiş ki bu, ortalama olarak her dört günde bir millileştirme anlamına geliyor.

1971 ile 1980 yılları arasında, gelişmekte olan ekonomiler en az 26 milyar dolarlık yabancı mülkiyetindeki varlığı millileştirdi. Bu rakam, 1980 yılında gelişmekte olan dünyadaki toplam doğrudan yabancı yatırımın yüzde 11’ine denk geliyordu.

Mulder’a göre üçüncü millileştirme dalgası, öncekilerden daha geniş kapsamlı, daha uzun süreli ve söz konusu kaynaklar açısından daha değerliydi.

İlk millileştirmelerin başarısı, diğer ekonomileri de benzer müdahalelerde bulunmaya teşvik etöişti. Para ve enerji şoklarının yol açtığı enflasyon ise, sahiplere yapılan ödemelerin reel olarak daha ucuz hale gelmesi nedeniyle millileştirmeleri kolaylaştırdı.

Böylelikle Latin Amerika, Afrika ve Orta Doğu ekonomileri, 1970’ler boyunca kaynak temellerinin büyük bir kısmını millileştirebildi.

Öte yandan Mulder, tarihin en büyük millileştirme dalgasının, 1979’dan itibaren Federal Rezerv tarafından benimsenen daraltıcı para politikalarıyla sona erdiğini hatırlatıyor: Bu politikalar enflasyonu düşürdü ve küresel büyümeyi yavaşlattı.

Mulder’a göre 1970’lerdeki millileştirme dalgasının en önemli uluslararası iktisadi etkisi, yarattığı kamu borcu yüküydü.

Gelişmekte olan ekonomilerin çoğu yatırımcılara tazminat ödediği için dış borç yükümlülükleri arttı.

1980’lerin başında faiz oranları hızla yükseldiğinde, bu durum onları büyük refinansman risklerine maruz bıraktı ve Jamaika’dan Zaire’ye kadar uzanan bir dizi borç krizini tetikledi. 

Sonraki yıllarda, sermaye piyasaları daha entegre hale geldikçe ve hükümetler kamu borcunu azaltmanın yollarını aradıkça, millileştirilmiş birçok varlık yeniden özelleştirildi.

2020’lerdeki dördüncü dalga:

Mulder’a göre mevcut millileştirme dalgası, 2008 küresel finans krizinin ardından ve birkaç büyük finans kurumunun acil olarak devralınmasıyla başladı.

Bu adımların çoğu, şirketlerin yeniden özel sektöre satılmasıyla geri alınsa da, 2010’ların sonlarından bu yana daha kalıcı millileştirmeler de yaşandı.

Bunlardan bazıları, 2020 COVID-19 salgını ve Ukrayna savaşıyla tetiklenen 2022 emtia fiyatlarındaki artış gibi büyük küresel arz ve talep şoklarına verilen tepkilerdi.

Diğer el koymalar ise “iklim değişikliği” gibi daha geniş kapsamlı sorunları ele almayı amaçlıyor. Örneğin, yenilenebilir teknolojiler için kullanılan minerallerin millileştirilmesi, ihracatçı ülkelerin fiyat avantajlarından yararlanmasını sağlayabilir.

Devralmaların bir başka türü ise “milli güvenlik” kaygılarını ve hükümetlerin stratejik rekabet açısından hayati öneme sahip kaynakları kontrol etme arzusunu yansıtıyor.

Mulder’a göre jeopolitik millileştirmeler, stratejik rakipler arasındaki doğrudan yabancı yatırımları daha riskli hale getirecek. 

Fakat yazara göre bu, küresel iktisadi ve finansal entegrasyonu genel olarak azaltmayacak. Bunun yerine, “jeopolitik olarak uyumlu” bloklar içinde daha fazla ticaret, kredi ve yatırım akışı gerçekleşebilir; tarafsız devletler ise kendilerini güvenilir aracılar ve yatırım için güvenli destinasyonlar olarak konumlandırarak yabancı sermayeyi çekebilirler.

Yazar, millileştirme süreçlerinin “geniş kapsamlı dış ve iç faktörlere tepki verdikleri için” sıklıkla dalgalar halinde gerçekleştiğine dikkat çekiyor: Emtia fiyatları yükseldiğinde, ihracat gelirlerinden daha büyük bir pay elde etme olasılığı cazip hale gelir. Başarılı millileştirme örnekleri, bu tür politikaların diğer ülkeler için ne kadar kolay ve cazip olduğunu gösterir. Bu “örnekleme etkisi”, millileştirme süreçlerinin tarihsel olarak neden dalga benzeri, döngüsel hareketler halinde kümelendiğini açıklamaya yardımcı olur.

Mulder, değerlendirmesini şöyle sonlandırıyor:

“Hükümetler, tazminatlı satın alımların reel maliyetlerinin daha düşük olduğu enflasyon dönemlerinde daha kolay millileştirme yapabilirler. Gelgelelim sermaye hareketliliğinin artması, yatırımcılara daha fazla çıkış seçeneği sunarak ve hükümetleri kısıtlayan piyasa tepkilerini hızlandırarak genellikle millileştirmeleri dizginler. Tarihsel olarak yüksek sermaye piyasası entegrasyonuna rağmen günümüzde millileştirmelerin artması, devralmaları destekleyen güçlü makroekonomik ve jeopolitik güçlere ve jeoekonomik parçalanma çağında millileştirmelerin iktisadi siyasetin hayati bir aracı olduğu yönündeki artan siyasi inanca işaret ediyor.”

Diplomasi

IEA: İran savaşı, Hürmüz’e olan bağımlılığı kalıcı olarak azaltabilir

Yayınlanma

Uluslararası Enerji Ajansı’na (IEA) göre İran savaşının Hürmüz Boğazı’nda yarattığı yeni durum, önümüzdeki on yıl içinde dünyanın bu güzergâha olan bağımlılığını önemli ölçüde azaltabilir.

İran savaşı nedeniyle yaşanan deniz taşımacılığı aksaklıkları, Hürmüz Boğazı’na duyulan güveni sarsarken, küresel enerji ticaretinde maliyetli bir yeniden yapılanmaya yol açtı.

Çatışma öncesinde, Basra Körfezi’ni küresel pazarlara bağlayan Hürmüz’den günde yaklaşık 20 milyon varil petrol geçiyordu.

Paris merkezli ajans, “Dünya Enerji Görünümü” raporunda, boğazdaki ciddi aksaklıkların devam etmesi halinde bu rakamın 2030 yılına kadar günde 8,5 milyon varile, 2035 yılına kadar ise 2 milyon varilin altına düşebileceğini belirtti.

Yine de, Körfez’deki büyük üreticiler alternatif boru hatları ve güzergâhlar inşa etmek için yarıştıklarından, Orta Doğu’nun uluslararası pazarlara yönelik dünyanın en büyük petrol ihracatçısı olmaya devam etmesi bekleniyor.

Şubat ayı sonlarında İran savaşı başladığından beri Suudi Arabistan, ham petrolü Kızıldeniz’e taşımak için Doğu-Batı boru hattına güvenirken, Birleşik Arap Emirlikleri ise Umman Körfezi’ndeki Fuceyre limanına giden boru hattını kullandı.

IEA’ya göre, Körfez üreticilerinin boğazdan geçmeden petrol taşıyabilmelerine yardımcı olmak amacıyla şu anda günde yaklaşık 7 milyon varil kapasiteli yeni boru hattı inşa ediliyor veya planlanıyor.

Ajansın tahminlerine göre, bu projelerin hayata geçirilmesi için tahmini 40 milyar dolarlık yatırım gerekecek ve bu da ihraç edilen her varil Orta Doğu petrolünün maliyetine yaklaşık 2 dolar ekleyecek.

IEA Başkanı Fatih Birol, “Kolay değil ama enerji dünyasının boğaz olmadan idare etmesi mümkün olabilir. Fakat Orta Doğu olmadan idare edemez,” dedi.

Bu arada, küresel petrol fiyatları dalgalı bir seyir izledi: Küresel petrol referans fiyatı olan Brent ham petrolü, savaş öncesinde varil başına yaklaşık 71 dolardan 126 doların üzerine çıkan zirvelere ulaştıktan sonra, Kasım ayında varil başına 93 dolara geriledi.

Fiyatlardaki tepki, kesintinin boyutunun öngörebileceğinden daha hafif oldu. Bu durum, küresel arzın bol ve stokların dolu olduğu bir döneme denk geldi.

IEA, Orta Doğu’daki üretimin küresel talep artışından daha hızlı toparlanması nedeniyle küresel petrol piyasasının yeniden arz fazlasına geçmesini bekliyor.

Bu çeyrekteki günlük 1,7 milyon varillik fazlalık, gelecek yıl günlük yaklaşık 3,8 milyon varile çıkarak daha da artacak.

Mart ile Ekim arasında, yüksek fiyatlar, fiziki kıtlıklar, hükümetin uyguladığı önlemler ve zayıflayan ekonomik faaliyetin tüketimi kısıtlaması nedeniyle küresel petrol talebi bir önceki yıla göre günde yaklaşık 3,7 milyon varil azaldı.

Bu düşüş, talebin %10 azaldığı Orta Doğu’da ve %5 azaldığı Asya’da özellikle keskin oldu.

Çin’in deniz yoluyla ham petrol ithalatı, ülkenin stoklarını eritmesi, yakıt ihracatını kısıtlaması ve yakıt türleri arasında geçiş yapması nedeniyle Şubat ayındaki 11,6 milyon varilden Haziran ayında günde yaklaşık 6 milyon varile geriledi.

IEA, zamanla bu krizin ülkelerin yerli enerji kaynaklarına doğru daha geniş çaplı bir geçişi pekiştireceğini de öngörüyor.

Yenilenebilir enerji ve nükleer enerji bu durumdan en çok faydalanacak; ayrıca enerji verimliliği önlemleri, biyoyakıtlar ve bazı Asya ülkelerinde kömür de zemin kazanabilir.

Birol, “Sonuç olarak, ülkeler giderek daha fazla yerli enerjiye güvenmek istiyor,” dedi.

Dalgalı yakıt fiyatları, elektrifikasyonun önemini daha da artırdı. Elektrikli araçlar, klimalar, endüstriyel motorlar, ısı pompaları ve veri merkezlerinin etkisiyle, 2019’dan bu yana küresel elektrik talebi dünya ekonomisinden daha hızlı ve genel enerji talebinin iki katı hızda arttı.

IEA, elektrik talebinin 2035 yılına kadar daha da hızlanacağını ve tüm senaryolarda elektriğin nihai enerji tüketiminin %30’una yaklaşacağını öngörüyor.

IEA, “Dünya Enerji Görünümü” raporunda tek bir tahmin yerine bir dizi olası senaryo sunuyor.

Birol, “Hürmüz krizi sisteme büyük bir şok yaşattı. Enerji dünyasının eski haline dönmesi için inandırıcı bir yol göremiyorum,” dedi.

Okumaya Devam Et

Diplomasi

BM: Yapay zeka Orta Çağ usulü yönetiliyor

Yayınlanma

BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Turk, gücün birkaç teknoloji baronunun elinde toplandığı yapay zekanın neredeyse Orta Çağ usulü yönetildiği uyarısını yaptı. Turk, beş teknoloji şirketinin küresel yapay zeka işlem kapasitesinin yüzde 70’inden fazlasına sahip olmasının bariz bir demokratik açık doğurduğunu vurguladı.

Birleşmiş Milletler (BM) İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Turk, gücün birkaç teknoloji baronunun elinde toplandığı yapay zekanın neredeyse Orta Çağ usulü yönetildiği uyarısını yaptı.

Cenevre’deki RightsX zirvesinde perşembe günü konuşan Turk, yapay zeka hikayesinin kulağa fütüristik gelse de altında asırlık bir güç anlatısı yattığını söyledi.

Turk, “Bir avuç erkek hala dünyadaki yapay zeka işlem gücünün, verisinin ve altyapısının büyük bölümünü kontrol ediyor. Yapay zeka gelişimini dengeleyecek ya da yönlendirecek ortak kurallarımız da hala yok” dedi.

Beş teknoloji şirketinin küresel yapay zeka işlem kapasitesinin yüzde 70’inden fazlasına sahip olmasının bariz bir demokratik açık doğurduğunu vurgulayan Turk, şunları kaydetti:

“Geleceğin teknolojisi neredeyse Orta Çağ usulü yönetiliyor; seçkin bir azınlık tarafından, neredeyse hiç denetim, denge, katılım ve hesap verebilirlik olmadan. Tarih bize şunu öğretti: Bu tür bir güç karşısında ilk zarar gören, sıradan insanların hak ve özgürlükleri olur.”

Yapay zeka kritik altyapıyı kesebilir

Hak temelli yapay zeka düzenlemesi çağrısını yineleyen Turk, teknolojinin insanların hayatını giderek daha fazla kontrol ettiğini dile getirdi.

Bunun çoğu zaman insanların bilgisi dışında gerçekleştiğine dikkati çeken Turk, teknolojinin kamuoyu tartışmalarını “ince ve sinsi yollarla” çarpıtabileceği uyarısını yaptı.

Önyargılı algoritmaların adaletsizliği endüstriyel ölçekte yeniden üretebileceğini aktaran Turk, “Ulaşımımız, gıdamız ve sağlık hizmetlerimiz giderek dijitalleşiyor. Yapay zekanın kendi başına ya da yanlış ellerde tüm toplulukların veya ülkelerin kritik altyapısını kesebileceği günden çok uzak olmayabiliriz” diye konuştu.

Turk, sözlerini şöyle sürdürdü: “İnsanlar yapay zeka yüzünden medeniyetin çökme ihtimalini tartışırken şunu sormamız gerekiyor: Hangi riskleri alacağımıza kim karar veriyor?”

Demokratik açığın bir güven açığına dönüşmesiyle insanların nihayetinde denetimsiz güce meydan okuyacağı konusunda iyimser olduğunu ifade eden Turk, hayatları üzerinde daha fazla kontrol kazanmak için şimdiden çevrimdışı olmayı seçen gençleri örnek gösterdi.

Öncü yapay zeka şirketlerine güvenlik önlemi çağrısı

Yapay zekanın faydalarının adil biçimde paylaşılması gerektiğini belirten Turk, bunun teknoloji şirketlerinin iyi niyetinin yanı sıra düzenleme ve hesap verebilirlik gerektireceğini kaydetti.

Turk, öncü yapay zeka şirketlerine mektup yazarak “çok geç olmadan” etkili güvenlik önlemleri almalarını istediğini aktardı.

Bir şişe sütün bile çok katmanlı testler, kurallar ve düzenlemeler olmadan markete ulaşamadığını hatırlatan Turk, zarar verme potansiyeli göz önüne alındığında yapay zeka için “bir tür düzenlemeye ihtiyaç duyulmasının tartışmasız olduğunu” söyledi.

Turk, yapay zeka modellerinin nasıl eğitildiği konusunda ise İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin “yapay zekaya görev olarak” verilmesini önerdi.

Okumaya Devam Et

Diplomasi

Paşinyan yeni anayasa taslağının gelecek hafta yayımlanacağını duyurdu

Yayınlanma

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, yeni anayasa taslağının gelecek hafta yayımlanacağını ve referandumdan hangi sonuç çıkarsa çıksın görevinden ayrılacağını duyurdu. Paşinyan, metnin onaylanması halinde Azerbaycan ile barış anlaşmasını imzalayıp onayladıktan sonra koltuğunu bırakacağını söyledi.

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, yeni anayasa taslağının gelecek hafta yayımlanacağını duyurdu ve referandumdan hangi sonuç çıkarsa çıksın görevinden ayrılacağını açıkladı.

Armenpress haber ajansının aktardığına göre Paşinyan, kabine toplantısında yaptığı konuşmada yeni anayasa taslağının gelecek hafta kamuoyuyla paylaşılacağını bildirdi.

Paşinyan, “Anayasa taslağı elbette değiştirilmeli ancak bu değişiklik ‘Gerçek Ermenistan’ ideolojisinin sınırlarının dışına çıkamaz” dedi.

Paşinyan’ın Şubat 2025’te sunduğu “Gerçek Ermenistan” adlı ideolojik belge, Ermenistan topraklarını uluslararası alanda tanınan sınırları içinde 29 bin 743 kilometrekare olarak tanımlıyor.

Ermenistan Başbakanı, muhalefete yeni anayasanın kabulü için referanduma gitmeyi de teklif etti.

Paşinyan’ın bu açıklaması, muhalefetteki Güçlü Ermenistan grubunun lideri Narek Karapetyan’ın yeni anayasaya karşı birleşme çağrısı yaptığı döneme denk geldi.

Muhalefet, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’e atıfla söz konusu metni “Aliyev anayasası” olarak nitelendiriyor.

Paşinyan daha önce ağustos ayında, Azerbaycan’ın Erivan ile barış anlaşması imzalamak için ısrar ettiği değişikliğin yeni anayasaya ekleneceğini söylemişti.

Bu değişiklik, mevcut anayasanın başlangıç bölümünde yer alan 23 Ağustos 1990 tarihli Bağımsızlık Bildirgesi atfını ilgilendiriyor.

Söz konusu bildirge ise Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ile Dağlık Karabağ’ın 1989’da aldığı “yeniden birleşme” hakkındaki ortak kararına gönderme yapıyor.

Paşinyan referandum sonrası görevi bırakacağını söyledi

Paşinyan, 18 Kasım’da parlamentoda kendisinin istifasını isteyen muhalefete seslenerek referandumun sonucuna bakılmaksızın koltuğunu bırakacağını belirtti.

Başbakan, “Beni iktidardan uzaklaştırmak istediğinizi mi söylüyorsunuz? Tamam, referanduma gidelim. Her iki durumda da gidiyorum. Halk yeni anayasaya evet demezse gidiyorum. Evet derse barış anlaşmasını imzalamaya gidiyorum, anlaşmayı onaylarız, barış gündeminin birkaç maddesini hayata geçiririz ve ben yine giderim” diye konuştu.

Paşinyan bu maddeler arasında “Trump Koridoru” (TRIPP) projesinin başlatılmasını ve sınırın zorlu kesimlerinin belirlenmesini saydı.

TRIPP hattının Ermenistan’ın güneyinden geçerek Azerbaycan ana karasını Türkiye ile sınırı bulunan Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ne bağlaması öngörülüyor.

Armenpress’in haberine göre Paşinyan, “Yeni anayasanın kabulünden sonra barış anlaşmasının imzalanıp onaylanacağının garantisi var mı? Evet, böyle garantiler var. Sorumluluğu üstlenebilirim” ifadelerini kullandı.

Muhalefetin bu senaryoyu reddetmesi halinde erken seçime gideceklerini kaydeden Paşinyan, mevcut muhalefet milletvekillerinin bu seçimlerin ardından parlamentoya yeniden girememesi gerektiğini savundu.

Paşinyan, muhalefete “Siz beni görevden uzaklaştırmazsanız ben sizi uzaklaştırırım” uyarısında bulundu ve yeni anayasa kabul edilene kadar başbakanlık görevinde kalacağını vurguladı.

Ermenistan ile Azerbaycan, ABD Başkanı Donald Trump’ın katılımıyla Ağustos 2025’te Washington’da bir barış anlaşmasını paraflamıştı ancak belge henüz imzalanmadı.

Bakü yönetimi, toprak talebi içerdiğini savunduğu 1990 tarihli Bağımsızlık Bildirgesi’ne atıf yapan Ermenistan anayasasının değiştirilmesini barış anlaşması için şart koşuyor.

Erivan güvenlik bildirgesine NATO atıfları nedeniyle katılmadı

Paşinyan, Ermenistan’ın Avrupa güvenliğinin temel ilkelerine ilişkin bildirgeye neden imza atmadığına da açıklık getirdi.

13 Kasım’da Dublin’de düzenlenen Avrupa Siyasi Topluluğu zirvesinde sunulan belge yaklaşık 40 devlet tarafından imzalanmıştı.

Paşinyan, metinde NATO’ya çok sayıda atıf yer alması nedeniyle Erivan’ın bildirgeye katılmadığını söyledi.

TASS haber ajansının aktardığına göre Paşinyan, Ermenistan’ın Avrupa Birliği’ne (AB) katılım sürecini başlattığını hatırlatarak “politikamızda NATO’ya katılma kararı yok” dedi.

Başbakan, Avrupalı ortakların Erivan’ın bu kararını anlayışla karşıladığını da sözlerine ekledi.

Paşinyan, Ermenistan’ın tam AB üyeliği ihtimalini bugün bir yıl öncesine kıyasla çok daha gerçekçi gördüğünü belirtti.

Okumaya Devam Et

Çok Okunanlar

English