Bizi Takip Edin

Diplomasi

Güney Kafkasya dinamiklerinde Orta Doğu etkisi

Yayınlanma

İsrail ve Azerbaycan arasında artan işbirliği İran için ne anlama geliyor? İsrail ve Türkiye’nin Güney Kafkasya’da çatışan ve örtüşen çıkarları neler? İsrail’in varlığı Rusya’da nasıl algılanıyor? Moskova’nın Orta Doğu’daki nüfuzu Ukrayna’daki gelişmelerden nasıl etkilenecek?

Malcolm H. Kerr Carnegie Orta Doğu Merkezi’nden Armenak Tokmajyan Orta Doğu’daki aktörlerin Güney Kafkasya’daki gelişmeler üzerinde etkisini Sergei Melkonian ile konuştu. Melkonian’ın Ermenistan’ın Orta Doğu’nun bir parçası olduğu ya da Karabağ savaşında Libya ve Suriyeli paralı askerlerin Azerbaycan cephesinde savaştığı gibi tartışmalı bazı iddialarına rağmen söyleşi Güney Kafkasya’daki çıkar çatışmalarına dair bir projeksiyon tutuyor.

Söyleşinin tamamını yayınlıyoruz:

***

Orta Doğu Bağlantıları Güney Kafkasya’yı Şekillendiriyor

Armenak Tokmajyan

Sergei Melkonian röportajında Ermenistan, Azerbaycan, Türkiye ve İsrail’in İran’ın kuzeyine uzanma çabalarını ele alıyor.

Sergei Melkonian Ermenistan Uygulamalı Politika Araştırma Enstitüsü’nde ve Moskova’daki Doğu Çalışmaları Enstitüsü’nde araştırma görevlisi. Doktorasını İsrail-Suriye ilişkileri üzerine 2021’de Rusya Dışişleri Bakanlığı Diplomasi Akademisi’nde tamamlamıştır. Erivan’daki Ermeni Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü’nde ders veriyor ve Orta Doğu ve Kuzey Afrika programını yönetiyor. Armenak Tokmajyan Güney Kafkasya’daki durum, Türkiye, İsrail ve İran arasındaki ilişkiler ile Ukrayna’da devam eden savaş ışığında Rusya’nın Orta Doğu’daki konumu hakkındaki görüşlerini almak için mayıs ayı ortasında Melkonian ile röportaj yaptı.

Armenak Tokmajyan: Güney Kafkasya’nın, özellikle de Ermenistan’ın Orta Doğu’nun bir parçası olarak görülebileceğini savundunuz. Bu konuyu detaylandırabilir misiniz?

Sergei Melkonian: Bu soruyu yanıtlamak için farklı yaklaşımlar var. En bariz olanla başlayabiliriz: Coğrafya. Ermenilerin etnik kökeni ve devleti Ermeni yaylalarında oluşmuştur. Burası, siyasi bir bölge olarak Ortadoğu’yu da kapsayan Batı Asya coğrafi bölgesinin bir parçasıdır. Bu coğrafi alanın Ortadoğu’nun bir parçası olduğunu anlamak için, bölge medeniyetlerinin etrafında şekillendiği iki nehrin, Dicle ve Fırat’ın Ermeni yaylalarından aktığını belirtmek yeterlidir. Bugün Ermenistan, Orta Doğu’nun iki önemli aktörü olan Türkiye ve İran ile sınır komşusudur; Erbil, Tahran ve Bağdat ise Erivan’a Moskova ya da Brüksel’den daha yakındır.

Tarihsel anlamda Ermenistan’ın sınırları, doğal çevresi olan Orta Doğu’nun derinliklerine kadar uzanıyordu. Daha sonra Ermenistan hem Osmanlı İmparatorluğu’nun hem de tüm bölgeyi kapsayan İran’daki Safevi ve Kaçar İmparatorluklarının bir parçası olmuştur. Ermenistan’ı herhangi bir tarihsel dönemde dünya haritasında bulmak için modern Ortadoğu’nun sınırlarını çizen ve tanımlayan haritacılara başvurmalıyız.

Ermenistan kültürel olarak da bölgenin bir parçasıdır. Tarih boyunca yaşadıkları bölge göz önüne alındığında Ermenilerle Arap Doğusunun arasında gelenekler, mutfak, dilsel aktarım ve benzeri açılardan paralellikler bulunabilir. Örneğin Ermeniler, I. Dünya Savaşı sırasındaki soykırımdan (yazar bu ifadeyi kullanıyor) kaynaklanan Ermenistan Diasporası’nın ortaya çıkmasından birkaç yüzyıl önce Suriye toplumunun bir parçasıydı ve Ermeni Apostolik Kilisesi en eski Doğu Hıristiyan kiliselerinden biridir.

Siyasi düzeyde, Ermeni devletleri tarih boyunca Orta Doğu’daki bölgesel süreçlerin bir parçası olmuştur. Bugün de durum değişmedi. Ermenistan bölgedeki çatışmaların sonuçlarını hissediyor. Irak ve Suriye’den gelen Ermeni mültecilerin yeniden yerleştirilmesi ya da Libya ve Suriye’den gelen paralı askerlerin 2020’de Ermenistan’la olan savaşında Azerbaycan’ın yanında yer alması buna örnektir.

AT: Güney Kafkasya’da İsrail ve Azerbaycan arasında işbirliğinin arttığını gözlemliyoruz. İsrail’in bu konudaki temel hedefleri nedir ve Rusya “arka bahçesinde” İsrail’in genişleyen rolünü nasıl algılıyor?

SM: Geçmişte İsrail ve Azerbaycan arasındaki ilişkiler öncelikle ekonomik ve enerji alanlarında gerçekleşirken, günümüzde askeri-teknik işbirliği ve güvenlik konularına daha fazla önem veriliyor. Bu nedenle Azerbaycan, İsrail’in genellikle “yeni çevre stratejisi” olarak adlandırılan dış politika stratejisinde önemli bir rol üstlenmiştir. Bu strateji, İsrail’in güvenliğine yönelik ana tehdit kaynağına yakın olan devletlerle yakın ilişkiler kurmaya dayanıyor. Bu nedenle İran ile kara ve deniz sınırı olan Azerbaycan, Türkmenistan ve Körfez ülkeleri İsrail diplomasisi için öncelikli alanlardır.

Azerbaycan’ın 2020’de Dağlık Karabağ’ın bir bölümünde kontrolü sağlamasının ardından İran ile Azerbaycan arasındaki sınır yaklaşık 100 kilometre arttı ve İsrail, İran’a sadece 7 kilometre mesafedeki izleme tesislerine erişim imkânı elde etti. Bugün İsrail, gayri resmi olarak, Türkiye ve Azerbaycan’ın Ermenistan egemenliğindeki topraklar üzerinden iki ülke arasında koridor oluşturma projesi olan “Zangezur Koridoru”nun açılmasını destekliyor. Bu projenin hayata geçirilmesi, Azerbaycan üzerinden Türkiye’nin İran sınırının hemen kuzeyindeki bölgelerde nüfuzunu önemli ölçüde artmasına yol açacak.

Rusya ise İsrail’in Güney Kafkasya’daki faaliyetlerine fazla önem vermiyor. İlk olarak, 2020 savaşı yoluyla Dağlık Karabağ’daki statükoyu değiştirme arzusu Azerbaycan’dan geldi. İsrail de bunun sonuçlarından faydalandı çünkü hem Azerbaycan’ın savaşa hazırlığında hem de çatışma sırasında destek sağlayarak çok önemli bir rol oynadı. İkincisi, Moskova İsrail’i Güney Kafkasya’daki Batı nüfuzu için bir kanal olarak görmüyor. Üçüncüsü, İsrail Rusya’nın bölgedeki çıkarlarını etkilemiyor; Moskova’nın Güney Kafkasya’daki en önemli rakibi Ankara.

AT: İsrail ve Türkiye’nin Güney Kafkasya’daki çıkarları arasındaki etkileşimi ve bu durumun nihai sonucunu nasıl gördüğünüzü açıklayabilir misiniz?

SM: Türkiye ve İsrail’in bölgede farklı çıkarları var. Ankara için burası tarihsel olarak ulusal çıkarlarını peşinden koştuğu bir bölge. Türkiye ekonomik, enerji, lojistik ve askeri araçları kullanarak nüfuzunu yaymaya çalışıyor. Bu nedenle nüfuz alanları mücadelesinde Rusya ve İran’ın rakibi konumunda. İsrail için Güney Kafkasya’nın böyle bir stratejik önemi yok. Enerji ithalatı, silah pazarı ve özellikle İran ile gerilim alanı yaratma bağlamında önemli.

Türkiye ve İsrail’in Güney Kafkasya’daki çıkarlarının ana kesişim noktası İran’ın zayıflatılması. Türkiye ve İsrail arasındaki siyasi krize rağmen, her ikisi de 2020’de Ermenistan ve Dağlık Karabağ’a karşı savaşta Azerbaycan’ı destekledi. Her ikisi de savaştan fayda sağladı. Türkiye, Azerbaycan üzerindeki etkisini artırdı, orada askeri bir varlık oluşturdu ve “Zengezur Koridorunu” açabilmesini daha mümkün kıldı. İsrail ise İran sınırına erişim ve bu sınırda Tahran’a baskı yapmak için kullanabileceği güçlü bir müttefik kazandı. Türkiye ve İsrail arasında rekabet askeri-teknik alanda ortaya çıkabilir; Azerbaycan’a kim daha fazla silah tedarik edecek? Aksi takdirde, işbirliği her iki tarafın da çıkarlarına rekabet ya da çekişmeden daha uygun.

AT: Rusya kısa süre önce Ukrayna’daki savaşın başlamasından sonra geliştirdiği yeni dış politika konseptini yayınladı. Orta Doğu, özellikle de Suriye, bu yeni vizyonun neresine oturuyor?

SM: Yeni dış politika konsepti Orta Doğu’ya farklı bağlamlarda atıfta bulunuyor. Birincisi, Rusya devletler arasında bölgesel entegrasyon ve diyalog biçimlerini desteklediğini ifade ediyor. Moskova için bu, tüm bölgesel meselelerin sadece Ortadoğu devletleri tarafından tartışılması gerektiği anlamına geliyor ki bu da başta Batı olmak üzere bölge dışı aktörlerin süreçlerden dışlanması demek. İkinci olarak, Orta Doğu uluslararası terörizmle mücadele bağlamında zikredilen tek bölge. Dahası, belgede Rusya’nın Hıristiyan nüfusun korunması için bölgedeki devletlerle işbirliğine hazır olduğu özellikle vurgulanıyor. Üçüncüsü, Orta Doğu, çok kutuplu dünyanın merkezlerinden biri olma potansiyeli nedeniyle, Rusya’nın beşinci en önemli bölgesel önceliği, yani daha geniş İslam dünyasıyla ilişkileri bağlamında anılıyor. Rusya’nın bölgeyi geleneksel muhafazakâr değerlere bağlı ve aynı zamanda Batılı neoliberal modeli kabul etmeyen yerlerden biri olarak gördüğünü eklemek önemli.

Suriye’ye gelince, konseptin 2016’da yayınlanan bir önceki versiyonunda Rusya’nın buradaki çatışmanın çözümüne yönelik yaklaşımını ve ülkenin geleceğine ilişkin vizyonunu açıklayan bir paragraf yer alıyordu. Konsept, Rusya’nın Suriye’deki askeri harekatının Eylül 2015’te başlamasından bir yıl sonra onaylanmış ve Rusya’nın politikasını ve hedeflerini tanımlamıştı. Konseptin yeni versiyonunda bu paragraf yer almıyor ancak Suriye’nin komşularıyla ilişkilerini normalleştirmesinin önemine işaret ediliyor. Bu da Rusya’nın bakış açısına göre çatışmanın büyük ölçüde çözüldüğünü gösteriyor. Gerisi Suriye’nin Orta Doğu devletleriyle ilişkilerinin normalleşmesine bağlı. Aslında Suriye, Moskova’nın öncelikler listesinde İran’dan sonra ikinci sırada yer alıyor.

AT: Orta Doğu ülkeleri, Ukrayna’daki çatışmaya rağmen Rusya ile ilişkilerini sürdürürken, Rusya’nın bölgedeki harekâtı sekteye uğramaya devam ederse, Moskova’nın bölgeyle olan ilişkilerinde ne gibi orta ve uzun vadeli etkiler öngörüyorsunuz?

SM: Stratejik olarak, Rusya’nın ortaya çıkan uluslararası düzenin Batı merkezli olmadığını göstermesi önemli. Bu bağlamda Ortadoğu’ya özel önem verilmekte. Rusya, Ukrayna savaşının gelişimine doğrudan bağlı olmayan pek çok işbirliği biçimi sunuyor: Avrasya Ekonomik Birliği ile bir serbest ticaret bölgesinin oluşturulması, Avrasya’da iletişimin geliştirilmesi, nükleer santrallerin inşası gibi. Rus girişimlerinin başarısı birkaç ön koşula bağlıdır.

Birincisi, Rusya’nın mali ve ekonomik yetenekleri. Açıkçası, Ukrayna’daki savaş sekteye uğrarsa, Rusya bu tür girişimlerin itici gücü olamaz. Örneğin, bugün Moskova; Rusya, Azerbaycan, İran, Orta Asya’nın bazı bölgeleri ve Hindistan üzerinden yük taşımaya yönelik bir ulaşım ağı olan Kuzey-Güney koridorunu tamamlamak için Resht-Astara bölümüne yatırım yapabilir. Ancak Ukrayna’daki durum kötüleşirse, bu artık geçerli olmayabilir.

İkincisi, Ukrayna’daki aksilikler, bölge devletlerinin Batı’yı yalnızca güçlendirecek zayıf bir Rusya ile işbirliği yapma isteklerini azaltabilir. Orta Doğu nüfusunun bir kısmı, Rusya’yı ve başkanı Vladimir Putin’i egemen Batı’ya meydan okuduğu için güçlü olarak görüyor. Bununla birlikte, olası zayıflık durumunda, özellikle Batı’dan baskı veya daha cazip teklifler gelirse, destek seviyesi ve Rusya ile stratejik projeler geliştirme isteği azalacaktır.

Üçüncüsü, Ukrayna’da daha fazla aksilik olması durumunda, Suriye’deki Rus askeri varlığında bir düşüş bekliyoruz. Aynı zamanda Moskova, ülkede daha sonra geri dönebilmesini ve hatta varlığını genişletmesini sağlayacak bir konumu korumaya çalışacaktır.

Diplomasi

APEC Zirvesi öncesi bilinmesi gerekenler

Yayınlanma

Ticaret, teknoloji ve güvenlik alanındaki gerilimler, Shenzhen’de titizlikle hazırlanan APEC zirvesinin gündemine damga vurabilir.

Çin, bu hafta ülkenin güneyindeki teknoloji merkezi Shenzhen’de 33. Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Forumu’na ev sahipliği yapıyor. Liderler zirvesi çarşamba ve perşembe günleri düzenlenecek. Konuklar arasında ABD Başkanı Donald Trump ve Japonya Başbakanı Sanae Takaichi de bulunuyor. Zirve kapsamında çok sayıda ikili ve çok taraflı görüşmenin yapılması bekleniyor. Bunlar arasında Trump, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in katılacağı ilk üçlü zirve de yer alıyor.

Trump, Cumhuriyetçi Partinin bu ay ABD’de yapılan ara seçimlerde aldığı ağır yenilginin ardından Çin’e gelecek. Analistlere göre etkinlikler, Xi’yi ve Çin’i küresel siyasetin merkezine yerleştirecek şekilde titizlikle planlanacak. Ancak zirve öncesindeki gündem, ABD’li teknoloji devi Nvidia’da patlak veren skandalın gölgesinde kaldı. Skandal, CEO Jensen Huang’ın istifasına yol açarken şirketin gelişmiş yapay zekâ çiplerinin Çin’e nasıl ulaştığına ilişkin tartışmaları da alevlendirdi.

Nikkei Asia APEC toplantıları hakkında bilinmesi gereken beş önemli konuyu derledi:

APEC nedir, gündeminde neler var?

APEC, ticaret ve ekonomi konularını görüşmek üzere 21 üyeyi bir araya getiren bir forum. Üyeleri, dünya gayrisafi yurt içi hasılasının yaklaşık yüzde 60’ını ve küresel ticaretin yarısını oluşturuyor. Bir başka çok taraflı platform olan G20 ile karşılaştırıldığında APEC, ağırlıklı olarak Asya ekonomilerinden oluşuyor. Forumun sekretaryası Singapur’da bulunuyor. Bölgenin en büyük ekonomilerinden biri olan Hindistan ise APEC üyesi değil.

Üye ekonomilerin liderleri her yıl bir araya geliyor ve toplantıların sonunda genellikle ortak bir bildiri yayımlanıyor. Ancak son yıllarda ABD ile Çin arasındaki gerilimler müzakereleri zorlaştırıyor. Trump’ın gümrük tarifesi politikalarının yol açtığı aylar süren ticari çalkantıların ardından, geçen yıl Güney Kore’de düzenlenen zirvenin ortak bildirisinde Dünya Ticaret Örgütüne ve çok taraflı ticaret sistemine destek veren herhangi bir ifadeye yer verilmemişti.

APEC’in bir diğer önemli boyutu da iş dünyasıyla kurduğu işbirliği. Salı ve çarşamba günleri, yaklaşık 2 bin kişinin katılımıyla geleneksel CEO Zirvesi düzenlenecek. Xi Jinping de zirvenin açılış konuşmasını yapacak.

ABD’li iş dünyası liderleri geçmişte bu zirvelere geniş katılım gösteriyordu. Ancak hazırlık sürecini bilen bir kaynağa göre bu yıl takvim uyuşmazlıkları nedeniyle çok sayıda Amerikalı iş insanının toplantıya katılmaması bekleniyor.

Çin’le uzun süredir güçlü bağları bulunan Tesla ve SpaceX’in patronu Elon Musk’ın zirveye katılması bekleniyor. Buna karşılık, geçen yılki zirvenin yıldız isimlerinden biri ve yapay zekâ devriminin önde gelen temsilcilerinden Nvidia’nın eski CEO’su Jensen Huang’ın toplantıda yer alması düşük bir ihtimal olarak görülüyor. Huang, Çin adına casusluk yaptığından şüphelenilen bir kadınla ilişkisi de dahil olmak üzere evlilik dışı ilişkilerine dair haberlerin ardından geçen hafta görevinden ayrılmıştı.

Zirve kapsamında gerçekleştirilecek ikili görüşmeler de yakından takip edilecek.

Trump ve Xi, geçen yılki APEC Zirvesi’nden kısa süre önce Güney Kore’de ticari ateşkes üzerinde anlaşmıştı. İki lider, Shenzhen’de bu uzlaşmayı sürdürmeye çalışacak.

Çin, APEC’e üçüncü kez ev sahipliği yapıyor. Resmî gündemde temiz enerji, tedarik zincirlerinde işbirliği, yapay zekâ ve serbest ticaret bulunuyor.

APEC İcra Direktörü Eduardo Pedrosa, bu haftaki toplantılardan somut sonuçlar çıkacağı konusunda iyimser. Üyelerin yıl boyunca 300 hazırlık toplantısı gerçekleştirdiğini belirten Pedrosa, “Çok taraflılık canlılığını koruyor ve iyi işliyor” dedi.

Trump ve Xi’nin bu yılki üçüncü görüşmesinden ne çıkacak?

İki taraf ticari ateşkesi ocak ayına kadar uzattı. Ancak eylül ayında açıklanan ve karşılıklı 60 milyar dolarlık ticarete uygulanan gümrük vergilerinin düşürülmesini öngören plan henüz sonuçlandırılmadı. Her iki ülkedeki şirketler de bu konuda alınacak kararı endişeyle bekliyor.

Devam eden anlaşmazlıklar nedeniyle daha kapsamlı uzlaşmalara varılması yönündeki beklentiler düşük.

Çin’in nadir toprak elementleri ihracatına uyguladığı lisans zorunluluğu, ABD’li üreticiler üzerinde baskı oluşturmaya devam ediyor. Xi’nin ise Trump’tan Tayvan’ın “bağımsızlığına” karşı çıkmasını ve adaya silah satışlarından kaçınmasını istemeyi sürdürmesi bekleniyor.

Pekin ayrıca ileri teknolojilere yönelik ihracat kontrollerini gündeme getirebilir. Yarı iletken çiplerin ABD düzenlemeleri ihlal edilerek Çin’e ulaştırılıp ulaştırılmadığına ilişkin soru işaretlerinin ortaya çıkmasının ardından Washington’daki Çin karşıtı şahinler, daha sıkı kısıtlamalar getirilmesi için baskı yapıyor.

Bunlardan ayrı olarak, iki tarafın yapay zekâ alanında ilk ikili diyalog toplantısını gerçekleştirmesi bekleniyor. Bu görüşmelerin amacı, yapay zekâdan kaynaklanabilecek ortak risklere karşı önlem almak.

ABD ve Çin daha önce yapay zekâyla bağlantılı acil durumlarda kullanılmak üzere bir doğrudan iletişim hattı kurulması konusunda anlaşmıştı.

Johns Hopkins Üniversitesi Amerika, Çin ve Küresel İlişkilerin Geleceği Enstitüsünde kıdemli araştırmacı olan Samm Sacks, Pekin ile geçmişte kurulan geleneksel doğrudan iletişim hatlarının pek başarılı olmadığını, ancak taraflar arasında resmî bir iletişim kanalına ihtiyaç duyulduğunu söyledi.

Sacks, “Hangi yapay zekâ olaylarının bilgi paylaşımı kapsamına girdiğini, hangilerinin girmediğini tanımlamak için daha fazla çalışma yapılması gerekiyor” dedi.

Trump-Xi-Putin üçlü zirvesinden neler bekleniyor?

Çin, Beyaz Saray Sözcüsü Olivia Wales’in cuma günü gazetecilere Trump’ın “dünyadaki nükleer silahların azaltılmasını görüşeceğini” söylemesinin ardından, üçlü zirvenin perşembe günü gerçekleştirileceğini açıkladı.

Wales, aynı zamanda “Herhangi bir anlaşmaya varılmasını beklemiyoruz” dedi.

Wall Street Journal’ın haberine göre Putin ise görüşmenin Rusya’nın Ukrayna’daki savaşını sona erdirme konusunu ele almak için kullanılmasını önerdi.

Trump, Putin ile son olarak Ağustos 2025’te Alaska’da bir araya gelmiş ve Ukrayna’daki savaşı görüşmüştü.

Analistler, gerçekleşmesi halinde üçlü zirveden somut sonuçlar çıkmasını beklemiyor. Ancak görüşmenin siyasi mesajlar vermek için önemli bir platform oluşturabileceğini düşünüyor.

ABD’nin deneyimli diplomatlarından ve The Asia Group’un yönetici ortaklarından Kurt Tong’a göre zirve, Xi’ye Çin’i diplomatik girişimlerin merkezinde yer alan bir aktör olarak sunma fırsatı verecek.

Öte yandan Tong, Trump’ın bu görüşmeye farklı bir açıdan yaklaşabileceğini belirtti. Ona göre Trump, Putin ile ilişkilerini güçlendirerek Rus lideri taviz vermeye ikna edebileceğini ve böylece Ukrayna’daki savaşın sona ermesini sağlayarak bu başarıyı hem kendisine hem de Xi’ye mal edebileceğini düşünüyor olabilir.

Yeni Amerikan Güvenliği Merkezi (CNAS) kıdemli araştırmacısı Jake Stokes ise zirvenin zamanlaması ve düzenleneceği ortamın yanlış mesajlar verebileceği uyarısında bulundu.

Stokes, “Görüşmenin yaratacağı görüntü ve atmosferin bazı yönleri, Trump’ın Amerika’nın geleneksel dostları ve müttefikleriyle ilişkilerini geliştirmekten ziyade otoriter rakipleriyle ilişkilerini iyileştirmeye daha fazla ilgi duyduğu izlenimini veriyor” dedi.

Pekin ile gerilim yaşayan Japonya zirveye nasıl yaklaşacak?

Japon hükümeti, Başbakan Sanae Takaichi’nin Shenzhen’e gideceğini cuma günü nihayet doğruladı. Takaichi, Çin ziyaretinden önce Filipinler’in başkenti Manila’ya uğrayarak Güneydoğu Asya Uluslar Birliğinin (ASEAN) yıllık toplantısına katılacak.

Takaichi, seyahatinin ilk durağı olan Filipinler ile ikinci durağı Çin’de birbirinden oldukça farklı diplomatik ortamlarla karşılaşacak.

Filipinler, Japonya’nın yakın ortaklarından biri. Çin ile Japonya arasındaki ilişkiler ise 1972’de diplomatik ilişkilerin normalleşmesinden bu yana en düşük seviyelerinden birinde bulunuyor.

Takaichi’nin 7 Kasım 2025’te parlamentoda yaptığı ve Tokyo ile Pekin arasında diplomatik ilişkilerin donmasına yol açan açıklamalarının üzerinden bir yıldan biraz fazla zaman geçti.

Takaichi, Çin’in Tayvan’a saldırdığı ve ABD ordusunun deniz ablukasını güç kullanarak kırmak için müdahale ettiği varsayımsal bir senaryoyu değerlendirerek, bunun Japonya açısından “ülkenin varlığını tehdit eden bir durum” oluşturabileceğini iddia ederek müdahale edeceklerini söylemişti. Ayrıca Japonya son savunma belgesinde Çin’i bir kez daha “tehdit” olarak nitelendirdi.

Takaichi’nin Shenzhen’de Çin tarafından soğuk karşılanacağı neredeyse kesin. Pekin’in Japon lideri mümkün olduğunca yalnızlaştırmaya çalışması bekleniyor.

Takaichi ile Xi arasında planlanmış herhangi bir ikili görüşme bulunmuyor. Bununla birlikte iki liderin selamlaşması ya da kısa bir sohbet gerçekleştirmesi ihtimali var.

Takaichi açısından böyle bir temas bile diplomatik kazanım sayılabilir.

Shenzhen’de Takaichi’nin karşı karşıya kalacağı tek sınav Çin ile ilişkiler olmayacak. Japon hükümeti, Rusya ile de giderek derinleşen gerilimler yaşıyor.

Daha genel olarak Takaichi’nin bu fırsatı, Japonya’nın ikili ilişkiler ve bölgesel meselelerdeki tutumunu vurgulamak için kullanması bekleniyor.

Zirveyi hangi diğer jeopolitik sorunlar zorlaştırabilir?

Bölgenin birçok noktasında anlaşmazlıklar devam ediyor.

Japonya örneğinde olduğu gibi Çin’in Filipinler’e nasıl yaklaşacağı da yakından izlenecek. Güney Çin Denizi’nde, Filipinler’in Batı Filipin Denizi olarak adlandırdığı sularda deniz yetki alanlarına ilişkin gerilimler giderek tırmanıyor.

Filipinler Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr., ASEAN toplantılarına ev sahipliği yaptıktan sonra Shenzhen’e gidecek. Ancak Xi ile baş başa bir görüşme yapıp yapmayacağı henüz belli değil.

Bir diğer önemli gündem maddesi de ev sahibi Çin’in Tayvan’la ilgili vereceği mesajlar olacak.

Tayvan, “Çin Taypesi” adı altında APEC’in tam üyesi konumunda.

Tayvan lideri Lai Ching-te, Çin’de geniş ticari faaliyetleri bulunan bilgisayar üreticisi Acer Group’un kurucusu Stan Shih’i APEC toplantısına temsilcisi olarak atadı.

Lai’nin Sözcüsü Karen Kuo, Pekin’e “ev sahibi olarak sorumluluklarını yerine getirmesi” çağrısında bulunarak Tayvan heyeti için “eşitlik, onur ve güvenlik” garantisi verilmesini istedi.

Çin Dışişleri Bakanlığı ise “Tayvan bölgesinin” katılımının “Tek Çin ilkesi ile ilgili APEC mutabakat zabıtlarının kural ve teamüllerine uygun biçimde” ele alınacağını açıkladı.

APEC üyesi olmayan Kuzey Kore meselesi de zirvenin gündemini etkileyebilecek konular arasında bulunuyor. Pyongyang, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi yaptırımlarına rağmen nükleer silah ve balistik füze geliştirme faaliyetlerini sürdürüyor.

Trump ile Kuzey Kore lideri Kim Jong Un’un, Trump’ın ilk başkanlık döneminde gerçekleştirdikleri bir dizi görüşmenin ardından yeniden bir araya gelebilecekleri yönünde spekülasyonlar ortaya çıkmıştı. Ancak her iki taraf da böyle bir görüşme planlandığını reddetti.

Okumaya Devam Et

Diplomasi

BM’de “otonom silah” zirvesi

Yayınlanma

ABD ve Rusya’nın, Cenevre’de başlayan Birleşmiş Milletler toplantısında yapay zekalı otonom silahlara hukuki bağlayıcılığı olan kısıtlamalar getirilmesine yönelik müzakerelere karşı çıkması bekleniyor. Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi’ne taraf 128 devletin çoğu bağlayıcı düzenlemeyi desteklerken, Washington beş yıllık yetkiyle tavsiye niteliğinde bir belge öneriyor.

ABD ve Rusya’nın, Cenevre’de bu hafta düzenlenen toplantıda yapay zekalı otonom silahlara hukuki bağlayıcılığı olan kısıtlamalar getirilmesine yönelik müzakerelere karşı çıkması bekleniyor.

Reuters haber ajansı, diplomatik kaynaklara dayandırdığı haberinde iki ülkenin mevcut hukuk kurallarını yeterli gördüğünü aktardı.

Birleşmiş Milletler (BM) öncülüğündeki toplantı bugün başladı.

Katılımcılar, insan müdahalesi olmadan güç kullanabilen ölümcül otonom silah sistemlerine yasak ve kurallar getirecek bir anlaşma için müzakereleri başlatıp başlatmamaya karar verecek.

Reuters’ın verilerine göre Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi’ne taraf 128 devletin çoğu, hukuki bağlayıcılığı olan bir düzenlemeyi destekliyor.

ABD, Rusya ve İsrail ise mevcut uluslararası insancıl hukuk normlarını yeterli görerek daha önce bu yaklaşıma karşı çıkmıştı.

Ajans, Moskova’nın bu toplantı öncesinde tutumunu henüz kamuoyuna açıklamadığını belirtti.

Moskova gözlemci Avrupa Birliği’nin söz almasını engellemeyi planlıyor

Üst düzey bir Batılı diplomat, Rusya’nın görüşmelere gözlemci olarak katılan Avrupa Birliği’nin (AB) konuşma yapmasını da engellemeyi planladığını söyledi.

Washington yönetimi, bağlayıcı kurallar yerine tavsiye niteliğindeki ilkeleri tercih ediyor.

ABD, hukuki bağlayıcılığı olmayacak bir belge üzerinde müzakere yürütülmesi için beş yıllık bir yetki süresi verilmesini önerdi.

Mevcut toplantının başkanı ise bağlayıcı bir protokol üzerinde uzlaşılması için iki yıllık bir yetki süresi öneriyor.

Reuters’a konuşan iki diplomat, görüşmelerin zorlu geçeceğini ancak hafta sonuna kadar bir uzlaşıya varılabileceğini söyledi.

Diplomatlardan biri, bağlayıcı bir anlaşma, tavsiye niteliğinde bir belge ya da her iki yaklaşımın birleşimi dahil tüm seçeneklerin değerlendirildiğini belirtti.

Düzenleme yanlıları, otonom sistemlerin öngörülemez biçimde hareket edebileceği ve ölümcül hata riskini artırabileceği uyarısında bulunuyor.

Uluslararası Kızılhaç Komitesi, mevcut insancıl hukukun bu tür silahların yarattığı özgül riskleri yeterince kapsamadığı görüşünde.

Washington ve Moskova eylül ayındaki metni birlikte yumuşattı

Future of Life Institute adlı kuruluşun askeri yapay zeka düzenlemeleri birimi yöneticisi Anna Hehir, ABD ve Rusya’nın eylül ayında olduğu gibi sonuç belgesini yumuşatmaya çalışacağını öngördü.

Hehir, tam otonom sistemlerin Ukrayna’da ilk kez kullanıldığına dair basında yer alan haberlere de işaret etti.

The Washington Post gazetesi daha önce, kapalı kapılar ardındaki görüşmelere katılan üç kişiye ve incelediği belgelere dayanarak Rus ve Amerikan heyetlerinin otonom silahlara yönelik şartları yumuşatmak için ortak çaba harcadığını yazmıştı.

Cenevre’de 31 Ağustos ile 4 Eylül arasında yapılan oturumlarda, sistemlerin öngörülebilirliği ve güvenilirliği, etik kaygıların gözetilmesi ve yapay zekanın seçtiği hedeflerin saldırı öncesinde insan tarafından doğrulanması gibi hükümler taslaktan çıkarılmıştı.

Gazetenin verilerine göre taraflar, müzakerelerin son aşamasında yaklaşık onar hukukçuyu devreye soktu ve yaklaşık 15 saat içinde bu değişikliklerin yapılmasını sağladı.

Üzerinde uzlaşılan metin hukuki bağlayıcılık kazanmadı.

Okumaya Devam Et

Diplomasi

Paşinyan: Ermenistan’ı 20 yıl içinde AB’de görüyorum

Yayınlanma

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, ülkesini önümüzdeki 20 yıl içinde Avrupa Birliği bünyesinde gördüğünü açıkladı. Muhalefetteki Cumhuriyetçi Parti’den Artak Zakaryan ise 10 yıl sonra AB’nin kalmayabileceğini savunarak Paşinyan’ı dış güçlerin talimatlarını uygulamakla suçladı.

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, ülkesinin önümüzdeki 20 yıl içinde Avrupa Birliği (AB) üyesi olacağını öngördü.

Aravot gazetesinin aktardığına göre Paşinyan, bu değerlendirmeyi Dublin Uluslararası ve Avrupa İşleri Enstitüsü’nde uzmanlarla yaptığı toplantıda dile getirdi.

Tartışmanın sonunda kendisine Ermenistan’ı 20 yıl sonra nasıl hayal ettiği soruldu.

Paşinyan soruyu “Ermenistan’ı Avrupa Birliği bünyesinde görüyorum” sözleriyle yanıtladı.

Paşinyan’dan dengeli dış politika vurgusu

Başbakan konuşmasının önceki bölümünde ülkesinin dış politika çizgisini anlattı.

Moderatör, Ermenistan’ın dış politika yönelimini değiştirip değiştirmediğini sordu.

Paşinyan, Erivan’ın başka bir ortakla yakınlaşmak adına mevcut ortaklarından uzaklaşma arayışında olmadığını belirtti.

Ermenistan hükümetinin başı şöyle konuştu:

“Ermenistan dün neredeyse, bugün de orada. Ermenistan gelecekte de aynı yerde, kendi yerinde olacak. Hiçbir ortaktan uzaklaşmak ve başka ortaklara yaklaşmak istemiyoruz. Biz yalnızca dengeli ve dengeleyici dış politikamızı uyguluyoruz.”

Muhalefet: Paşinyan üçüncü tarafların talimatını uyguluyor

Muhalefetteki Ermenistan Cumhuriyetçi Partisi temsilcisi Artak Zakaryan, Paşinyan’ın öngörüsüne itiraz etti.

Zakaryan, AB’nin o zamana kadar varlığını sürdüremeyebileceğini savunarak ülkenin önümüzdeki yirmi yılda birliğe katılacağından şüphe duyduğunu dile getirdi.

Muhalif siyasetçi şu ifadeleri kullandı:

“Büyük ihtimalle 10 yıl sonra Avrupa Birliği diye bir yapı kalmayacak, ama o 20 yıl sonra Ermenistan’ı AB içinde görüyor. Aslında Nikol’un ne söylediğinin bir önemi yok. Bu yıllar boyunca her türlü yalanı söyledi ya da yazdı. Gerçekte ise bambaşka, çoğu zaman da söylediklerinin tam tersi işler yaptı.”

Zakaryan’a göre Paşinyan bağımsız bir siyasetçi değil ve kendisini kontrol eden üçüncü tarafların talimatlarını Ermenistan’da hayata geçiriyor.

Zakaryan, “Ermenistan’ı temel güvenlik bölgesinden dikkatlice çıkarmaya ve onu pantürkizm zincirinin bir halkası olarak Türk devletlerinin nüfuz ve kontrol alanına yerleştirmeye çalışıyorlar” iddiasında bulundu.

Ermeni halkının bu politikanın sürmesine izin vermesi halinde 10 ila 15 yıl içinde ülke nüfusunun yapısında ciddi bir değişim yaşanacağını öngören Zakaryan, bunun iç ve dış politikanın kökten gözden geçirilmesine yol açacağını ileri sürdü.

Erivan’ın AB süreci 2013’ten bugüne nasıl ilerledi?

Ermenistan, 2010 yılından beri üzerinde çalışılan AB Ortaklık Anlaşması’nı 2013 yılında imzalamaktan vazgeçmişti.

Erivan bunun yerine daha sonra Avrasya Ekonomik Birliği’ne (AEB) dönüşen Gümrük Birliği’ne katılma niyetini açıklamıştı.

Kasım 2017’de Brüksel’de Ermenistan ile AB arasında Kapsamlı ve Genişletilmiş Ortaklık Anlaşması (CEPA) imzalandı.

1 Mart 2021’de yürürlüğe giren bu belge mevcut ilişkilerin temelini oluşturdu.

Şubat 2023’te ise ülkede Azerbaycan sınırı boyunca gözlem yapan sivil AB misyonu göreve başladı.

Mart 2025’te Ermenistan parlamentosunun ülkenin AB’ye katılım sürecini başlatan yasayı kabul etmesiyle yeni bir aşamaya geçildi.

Erivan aynı zamanda AEB üyeliğini sürdürürken, Paşinyan ülkenin hiçbir ortağından uzaklaşmadığını düzenli olarak dile getiriyor.

Okumaya Devam Et

Çok Okunanlar

English