Dünya Basını
Ukrayna’nın yağmalanmasında Kanada’nın rolü
Çevirmenin notu: 2014 yılındaki Maydan darbesi, ulusötesi şirketlerin Ukrayna kaynaklarından yararlanmaları için en ideal ortamı yaratmış oldu. Talanın başlangıcı, şüpheye mahal yok ki 1992’de aranmalı. 30 yıldır ulusötesi tarım ve biyoteknoloji firmaları, Ukrayna’nın tarım ve hayvancılık yasalarına sürekli olarak müdahale ediyor. Ukrayna’nın yakın tarihine dair çalışmalarıyla tanınan yazar Peter Korataev, Batı’nın Ukrayna’nın tarım sektöründe uyguladığı talanı anlattığı yazı dizisinin üçüncü bölümünde Kanada’nın rolüne ışık tutuyor.
***
Kanada, Ukrayna’nın neo-liberalleştirilmesinde nasıl kilit rol oynadı?
Peter Korotaev
17 Mayıs 2023
Editörün notu: Bu yazı, Kanada ve daha geniş anlamda Batı’nın, Maydan darbesi sonrası sadık bir hükümeti, sıradan Ukraynalıların ciddi zararına olacak şekilde tarımı özelleştirmek için nasıl kullandığına dair üç bölümlük yazı dizisinin üçüncü bölümü. Bu bölüm, bu dizinin birinci ve ikinci bölümlerinde anlatıldığı üzere Kanada’nın Ukrayna’nın yıkıcı ekonomik serbestleştirilmesinin gerçekleştirilmesindeki rolüne odaklanıyor.
Ukrayna’nın özelleştirilen tarımı: Küresel gıda güvenliğinin aç garantörü
2019’da Toronto’da düzenlenen “Ukrayna Reform Konferansı”
“Ukrayna Reform Konferansı”, NATO ülkeleri, G7, Avrupa Birliği ve özel düşünce kuruluşlarından siyasi liderleri Ukrayna ekonomisini reforme etmeyi amaçlayan başlıca reformlara dahil eden ve her yıl düzenlenen bir etkinlik.
“Reform”, Batı destekli Maydan darbesinin ardından 2014 sonrası Ukrayna’sında liberallerin en sevdiği kelimelerden biri. Sadık yabancı müttefikler tarafından savunulan ve Ukrayna’yı içinde bulunduğu yoksulluktan kurtarmak adına tasarlanmış bir dizi girişimi ima ediyor. Gerçekte ise önceki iki makalenin konusu olan neo-kolonyal iktisadi liberalleşmeyi tanımlamanın siyasi olarak iğdiş edilmiş bir yöntemi.
Maydan sonrası Ukrayna’da görülen zararlı reformlardan biri de 2017’de gıda fiyat düzenlemelerinin kaldırılması oldu. Ticaretin serbestleştirilmesi sonucunda Ukrayna’nın yerli gıda üretiminin yok olmasıyla birlikte, bu durum gıda kıtlığına ve birçok Latin Amerika ülkesinin seviyelerini bile aşan açlığa yol açtı.
Chrystia Freeland, Justin Trudeau ve diğer NATO ülkeleri ile Ukrayna’dan delegelerin katıldığı 2019’daki Ukrayna Reform Konferansı’nda tüm olağan şüpheliler hazır bulundu. Gündemdeki en önemli konu “Ukrayna’daki reformların geri döndürülemezliği” idi. Söz konusu reformların istenmemesinin yanı sıra “geri döndürülemezlik” bir grup yabancı ülkenin belirli bir ülkede iktisadi reformların uygulanmasını savunması için pek de demokratik bir yol gibi görünmüyor. Fakat bu Ukrayna Reform Konferansı için fırsat!
Aslında bu reformların “geri döndürülemezliği” demokrasi arayışını doğrudan dışlıyor. 2021 yılı, Yaşam İçin Muhalefet Platformu (OPFL) gibi siyasi parti liderlerinin başkanlık kararnamesiyle hukuki açıdan şaibeli bir şekilde cezalandırılmasına tanık oldu. Esas olarak Ukrayna’nın güneydoğusundaki sanayi işçilerini temsil eden, barış yanlısı ve IMF aleyhtarı bir platformu savunan bu parti, seçmenler arasında sürekli olarak üst sıralarda yer alıyordu. 2021’in başında, anketlerde Zelenskiy’in “Halkın Hizmetkârı” partisinin ardından genellikle yakın bir farkla ikinci geliyordu. Zelenskiy’in 2021’de OPFL’nin medyadaki sesi ve önde gelen siyasetçilerine yönelik tek taraflı yasak ve yaptırımlarının ardından parti seçmenlerinin üçte birini kaybetti. IMF destekli ekonomik serbestleşmenin olumsuz etkilerini anlatan ilişkili medya grupları da 2021 yılında Zelenskiy’in Ulusal Güvenlik ve Savunma Konseyi’nin talimatıyla, hukuk sistemi içindeki yasal süreçleri çiğneyerek kapatıldı. Bunlar arasında ZiK, Strana, 112, NewsOne ve Ukrlive yer alırken, Zelenskiy sosyal demokrat muhalif medya kaynağı Strana’nın genel yayın yönetmenine bile yaptırım uyguladı. Böylesine kaba bir sansürün gerekçesi belirsizdi ve Avrupa Gazeteciler Federasyonu tarafından eleştiri aldı.
Batı da muhalif partilerin susturulmasında suç ortağıydı; ABD’li yetkililer Zelenskiy ile aynı safta yer alarak Batıya entegrasyonu eleştiren Ukraynalı siyasi figürlere yaptırım uyguladı. Yabancı ülkelerdeki muhalif figürler ABD’ye doğrudan bir tehdit oluşturmadığından, yaptırım uygulamak hukuken (hukuki usûl) saçma. OPFL’ye bağlı bağımsız parlamenter Andrey Derkaç yaptırım uygulananlardan biriydi; Batıda daha ziyade Hunter Biden’ın Ukrayna’daki yolsuzluk ilişkilerini gün ışığına çıkarmasıyla tanınıyordu.
Ayrıca Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı askeri harekatının birinci yılına uzun bir makalede (Zelenskiy hükümeti tarafından yaptırıma tabi tutulan) Strana medya portalı, “Rusya yanlısı” partilerin ve medyanın yasaklanmasının Rusya’yı 2022’de savaşa iten kırılma noktası olduğunu savundu. Daha yakın tarihli bir Rus muhalif gazetede çıkan köşe yazısı da bu argümanı tekrarladı. Tüm barış yanlısı ve jeopolitik tarafsızlık yanlısı siyasi güçlerin yasaklandığı göz önüne alındığında, Ukrayna’nın demokratik yollarla tarafsız ve NATO üyesi olmayan bir ülke olarak kalması için artık makul bir umut kalmamıştı.
2019’da Toronto’da düzenlenen konferansta ne tür “reformlar” kutlanmıştı? Ukrayna Reform Konferansı, Ukrayna’daki “reformların” en büyük “başarılarından” birinin tıbbın serbestleştirilmesi olduğunu ilan etti; bu reform, yaptırımlara maruz kalan sol eğilimli Ukraynalı medya grupları tarafından düzenli olarak eleştirilmişti. Söz konusu reformlardan önce Ukrayna, çeşitli uzman doktorların bulunduğu geniş bir Sovyet modeline sahipti. Reformdan sonra pek çok sağlık personeli işini kaybetti ve uygun fiyatlı uzman doktorların yerini Batılılaşmış pratisyen hekimler ve özel klinikler aldı. Bu reformun beyni olan Ulyana Suprun — kendisi ABD doğumlu ve Maydan darbesinden hemen sonra göreve geldi — bu reform nedeniyle Ukrayna’da nefret objesi; kendisine sıklıkla “Ölüm Doktoru” deniyor.
Aynı zamanda Sergey Sternenko gibi neo-Nazi gazilerin de yakın bir hamisi. 2020’de işkence ve gasp suçlarından yargılanan Sternenko (ayrıca silahsız bir adamı kameralar önünde bıçakla öldürdü ama bunun için hiçbir zaman mahkeme önüne çıkarılmadı), elbette “vatanseverliği” nedeniyle serbest bırakıldı (2014 Maydan darbesinin ilk katılımcılarından ve neo-Nazi örgütü “Sağ Sektör”ün liderlerinden biriydi). Suprun, 2020’deki duruşmasına gelmiş ve kefaletini ödemeyi teklif etmişti.
Tıbbın serbestleştirilmesi, Ukrayna’nın sağlık ve refah alanında bir diğer “taçlandırıcı başarısında” kolaylaştırıcı oldu; ülke dünyadaki en yüksek Kovid ölüm oranlarından birine sahip. Suprun’un özelleştirilen küçük klinikler ve yetersiz finanse edilen kamu hastaneleri sistemi nedeniyle Ukrayna’daki hastanelerde düzenli oksijen stoku bulunmuyordu. Bu arada komşu Belarus’un Sovyet tarzı sağlık sistemi dünyadaki en düşük Kovid ölüm oranlarından birine sahip olmasına sebep oldu. Belarus’ta yalnızca 7 bin 118 kişi veya nüfusun yüzde 0,07’si Kovid’den hayatını kaybederken (herhangi bir karantina olmaksızın) Ukrayna’da 111 bin kişi Kovid’den hayatını kaybetti. Ukrayna’nın nüfusunun Belarus’tan yaklaşık 3,5 kat daha büyük olduğu düşünüldüğünde bu dikkate değer bir istatistik.
2020 yılında Ukrayna Sağlık Bakanı, Suprun’un reformlarını sürdürmenin 50 bin sağlık çalışanının işten çıkarılmasını ve 300 hastanenin kapatılmasını gerektireceğini belirtti. Zelenskiy hükümeti, Suprun’un sağlık sistemini ne kadar yetersiz finanse ettiğinden şikâyet ederken yine de neo-liberal reformlarını sürdürmeye olan bağlılığını resmi olarak belirtti. Ukrayna’daki psikiyatrik bakım tesislerinde çalışan sağlıkçılar Suprun’un reformlarının ne anlama geldiğini ifade ederek sık sık protesto gösterileri düzenlediler:
- Sektördeki çalışanların yüzde 30’unu işten çıkarıyor;
- Suprun’un reformlarından sonra psikiyatrik bakım tesisleri için ayrılan bütçe yarı yarıya azaltıldı;
- Doktorların maaşlarını ayda 140 Amerikan dolarına düşürürken, iş yüklerini artırdı;
- Rehabilitasyon merkezlerini kaldırarak psikiyatrik hastaların sokağa çıkmaya zorlanmasına yol açtı.
Ukrayna’da liberal reformlar “geri döndürülemez” nitelikte. Bu yıkıcı reformları eleştiren medya kuruluşları ve siyasetçiler demokratik olmayan bir şekilde sansürleniyor. Batıya dönük bu liberalleşme Ukraynalıların sağlığını olumsuz etkilemekle kalmıyor, aynı zamanda ekonomiyi de sanayisizleştiriyor.
Kanada ile Ukrayna arasındaki ticaret
2016 yılında Kanada ve Ukrayna, 2017 yılında yürürlüğe giren bir ticaret anlaşması (CUFTA) imzaladı. Görünürde bu ikili ticarette pozitif bir gelişme gibi görünse de 2021 istatistikleri Ukrayna’nın 261 milyon dolarlık Kanada malı ithal ettiğini ama kendi malından yalnızca 160 milyon dolar ihraç ettiğini gösterdi.
Ticaretin yapısı da son derece dengesiz. 2021 yılında Ukrayna’nın en çok ihraç ettiği ilk üç ürün demirli metaller, bakır/bakır ürünleri ve işlenmiş bitkisel ürünler (ayçiçeği yağı) oldu. Kanada’nın en çok ihraç ettiği ürünler ulaşım malları, deniz ürünleri, nükleer reaktörler, kazanlar, makineler ve hava taşıtlarıydı. Kanada’nın yüksek teknoloji ürünleri ihracatı 2020 yılına kıyasla yüzde 147 oranında arttı.
Ukrayna sadece düşük ücretli vasıfsız işçi gerektiren ucuz hammadde ihraç ederken, Kanada yüksek ücretli, vasıflı işçi gerektiren daha pahalı mamul mallar ihraç ediyor. Bu da Ukrayna’nın düşük ücretli el işçileri ülkesi olarak daha da “uzmanlaşmasını” teşvik ediyor. Bu yazı dizisinin birinci bölümünde gördüğümüz üzere Ukrayna’nın tarımsal hammadde ihracatçısı olarak uzmanlaşması milyonlarca işçiyi işinden ederek onları Polonya gibi AB ülkelerinde aşırı sömürülen göçmen işçiler olarak çalışmaya zorladı ve böylece ekonomik büyümelerini teşvik etti.
Kanada’nın Ukrayna ile yaptığı serbest ticaret anlaşması, ülkenin Batılı ortaklarıyla yaptığı diğer STA’lar gibi, esasında Ukrayna’ya karşı son derece eşitsiz. STA’yı destekleyenler, Ukrayna’nın Kanada’ya yaptığı ihracatın yüzde 98’ine uygulanan gümrük vergisini iptal ederken, Kanada’nın Ukrayna’ya yaptığı ihracatın sadece yüzde 72’sine uygulanan gümrük vergisini iptal ettiği için STA’nın Ukrayna’ya Kanada’dan daha fazla fayda sağladığını iddia ediyor. Dikkat edilmesi gereken ilk husus, STA’nın tüm gümrük vergilerinin 7 yıl sonra kaldırılmasını öngördüğü. Bu arada, Kanada’nın gümrük vergisinden muaf tuttuğu yüzde 72’lik mallar arasında sığır eti ve işlenmiş gıda yer alıyor.
Bu durum Ukrayna’nın hayvancılık ve gıda işleme sektörlerini daha da etkileyecektir ki bu sektörler, son makalelerimizde de gösterildiği üzere 2014’ten sonra ticaretin neredeyse tamamen serbestleştiği koşullarda dış rekabetin baskısı altında keskin bir düşüş yaşadı. Kanada ile imzalanan STA da erken ve “yumuşak” aşamasında bile bu eğilime katkıda bulunuyor. Dolayısıyla bu dizinin ikinci bölümünde gördüğümüz üzere Kanada’nın Ukrayna’nın domuz eti konusunda en önde gelen kaynakları arasında yer alması şaşırtıcı değil. Bu, Ukrayna’nın ihraç ettiğinden çok daha fazlasını ithal ettiği ve on yıllardır yerli üretimi azalan pek çok gıda ürününden biri.
CUFTA’nın Ukrayna’nın lehine olmamasının bir diğer nedeni de Kanada’nın ithal mallara uyguladığı devasa tarım tarifelerinin birçoğunu yürürlükte tutması. Öte yandan Ukrayna’nın serbestleştirilmiş tarımı, benzer şekilde koruyucu tarifelere sahip değil. Bu, gelişmekte olan dünyayla “serbest ticaret” söz konusu olduğunda Batı’nın ikiyüzlülüğünün bariz bir örneği. CUFTA, aralarında kümes hayvanları ve süt ürünleri, yumurta ve şekerin de bulunduğu 108 tarım ürünü grubunu Kanada’ya gümrüksüz ithalattan muaf tutuyor. Bu dizinin birinci ve ikinci bölümlerinde incelendiği üzere bu sektörler diğer Batılı üreticilerin sınırsız rekabeti nedeniyle sürekli olarak gerilemekte olduğundan, bu durum özellikle Ukrayna için sıkıntı yaratıyor.
Muaf tutulan bu mallar, küçük ithalat kotalarının ötesinde hala Kanada’nın devasa gümrük vergilerine (birçoğu ithal ürünün fiyatının yüzde 100’ünden fazla, örneğin kanatlı hayvan eti için yüzde 238’lik olağanüstü bir gümrük vergisi) tabi. “Serbest ticaret” için çok fazla. Ukraynalı ihracatçılar sonunda bu mallar için Kanada pazarına eşit erişim elde etseler bile o zamana kadar Ukrayna’nın tarımı ekonomik serbestleşme nedeniyle o kadar harap olacak ki, bundan yararlanamayacak.
Bu arada Kanada-Ukrayna Ticaret Odası, Ukrayna’nın bu STA’dan faydalanacak tek somut sektörlerinin IT hizmetleri, giyim, ayakkabı, mobilya, çikolata ve diğer şekerlemeler olacağını öngördü. Bu bağlamda dönemin Ukrayna Devlet Başkanı Pyotr Poroşenko’nun “Roshen” şirketi aracılığıyla şekerleme sektöründen milyarlarca dolar kazandığını hatırlatmakta yarar var. Adı geçen diğer sektörler, Ukrayna’nın sanayisizleşme ve düşük ücretli atölyelerde üretilen düşük teknolojili, emek yoğun ürünlerde uzmanlaşma eğilimini temsil ediyor.
IT, Ukrayna’da genellikle ekonominin önde gelen sektörü olarak kabul ediliyor. Ancak Ukraynalıların sadece küçük bir azınlığı başarılı bilgisayar programcısı olabiliyor ve birçoğu fırsat verildiğinde kalıcı olarak göç edecektir. STA taraftarı Ukraynalı bir yayın, STA’nın Ukrayna açısından faydalı olduğunun kanıtı olarak Ukrayna’nın Kanada’ya IT hizmet ihracatındaki artışı gösteriyor.
Ukrayna’nın Kanada ile ticari ilişkilerindeki eşitsizlik hizmetler alanında da kendini gösteriyor. 2017 yılında Ukrayna’nın Kanada’ya yaptığı hizmet ihracatının yüzde 62’sini IT hizmetleri oluştururken, Kanada’nın Ukrayna’ya yaptığı hizmet ihracatının yüzde 61’ini devlet ve kamu hizmetleri oluşturuyor. Özünde CUFTA, Kanada’nın Ukrayna hükümetini yönetmesini sağlarken Kanadalı bilişim şirketleri de düşük ücretli Ukraynalı bilişim işçilerine iş yaptırabiliyor.
Sanayisizleşme eğilimi, Kanada ile Ukrayna arsındaki yüksek teknolojili gaz türbini ve otomobil üretimine ilişkin ticarette açıkça görülüyor. 2011 yılında Kanada’ya 20,6 milyon dolar değerinde gaz türbini ihraç eden Ukrayna, 2021 yılında sadece 4,6 milyon dolar değerinde gaz türbini ihraç etti. Ukrayna’nın Kanada’ya ihracatı arasında otomobillerin de yer alması kolaylıkla yanlış anlaşılabilir. Bu daha ziyade, tipik olarak tarımcı batı Ukrayna atölyelerinde üretilen ve daha sonra batı Avrupa otomobil firmaları tarafından otomobil montajında kullanılan otomobil kablolarına işaret ediyor.
Kanada ile imzalanan STA da her iki ülkedeki üreticilere devlet alımlarına eşit erişim imkânı sağlıyor. Kanada-Ukrayna Ticaret Odası Başkanı Emma Touros’un ifadeleriyle: “Yabancı şirketler artık kamu alım projelerine eşit erişime sahip. CUFTA, Kanadalı şirketlere keşfetmeleri için pek çok avantaj sağlayan modern bir anlaşma”. Kanada’nın endüstriyel gelişimi Ukrayna’nınkinden çok daha ileri düzeyde olduğu için yabancı devlet alımlarında avantaj Kanada’ya aitken, Ukrayna endüstrisine sunulan devlet desteği fırsatları göz ardı ediliyor.
Maydan darbesi sonrası Ukrayna, 2016 tarihli Ukrayna-AB Serbest Ticaret Ortaklık Anlaşması ve 2016 tarihli DTÖ kapsamındaki Devlet Alımları Anlaşması gibi, her ikisi de zengin Batılı ülkelere Ukrayna devlet alımlarına serbest erişim sağlayan başka anlaşmalar da yaptı. Bu anlaşmalar, AB ve ABD tarafından 2020-21’de Ukrayna hükümetine 3739 sayılı yasa tasarısı yoluyla endüstriyel korumacılık teşebbüsünün kabul edilemez olduğunu söylediğinde gerekçe gösterildi. Bu yasa tasarısı, ABD ve AB de dahil olmak üzere çoğu ülkede olduğu gibi Ukraynalı üreticilere devlet alımlarında imtiyaz tanıyacaktı. Ukrayna bu baskı sonucunda tasarıyı AB ve Kuzey Amerika’nın Ukrayna’nın devlet alımlarına erişimine izin verecek şekilde değiştirdi. Yasayı öneren ve savunan İktisadi Kalkınma Bakanlığı ve Parlamento İktisadi Kalkınma Komisyonu, Ukrayna’nın devlet alımlarının yüzde 40’ının yabancı üreticilerden yapıldığı, AB ve ABD’nin ise devlet alımlarının sırasıyla sadece yüzde 8 ve yüzde 5’ini yabancılardan sağladığı gerçeğine dikkat çekti.
CUFTA’nın Ukrayna’ya karşı taraflı olduğu, Ukrayna’nın Kanada’dan ithalatı yüzde 93 artarken Kanada’ya ihracatının sadece yüzde 76 arttığı ve halihazırda fazla olan ticaret açığının daha da büyüdüğü 2017 yılı sonunda bile görülebiliyordu.
Uzun vadeli ticaret istatistikleri incelendiğinde Kanada ile imzalanan STA’nın ticari ilişkileri geliştirmek adına çok az şey yaptığı ortaya çıkıyor. Kanada istatistikleri Ukrayna’nın Kanada ile en son 2012 yılında ticaret fazlası (artı 15,7 milyon Amerikan doları) verdiğini iddia ediyor. 2014 öncesi en büyük açık (eksi 63 milyon Amerikan doları), neo-liberal ve Batı yanlısı Ukraynalı lider Yuşçenko’nun görevi bırakmasının ardından Yanukoviç hükümetinin ilk yılı olan 2010’da yaşanmıştı. 2013 yılında Ukrayna’nın ticaret açığı 97 milyon Amerikan doları iken, 2014 darbesinden sonra bu rakam büyük ölçüde arttı. 2016 yılına gelindiğinde Ukrayna, Kanada ile 158 milyon dolarlık bir ticaret açığı gördü.
Kanada ile ticaret açığı 2021 itibariyle azalmış olsa da daha da büyük bir sorun Ukrayna ile Kanada arasındaki ticaretin düşük hacmi olarak kaldı. Ukrayna’nın 2021’de Kanada’ya ihracatı 2011’dekinden sadece 3 milyon dolar daha yüksekti ve toplam ticaret cirosu 400 milyon doların altındaydı.
Tarım “yardımı” ve hibeler
Kanada’nın Ukrayna’da ne tür bir tarım görmek istediğine dair durum, yardım projelerinin seçiminde anlaşılabilir. 2015 yılında Kanada Dış Ticaret Bakanı Ed Fast, 2014 darbesinin ardından Ukrayna’nın ekonomik serbestleşme reformları için 52 milyon Amerikan doları yardım yapılacağını açıkladı.
Bu projelerden biri Ukraynalı hububat yetiştiricilerine 13,5 milyon dolarlık yardımdı. Kanada, Ukrayna tarımının çeşitlendirilmesini desteklemek yerine Ukrayna’nın bir mısır, buğday ve ayçiçeği yağı ülke genelinde büyük monokültür tarımının daha da geliştirilmesini teşvik etmeyi tercih etti. Bu dizinin ikinci makalesinde de gördüğümüz üzere bu tür yoğun monokültür tarım, gıda güvensizliğini ve uzun vadede tarım arazilerinin bozulmasını daha da kötüleştiriyor.
Bu dizinin birinci bölümünde, “Ukrayna Arazi Şeffaflığı Projesi” tarafından yapılan ve arazi özelleştirmesinin daha yüksek bir GSYİH büyüme oranını beraberinde getirdiği ve arazi piyasasına daha fazla kısıtlama getirilmesinin (yabancıların erişiminin kısıtlanması dahil) büyüme oranını düşürdüğünü iddia eden bir çalışmayı ele almıştık. İlginçtir ki bu STK Avrupa Birliği (AB) ve Dünya Bankası (DB) tarafından finanse ediliyor ve DB’de çalışan bir iktisatçı olan Klaus Deininger tarafından yönetiliyor. Dünya Bankası Grubunun kurucu üyesi olan Kanada, en büyük 11. hissedar konumunda ve 25 üyeli İcra Direktörleri Kurulu’nda diğer batılı ülkelerle birlikte daimî bir koltuğa sahip. Kanada, DB bütçelerinin yönünü belirlemede büyük bir güce ve etkiye sahip; esasında, yoksul ülkelere kredi ve hibeler için DB’nin imtiyazlı bütçesine en fazla bağış yapan altıncı ülke.
Oakland Enstitüsü adlı düşünce kuruluşu tarafından yakın zamanda yapılan bir çalışma, bu finans kuruluşlarının (ve Avrupa Birliği’nin) Ukrayna’da tarım özelleştirmesinin hızlandırılmasındaki rolüne ışık tuttu. Yevromaydan’dan önce bile Dünya Bankası 2013 yılında devlet arazilerinin özelleştirilmesi ve Ukrayna’da tarım arazilerinin çoğunluğunu oluşturan şahıslara ait arazilerin özelleştirilmesi için 89 milyon dolarlık bir kredi sağlamıştı. IMF, 2015’te 17,5 milyar dolar ve 2018’de 3,9 milyar dolar kredi verdi ve her ikisi de arazi özelleştirmesine bağlıydı. IMF, 2017 yılında tekrar toprak reformu çağrısında bulunduktan sonra Ukrayna bakanlıkları ve Dünya Bankası ile birlikte toprak özelleştirmesini organize etmek üzere bir çalışma grubu kurdu.
Ukrayna’da arazilerin özelleştirilmesi konusunda Dünya Bankası da önemli bir rol oynadı. Dünya Bankası, 2019 yılında tarım piyasasının serbestleştirilmesi için 200 milyon dolarlık bir kredi vereceğini açıkladı. Banka, 2020 ve 2021 yıllarında Ukrayna için “tarım arazileri için şeffaf bir piyasa oluşturulması” ve diğer neo-liberal özelleştirme reformları amacıyla toplam 700 milyon Amerikan doları tutarında iki krediyi onayladı. Zelenskiy’in 2020’de arazi alım satımına ilişkin moratoryumu kaldırmasının nedeni, IMF’nin bunu 5 milyar dolarlık kredi için şart koşmasıydı.
Tarımsal kapasitenin felce uğratılması: Batı’nın Ukrayna’ya sözde ‘yardımı’
Bu dizinin ikinci yazısında, büyük tarım holdinglerine Ukrayna hükümeti tarafından nasıl büyük teşvikler verildiğini incelemiştik. Kanada destekli bu finans kuruluşları Ukrayna’da tarımın özelleştirilmesi için agresif bir şekilde zorlamakla kalmadı, aynı zamanda tarımsal yardımları, Ukrayna’nın toplam tarım arazilerinin yalnızca yüzde 12’sini ekmelerine rağmen, Ukrayna’nın azalan gıda arzının yüzde 50’sinden fazlasını üreten küçük ve orta ölçekli çiftçiler yerine sistematik olarak büyük tarım holdinglerine yönlendirdi.
Oakland Enstitüsü’nün bulgularına göre, Dünya Bankası 2004 yılından bu yana Ukrayna’nın en büyük tarım holdinglerine 1 milyar dolar kredi sağladı. DB’nin kredi politikası, küçük çiftçilerin (şu ana kadar sadece 2 bin tanesi) bu fonlara ancak gelecekteki hasatlarını teminat olarak kullanmaları halinde erişebilmelerini öngörüyor. DB, küçük çiftçilere kredi vermek için özel bir fon oluşturdu ama bu fon sadece 5 milyon Amerikan doları içeriyor.
Oakland’ın araştırması aynı zamanda Batı’nın Ukrayna tarım ticareti üzerindeki kontrolünü borç kozu aracılığıyla nasıl kullandığını da kapsamlı bir şekilde belgeliyor. Örneğin Ukrayna’nın en büyük tarım işletmelerinden biri ve kontrol edilen arazi yüzölçümüne göre dünyanın sekizinci en büyüğü olan UkrLandFarming’in 2020 yılına kadar Kanada’nın İthalat-İhracat Ajansı da dahil olmak üzere Batılı alacaklılara 1,25 milyar Amerikan doları borcu tahakkuk etti. Bu, alacaklılar tarafından 2016-17 yıllarında 500 milyon Amerikan doları tutarında Eurobond’un yeniden yapılandırılması 6 bin çalışanın işten çıkarılmasına neden oldu.
Kısacası Batı’nın Ukrayna’ya verdiği tarım yardımının her zaman açık — ve sürekli başarılı olan — bir amacı var: Ukrayna’nın tarım piyasasını serbestleştirmek. Bu “yardım”, Ukrayna tarımının bu dizinin ikinci bölümünde gördüğümüz üzere çıkarları Ukraynalıların çoğunun çıkarlarıyla net bir şekilde çelişen büyük tarım holdingleri tarafından domine edilmesini sürekli olarak tahkim ediyor.
Liberalleşme yanlısı “Ukraynalı seslere” yapılan sponsorluk
ABD Dışişleri Bakanlığı Siyasi İşlerden Sorumlu Müsteşarı ve Ukrayna’da 2014 yılında gerçekleşen rejim değişikliğinin başat aktörlerinden biri olan Victoria Nuland, 2014 yılında ABD’nin son 30 yılda Ukrayna’da “demokrasiyi teşvik etmek” için 5 milyar dolar harcadığını söyleyerek övünmüştü. Ukrayna, 2021 yılında USAID fonlarının ulaştığı ülkeler arasında Avrupa’da bir numaraydı (sadece o yıl 300 milyon dolar). Kanada, 2014-2021 yılları arasında Ukrayna’ya yardım için 890 milyon Kanada doları harcadı. Bu yardımın 250 milyon dolardan fazlası kalkınma yardımı, 100 milyon dolardan fazlası Ukrayna ordusu ve polisine yönelikti ve 890 milyon doların geri kalanı da insani yardımdı.
“İnsani” yardım, Batı’nın Ukrayna üzerindeki nüfuzunun önemli bir vektörü oldu. Batı, Ukrayna’da güya “sivil toplum inşa etmek” için muazzam miktarda para harcadı. Bunun daha doğru bir tanımı, Batı’nın Ukraynalı kentli entelektüel sınıfın önemli bir bölümünü satın aldığı ve hatta yarattığı olabilir.
Örneğin Kanada 2014 ve 2017 yılları arasında “Ukrayna’da araştırmacı gazeteciliğin güçlendirilmesi” için 2,2 milyon Kanada doları ve 2015 ve 2017 yılları arasında “Ukrayna’da Demokratik Partilerin ve Sivil Toplum Örgütlerinin Güçlendirilmesi” için 2,9 milyon Kanada doları harcadı. Kanada ayrıca 2016 ve 2018 yılları arasında “Ukrayna’da reform ve sosyal uyum diyaloğuna” 500 bin Kanada doları harcadı. Program Doğu Ukrayna’ya odaklanmış ve “Ukrayna’nın merkezi hükümeti ile bölgesel paydaşlar arasındaki diyalog çabaları” yoluyla “sosyal gerilimleri azaltmayı” ve “sosyal uyumu artırmayı” amaçlamıştı. Ağırlıklı olarak sanayileşmiş Doğu Ukrayna’nın AB ortaklık anlaşmasının temsil ettiği yıkıcı ekonomik serbestleşmeye her zaman çoğunlukla karşı olduğu göz önüne alındığında, bu tür bir “yardımın” lazım görülmesi şaşırtıcı değil.
Batı tarafından dikey yönlü hareket kabiliyeti verilen ve Ukrayna’nın görece ayrıcalıklı bir azınlığı olan “sivil toplum”, sponsorlarının amaçlarını savunuyor. Sözüm ona siyasi bilince sahip Ukraynalıların bu sesi, Batı’da işitilen tek ses zira Batı tarafından yaratıldı. Araştırmacı gazetecilikleri, özelleştirme ve ekonomik serbestleşmenin yarattığı sosyal sorunlardan ziyade şahısların yolsuzluk skandallarına odaklanıyor.
Batı tarafından öne çıkarılan “Ukraynalı sesler”, “Ukrayna’nın toprak reformuna”, yani arazi özelleştirmesine ihtiyacı olduğunu vurgulama fırsatını asla kaçırmıyor. Batı tarafından finanse edilen bu “Ukraynalı sesler”, Ukraynalıların çoğunluğunun bu reforma karşı olduğunu kabul etmekle beraber bunun fırsatçı politikacılar tarafından yapılan “zayıf gerekçeli ancak duygu yüklü argümanların” sonucu olduğunu savunuyor. Ukrayna’nın en etkili gazetesi olan Ukrainska Pravda, USAID ve — o da arazi özelleştirmesinin hızlandırılmasını teşvik etme fırsatını asla kaçırmayan — Açık Toplum Vakfı gibi diğer Batılı liberal yapılar tarafından finanse ediliyor.
Bu neo-liberal reformları eleştiren Ukraynalı politikacılar bunu “kendi devletimiz aleyhine çalışan, Batı parasıyla kontrol edilen bir yabancı gazeteci ordusunun” sesi olarak tanımladılar. Ekonomik serbestleşme ve NATO militarizasyonu peşindeki bu Batılı casuslar ordusu, Mustafa Nayyem gibi Batı tarafından finanse edilen gazetecilerin AB ile serbest ticaret anlaşması lehine başlattığı söz konusu “devrimle”, 2013-14 Maydan darbesiyle gerçek niyetlerini ortaya koydu.
Batı, sadık bir siyasi sınıf yaratmanın yanı sıra Ukrayna’nın seçim altyapısına “yatırım yapmayı” da kıymetli buldu. Kanada 2018-19 döneminde “seçim şeffaflığı desteği” için 24 milyon Kanada doları harcadı. Kanada, 2014 ve 18 yılları arasında Ukrayna’daki seçim aktörlerinin kapasitesinin artırılması için 5,4 milyon Kanada doları daha harcadı ve bu kapsamda 60 bin Ukraynalı seçim komiserinin eğitilmesine sponsor oldu.
Viktor Yanukoviç’in Viktor Yuşçenko karşısında zafer kazandığı 2004 seçimlerine şaibe karıştıranlar USAID ve Açık Toplum Vakfı tarafından finanse edilen “seçim gözlemcisi” anketçiler ve STK’lardı. Batı destekli bu “seçim şeffaflığı desteği” ve Batılı hükümetlerin yoğun baskısı sonucunda “turuncu devrim” olarak nitelendirilen süreç yaşandı, anayasaya aykırı bir şekilde tekrarlanan seçimler, geniş kapsamlı neo-liberal iktisadi reformları hayata geçiren Batı taraftarı Viktor Yuşçenko’nun zaferiyle sonuçlandı. Yanukoviç’in seçimleri manipüle ettiği iddiaları hiçbir zaman kanıtlarla desteklenmedi ve Yuşçenko’nun uzun yıllar iktidarda kalmasına ve bu yöndeki teşebbüslerine rağmen esasında, daha önce “seçim hilesi” yapmakla suçlanan organizatörlerden hiçbiri suçlanmadı. Gazeteciler, 2004’teki rejim değişikliğinde Kanada’nın kilit rolü olduğunu vurguladılar.
Ekonomik yardıma gelince, Kanada hükümetinin Ukrayna’ya destek konusundaki resmi tutumu oldukça net: “Kanada özel sektör öncülüğünde kapsayıcı büyümeyi teşvik eder; özellikle tarım alanında yatırım ve istihdam yaratılmasını destekler”. Ayrıca Kanada’nın, Ukrayna’da kırsal kesimdeki kadınlara, ülke içinde yerinden edilmiş kişilere, engellilere ve diğer hassas gruplara yardım etmeyi amaçlayan 25 milyon dolarlık yardım programını da vurgulamakta fayda var.
Kanada’nın eski Ukrayna Büyükelçisi Roman Waschuk’un 2020’de “Batı’nın Ukrayna’da neyi yanlış yaptığını” anlatırken kastettiği tam da buydu. Waschuk, arazi özelleştirilmesi gibi nüfusun çoğunluğuna zarar veren zorunlu ekonomik serbestleşmenin Batı tarafından azınlık gruplara yönelik yardım programlarıyla örtbas edildiğini ve bunun da Batı reformlarının Ukraynalıların çoğu tarafından sevilmemesine yol açtığını savunuyordu. Waschuk bunun “hatalı” bir strateji olduğunu düşünse de bu yaklaşım Batı’nın çıkarlarının zarar gördüğü anlamına geliyor.
Dolayısıyla Kanada’nın Ukrayna’ya yaptığı “yardımının” iki işlevinden söz edebiliriz. Birincisi, azınlıklara yardım gibi çeşitli hayırsever yardım programları; ancak birincil işlev, dikkati Ukrayna’da Batı tarafından zorlanan yıkıcı iktisadi reformlardan başka yöne çekmek. İkincisi ise Kanada’nın iktisadi çıkarlarını doğrudan koruyan projelerin finanse edilmesi. ProZorro programı ve yargı reformu bu projelere örnek olarak verilebilir.
ProZorro
ProZorro, George Soros’un Uluslararası Şeffaflık Örgütü tarafından 2014 yılından sonra oluşturulan devlet alımlarına yönelik bir program. Uluslararası Şeffaflık Örgütü’nün görevi sözüm ona yolsuzlukla mücadele olsa da bütçesinin yüzde 60’ı Kanada Dışişleri, Ticaret ve Kalkınma Bakanlığı da dahil olmak üzere devlet kurumlarından geliyor. Kanada’nın Ukrayna’da kendi iktisadi çıkarlarına uygun reformların gerçekleştirilmesindeki hain rolüne ilişkin bugüne kadar öğrendiklerimiz göz önüne alındığında ProZorro ve amaçları şimdiden dikkatleri üzerine çekmeli.
ProZorro ile genelde Batı’nın Ukrayna’daki en büyük reform “başarılarından” biri olarak övünülür. AB’nin Ukrayna Temsilcisi Matti Maasikas, bu reformu Ukrayna’nın en güçlü reformlarından biri olarak nitelendirmiş ve bunun tüm dünya ülkelerine ilham vermesi gerektiğini söylemişti. Kanada’nın Ukrayna’daki eski Büyükelçisi Roman Waschuk da benzer övgülerde bulunmuştu: “ProZorro, bu platformun Ukrayna’daki kamu ihalelerine getirdiği şeffaflıkla uluslararası alanda tanınan, dünyayı yenen bir değişim olarak öne çıkıyor”. 2019 Toronto Ukrayna Reform Konferansı’nda “hesap verebilirliği ve şeffaflığı teşvik etmek için sivil toplum ve özel sektörle ortaklık kurmak”, “Kanada ve uluslararası toplumun Ukrayna ile çalışmadaki” en önemli önceliklerinden biri olarak vurgulanmıştı.
Peki ProZorro için bu kadar övgü neden? Her şeyden önce, internet sitesinin de açıkladığı üzere programın amacı kamu varlıklarını özelleştirmek: “Herhangi bir işletmenin devlet, belediye ve büyük şirketlerin mülkiyetinin fiyatlandırılması ve devri konusunda net bir sürece sahip olmasını sağlıyor”. ProZorro yabancılara karşı da nazik. İktisadi Kalkınma ve Ticaret Bakan Yardımcısı Maksim Nefyodov, ProZorro’nun “Kanadalı şirketlerin burada iş yapmasına ve gelişmesine yardımcı olmak için Ukrayna’da halihazırda mevcut olan pek çok hizmetten” biri olmasıyla övünmüştü.
AB’nin ProZorro’nun özelleştirme hedeflerini övmesi, devlet alımlarında yerli üretimin tercih edilmesini öngören Ukrayna’nın 3739 sayılı yasa tasarısına karşı mazide verdikleri (başarılı) mücadele göz önüne alındığında şaşırtıcı değil. Bu tasarı, devlet alımlarının yerelleştirilmesine izin vermeyen ProZorro ile çatışıyordu. Dönemin Ukrayna İktisadi Kalkınma Bakanı İgor Petraşko bu nedenle ProZorro’yu eleştirmişti. Ancak sonuçta AB, ABD ve Uluslararası Şeffaflık Örgütü gibi STK’ların çıkarları doğrultusunda Ukrayna’nın 3739 sayılı yasa tasarısı sulandırılarak sadece Batılı olmayan üreticilere uygulanacak hale getirildi. Ayrıca Dünya Bankası, ProZorro’yu “yolsuzluğa bulaşmamış” devlet alım sistemleri için bir vitrin programı haline getirdi ki bu da DB’nin küresel Güney ülkelerindeki neo-liberal ajandasıyla mükemmel bir uyum içinde.
Son olarak ProZorro, tarım arazilerinin açık artırmayla satılmasında da kullanılıyor. Bu arazi iflas etmiş bankaların teminatı olduğundan Ukrayna’nın arazi alım satımına getirdiği kısıtlamalardan etkilenmeden büyük miktarlarda satılabiliyor. ProZorro, bu arazileri açık artırmaya çıkarırken kendine özgü bir mekanizma kullanıyor. Ukraynalı gazeteci Roman Gubriyenko, bu mekanizmayı analiz etmek için ayrıntılı birkaç makale kaleme almıştı.
Gubriyenko, ProZorro üzerinden birinci sınıf arazilerin normal fiyatın çok altında satıldığını tespit etti. Bağımsız bir denetçi tarafından 3,9 milyon Ukrayna grivnası değerinde olduğu tahmin edilen bir arazi parçası 2021 yılında sadece 602 bin grivnaya satıldı. Gubriyenko, ProZorro üzerinden yapılan binlerce arazi satışını analiz ettikten sonra, bu tür pek çok haddinden fazla indirim vakası keşfetti. Örneğin ProZorro’nun 2021 yılında iflas eden BTB bankasının arsa teminatını sattığı 21 arsa satışını inceledikten sonra, satılan tüm arsaların tahmini toplam fiyatı 17,5 milyon grivna iken, ProZorro’nun satış fiyatını toplamda yalnızca 1,9 milyon grivnaya düşürdüğünü tespit etti. Her bir arsanın ortalama tahmini fiyatı 1 milyon grivnanın üzerindeyken gerçek satış fiyatı sadece 80 bin ila 100 bin grivna (yaklaşık 3 ila 4 bin Amerikan doları) oldu.
Bu inanılmaz indirimlerin nedenlerinden biri, ProZorro’nun alışılmadık türden bir açık artırma sistemi kullanması. Arazi satışı için genellikle “Hollanda müzayedesi” ile çalışıyor. İnternet sitesinin açıkladığı üzere bu şu anlama geliyor: “Tüm açık artırma boyunca lotun başlangıç fiyatı otomatik modda belirli aralıklarla kademeli olarak yüzde 100’den yüzde 20’ye düşürülür. Bu indirim, aktörlerden biri ‘sinirlenip’ ‘satın al’ düğmesine basana kadar devam eder. Bu teklif verme biçimi ProZorro’nun satış sisteminde, lotun minimum piyasa fiyatını belirlemenin zor olduğu durumlarda standart ‘İngiliz’ açık artırma sistemi yerine kullanılır. Hollanda müzayedesine devam etme kararı, organizatör iki kez İngilizce müzayede ilan etmiş ancak hiçbir katılımcı buna katılmamışsa verilir. Bu durumda Hollanda müzayedesi ilan edilir ve minimum başlangıç fiyatı katılımcıların kendileri tarafından belirlenir.”
Gubriyenko, bu gerekçenin Hollanda’daki arazi satış ihalelerini haklı göstermek için kullanılmasını kınıyor. Gubriyenko’nun yaptığı araştırmada bulduğu muazzam arazi indirimleri, başkent Kiev’e yakın birinci sınıf tarım arazileri içindi. Bunlar hiçbir şekilde piyasa değerinin belirlenmesi zor olan “zor varlıklar” değil, yani bunların satışında Hollanda ihalelerinin kullanılması için bir neden yok.
Gubriyenko’nun araştırması, belki de daha skandal bir biçimde bu dramatik indirimli arazi anlaşmalarının birçoğunun Soros’un iş ağına bağlı şirketlere ve diğer Batılı kapitalistlere gittiğini ortaya koyuyor. ProZorro’nun Ukrayna hükümeti tarafından ne ölçüde kontrol edilmediği düşünüldüğünde bu şaşırtıcı değil.
Arazinin yanı sıra ProZorro, iflas etmiş bankaların arazi teminatlarının son derece önemli satışları için de kullanıldı. Fakat herhangi bir devlet için bu tür varlıklar üzerinde doğrudan kontrol sağlamanın önemine rağmen ProZorro programı, 2017’den 2019 ortasına kadar resmi olarak Uluslararası Şeffaflık Örgütü Ukrayna’nın kontrolünde kaldı. Ukrayna hükümetinin bir devlet şirketi olan Prodajıy’ı “ProZorro”nun yöneticisi yaparak bu sürecin kontrolünü resmen ele alması bir buçuk yıl sürdü. ProZorro, internet sitesinde Uluslararası Şeffaflık Örgütü, Ukrayna hükümetinin yanı sıra şirketin ana ortağı olarak görünmeye devam ediyor.
ProZorro bir “başarı” vitrini, eğer bu başarı Ukrayna varlıklarının Batılı iş gruplarına son derece bir şekilde indirimli satılması olarak nitelendirilirse.
Batı destekli yargı reformu
2021 yılında Kanada’nın Ukrayna Büyükelçisi Larisa Galadza, G7 ve NATO’nun hedefleriyle ilişkili olarak Ukrayna için üç önemli reform önceliği belirledi. Bunlardan ilki yargı reformu ya da AB dış politika temsilcisi Josep Borrell’in deyimiyle “yolsuzlukla mücadele ve yargı reformu” idi. Yargı reformu makroekonomik istikrar ve ordu reformundan bile daha önemli görülüyordu. Batı uzun zamandır bu “kurumlar arası geçişe” yatırım yapıyor. Mesela Kanada, 2011 yılında Ukraynalı yargıçların eğitimi için 12,5 milyon Kanada doları harcadı. 2012-2017 yılları arasında Ukraynalı yargıçları eğitmek için 7 milyon Kanada doları ve 2016-21 yılları arasında yargıçları eğiterek “Ukrayna’daki yargı reformunu desteklemek” için 12,4 milyon Kanada doları daha harcadı.
Kanada’nın eski Büyükelçisi Roman Waschuk, 2020 yılında verdiği “Batı Ukrayna’da neyi yanlış yaptı” başlıklı konferansta Batı’nın yargı reformlarının önemini şu şekilde tartışıyor:
“Yanukoviç dönemindeki hukuktan sorumlu komiser Andrey Portnov tarafından tasarlanan ve çalışan dört kademeli mahkeme sistemi üç kademeye indirildi; eski Yargıtay feshedildi (ve feshin anayasaya aykırı olduğu gerekçesiyle derhal temyize gitti); Avrupa Konseyi, bağımsız yargı ilkesine uygun olarak, hakimlerin kendilerinin ve hukuk camiasının yenilenmede ağırlıklı bir rol oynamasında ısrar etti; ABD/AB/Kanada destekli aşırı şeffaf bir seçim ve eğitim süreci yürütüldü; dünyada bir ilk olarak, sivil topluma her adayın dürüstlük konularında değerlendirilmesinde danışmanlık rolü verildi. Sonuç: yüzde 80’i düz yargıçlardan oluşan bir mahkeme, başında Batı destekli yargı reformunda uzun bir mazisi olan kadın Başyargıç Valentina Danişevska ve ilk iki yılında, oligark İgor Kolomoiskiy’in sahibi olduğu Privatbank’ın kamulaştırılması gibi tartışmalı davalar da dahil olmak üzere saygın bir mahkeme kararları sicili.”
Bu yargı reformu Batı için neden bu kadar önemliydi? Söz konusu reformlar sonucunda Yargıtay feshedildi ve iç hukuk sisteminin özerkliği elinden alınarak doğrudan Batı’nın ve Batı destekli “sivil toplumun” kontrolü altına sokuldu. Batı tarafından desteklenen sözüm ona “bağımsız uzmanların” kontrolü altındaki yargı sistemi, hükümetin aşırı liberal savaş dönemi emek serbestleştirmesine karşı hiçbir mücadele vermedi.
Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması’nın (NAFTA) ardından Meksika, Kanada ve ABD’deki işçiler gibi Ukrayna’daki işçiler de düşük ücretler, işsizlik ve iş güvencesinin olmaması nedeniyle sıkıntı çekiyor, öyle ki çoğu zaman AB’ye düşük ücretli göçmen işçi olarak çalışmaya gidiyorlar. Önceki iki makalemizde de gördüğümüz üzere Ukrayna’da tarımın serbestleştirilmesiyle sağlanan sözde “ilerleme”, yerel istihdamın sürekli düşüşte olması nedeniyle sorgulanabilir. 2021 yılında 660 bin kişi Ukrayna’yı kalıcı olarak terk ederek ülke için tarihi bir rekor kırdı. Polonya’nın Ukrayna Büyükelçisine göre, Haziran 2021’de Polonya’da 1,5 milyon Ukraynalı çalışıyordu. Büyükelçi bu sayının 2014 yılına kıyasla iki ila üç kat daha fazla olduğunu ve bu sayının sadece kayıtlı göçmenleri kapsadığını söyledi. Polonya Merkez Bankası, ülkenin 2014-19 yılları arasındaki GSYİH büyümesinin yüzde 11’inin Ukraynalı göçmen işçilerden kaynaklandığını tahmin ediyor. Ukraynalıların ücretleri Polonyalılardan çok daha düşük ve Avrupa’da çalışan Ukraynalılar bazen işverenlerin pasaportlarını çaldığı ve onları istismar ettiği köleci çalışma koşullarına bile maruz kalıyor.
Kimin çıkarları daha önemli, Ukrayna’nın mı Batı’nın mı?
Batı’nın Ukrayna’nın yargı sistemi üzerinde kontrol sağlama arzusu bu kadar öncelikli zira Ukraynalı yargıçların birçoğunun ülkenin çıkarlarına ilişkin kendi anlayışları var ve bu anlayışlar Batı’nınkinden keskin bir şekilde ayrılıyor.
Yargı sistemindeki bu mücadele, Ukrayna tarımını özelleştirme mücadelesinde özellikle belirgin oldu. 2020 yılının sonlarında Anayasa Mahkemesi, 48 Ukraynalı parlamenterin, Zelenskiy tarafından yürürlüğe konulan tarım arazilerinin özelleştirilmesinin anayasaya aykırı olup olmadığının soruşturulması için yaptığı başvuruyu kabul etti. Parlamenterler, Ukrayna anayasasında yer alan “Toprak, devletin özel ilgi alanına giren başlıca milli servettir” hükmüne atıfta bulundular. Anayasa Mahkemesi’nden bir temsilci verdiği bir söyleşide mahkemenin Zelenskiy’in arazileri özelleştirmesini anayasaya aykırı olarak tanıma kararı alabileceğini belirtti. Anayasa Mahkemesi ve tarım arazilerinin özelleştirilmesiyle ilgili olarak Zelenskiy’in tarım politikasından sorumlu bakanı Roman Leşçenko şunları söyledi:
“Anayasa Mahkemesi mesele değil. Eğer Anayasa Mahkemesi yasayı iptal ederse, size söz veriyorum ki Yüksek Rada yasayı tekrar oylayacaktır. Bunun nedeni sürecin geri döndürülemez olmasıdır. Arazi sahibi olma hakkı gerçekleşecektir. […] Elimizde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin yükümlülükleri var; Zelençuk ve Tsyutsyura davalarındaki kararlar vs. Ukrayna davasında Avrupa kurumunun Ukrayna’dan 7 milyon yurttaşımızın arazi sahibi olma hakkına ilişkin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin uygulanmasını sağlamasını talep ettiği karar var.”
Ukrayna’daki kapitalist reformların “geri döndürülemez” olduğu mantığının çarpıcı bir kristalizasyonu. Ukrayna Anayasa Mahkemesi ne derse desin, Avrupa’nın mülkiyet hakkı konusunda söylediği daha önemli.
Anayasa Mahkemesi’nin Batı’nın (genelde Ukrayna devletinin ekonomik müdahalesini engellemek ve neo-liberalizmi sürdürmek için kullanılan) “yolsuzlukla mücadele reformlarının” Ukrayna anayasasına aykırı olup olmadığını soruşturmaya başladığı 2020 sonundaki bir başka adli krizde Zelenskiy, parlamentodan kendisine tüm Anayasa Mahkemesi yargıçlarını kovma hakkı verilmesini resmen talep etti. Şaşırtıcı olmayan bir şekilde Anayasa Mahkemesi, bunu anayasa aleyhinde bir darbe girişimi olarak nitelendirdi. Zelenskiy’in planı o dönemde işe yaramamış olsa da 2022 yılı boyunca savaş dönemi kisvesi altında “sorunlu” Anayasa Mahkemesi yargıçlarının çoğu görevlerinden ayrıldı ya da kaçtı ve Mayıs 2022’de Zelenskiy’in eski düşmanı Aleksandr Tupitskiy’in (Anayasa Mahkemesi başkanı) tutuklandığı duyuruldu.
2022 yılının sonlarında Zelenskiy, Batı’nın uzun zamandır talep ettiği bir reform olan “Avrupa’ya Entegrasyon Yasası”nı imzaladı. Bu yasa, Anayasa Mahkemesi yargıçlarının seçim yöntemlerini değiştiriyor. Yasanın yürürlüğe girmesinden bu yana, seçim altı hukuk uzmanından oluşan bir komisyon tarafından belirleniyor: bunlardan üçü “bağımsız uzmanlar” (yani yerli Batı uşakları), geri kalanlar ise hükümet, parlamento ve diğer yargıçlar tarafından seçiliyor. Ukrayna Anayasa Mahkemesi artık Batı’nın çıkarlarına engel teşkil etmese de Batı yanlısı gazeteler Zelenskiy’e hala çok fazla güç verdiği için yasadan yine de memnun değil. Kuşkusuz yargı sisteminin tamamen “bağımsız uzmanların” kontrolü altında olmasını tercih ederler.
2020’deki Anayasa Mahkemesi krizi sırasında Uluslararası Şeffaflık Örgütü, mahkemenin “reformları ve Ukrayna’nın Avrupa ile bütünleşme sürecini nasıl yok ettiğinden” yakınmıştı. Yabancı bir STK için sıra dışı ama epey bilindik bir adımla, Batı reformlarına engel olan Anayasa Mahkemesi yargıçlarını istifaya çağırdı. Makale dikkat çekici bir soru sorarak devam ediyor: “Ülkeyi Anayasa Mahkemesi’nin kendi eylemlerinden nasıl koruyabiliriz? Mahkeme, anayasa tarafından korunuyor, dolayısıyla çalışma biçimin değiştirmenin kolay bir yolu yok.”
Tıpkı Toronto’da düzenlenen 2019 Ukrayna Reform Konferansı’nda neo-liberal reformların “geri döndürülemez” olarak nitelendirilmesi gibi bu makale de “Ukrayna için Rusya yanlısı, hatta tarafsız bir güzergâh seçilmesinin sonucu Ukraynalılar için kaos olacaktır. Son altı yılda buna karşı yapılan reformlar çok zor kazanıldı.”
Açıkçası, neo-liberal reformların geri döndürülemezliği, Rusya ile askeri yumuşamayı takip edecek ve iç iktisadi kalkınmaya odaklanacak daha sosyal demokrat bir hükümetin gelme ihtimalini dışlıyor.
Valday Tartışma Kulübü Araştırma Direktörü Fyodor Lukyanov, Rusya’nın Donbas’ın kontrolü ve Ukrayna’nın tarafsızlık statüsünü içeren barış koşullarının değişmediğini bildirdi. ABD ara seçimlerinin ardından Trump’ın iç siyasi mücadelelere odaklanacağını ve dış politikada topal bir ördeğe dönüşeceğini dile getiren Lukyanov, Avrupa ile güvenlik diyaloğu kurma zemininin tamamen ortadan kalktığını kaydetti.
Norveçli siyaset bilimci Glenn Diesen’ın programına konuk olan Valday Tartışma Kulübü Araştırma Direktörü, Rusya Dış ve Savunma Politikası Konseyi Başkanı ve Küresel İlişkilerde Rusya Dergisi Genel Yayın Yönetmeni Prof. Fyodor Lukyanov, Ukrayna çatışmasının mevcut durumuna, Rusya’nın stratejik yaklaşımına ve küresel düzenin dönüşümüne ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Programın açılışında sahadaki askeri gelişmeler ile diplomatik müzakere ihtimallerinin eş zamanlı olarak gündeme geldiğini belirten Diesen, Ukrayna ve NATO açısından gidişatın olumsuz seyrettiği bir ortamda Moskova yönetiminin mevcut tabloyu nasıl ele aldığını sordu.
Rusya’nın askeri faaliyetler ile diplomasi arayışını birbirine zıt süreçler olarak görmediğini vurgulayan Lukyanov, Kremlin’in barış sürecinin başlatılmasına yönelik temel şartlarının değişmediğini ifade etti.
“Savaş diplomasinin bir parçası ve baskı aracıdır”
Diesen’ın sorusunu yanıtlayan Lukyanov, askeri harekat ile barış diplomasisi arasında bir çelişki bulunmadığını dile getirdi.
Lukyanov, “İster iyi ister kötü sayılsın, diplomasinin önündeki pencere ile devam eden askeri eylemler, hatta askeri tırmanış arasında bir çelişki yoktur” dedi.
Moskova’nın askeri harekatı diplomatik müzakerelerde bir koz olarak kullandığını belirten Lukyanov, bu yaklaşımın çatışmanın başından bu yana açık biçimde uygulandığını aktardı.
Rusya’nın tutumunu detaylandıran Lukyanov, “Rusya askeri seçeneği ve savaşı diplomasinin bir parçası, diplomatik bir baskı aracı olarak görmektedir” ifadelerini kullandı.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in yaklaşık iki buçuk yıldır aynı koşulları vurguladığını hatırlatan Lukyanov, temel taleplerin masada kalmayı sürdürdüğünü söyledi.
Lukyanov, “En azından 24 Haziran tarihinden bu yana, yani yaklaşık iki buçuk yıldır Devlet Başkanı Putin, askeri çatışmaların durması ve barış sürecinin başlaması için belirli şartlarımız olduğunu söyledi ve bunu defalarca tekrarladı” diye konuştu.
Bu şartların ana hatlarına değinen Lukyanov, “Bu koşullar o tarihten bu yana özünde hiç değişmedi; Donbas bölgesinin toprak bütünlüğü, yani Ukrayna güçlerinin Donbas’ın kalan kısımlarından çekilmesi, Ukrayna’nın askeri kapasitesine yönelik talepler, tarafsızlık ve herhangi bir askeri bloka katılmama statüsü ile güvenlik garantileri bu çerçevenin içindedir” sözlerini kaydetti.
Sahadaki askeri dengelerin zaman zaman el değiştirdiğine dikkati çeken Lukyanov, tarafların farklı dönemlerde birbirlerine üstünlük kurabildiğini dile getirdi.
Lukyanov, “Durum o günden bu yana iki yönlü olarak pek çok kez değişti; Rusya’nın görece daha zayıf göründüğü dönemler oldu, ardından Ukrayna’nın zayıf taraf olarak görüldüğü sonraki aşamaya geçildi” dedi.
Tüm bu dalgalanmalara rağmen Rusya’nın ulaşmak istediği nihai tablonun sabit kaldığını belirten Lukyanov, ABD ile yürütülen müzakerelerin doruk noktasına işaret etti.
Lukyanov, “Rusya’nın elde etmek istediği hedeflerin tablosu hiçbir zaman değişmedi ve bu sürecin doruk noktası Anchorage kenti ile 25 Ağustos tarihinde Başkan Donald Trump ile yapılan görüşme oldu” değerlendirmesinde bulundu.
Bu zirvenin diplomatik önemini anlatan Lukyanov, “Rus diplomatların, bizzat Devlet Başkanı Putin’in ve Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’un o görüşmeye sürekli atıfta bulunması tesadüf değildir” dedi.
Görüşmenin niteliğine ilişkin terminoloji farklarına değinen Lukyanov, “Rus tarafı bunlara anlaşmalar, Amerikan tarafı ise mutabakatlar adını veriyor; ancak her halükarda askeri aşamayı sona erdirecek olası karşılıklı tavizlerin belirli bir çerçevesi orada ortaya konmuştu” ifadelerini kullandı.
Bu çerçevenin fiiliyata dökülemediğini belirten Lukyanov, “Başkan Trump’ın Amerikalı müttefikleriyle bir ilerleme sağlayamaması nedeniyle bu çerçeve asla hayata geçirilemedi” diye konuştu.
Barış sürecinin başlangıç parametrelerinin aynı kaldığını vurgulayan Lukyanov, Moskova’nın yaklaşımının değişmediğini yineledi.
Lukyanov, “Temel olarak hiçbir şey değişmedi; bir barış anlaşması olmasa bile barış sürecinin başlangıcını oluşturacak unsurların birleşimi tamamen aynıdır” dedi.
Putin’in konuya dair muhataplarına yönelik açık mesajlar verdiğini söyleyen Lukyanov, Rus liderin tutumunu şu sözlerle aktardı:
Lukyanov, “Putin bu fikir setine sahip olduğumuzu belki on kez, belki daha fazla ifade etti ve ‘Bunu kabul edebilirsiniz ya da etmezsiniz; eğer şimdi kabul etmezseniz, bir dahaki sefere durum sizin için daha kötü olacaktır’ dedi.”
Müzakere sürecinin ertelenmesinin Ukrayna aleyhine sonuçlar doğurduğunu belirten Lukyanov, gecikmelerin Rusya’nın elini güçlendirdiğini ifade etti.
Lukyanov, “Zaman geçtikçe Rus tarafının eli daha da güçlenecek ve Rusya daha fazlasını talep edecektir; şu ana kadar yaşananlar tam olarak bunu gösteriyor” dedi.
Diplomatik girişimlerin yenilendiği her dönemde şartların Kiev aleyhine ağırlaştığını dile getiren Lukyanov, Ukrayna’nın geçmiş teklifleri değerlendiremediğini aktardı.
Lukyanov, “Amerikan yönetiminin ya da Rus tarafının müzakere turlarını yeniden başlatmaya çalıştığı her seferde, Ukrayna’daki durumun bir önceki paketin kabul edilmesi haline kıyasla çok daha kötü olduğu görülüyor” diye konuştu.
ABD’deki iç siyasi dönüşümlere de değinen Lukyanov, ara seçimlerin ardından Washington’daki dengelerin Rusya politikasını etkileyebileceğini söyledi.
Lukyanov, “Siyasi alanda çok fazla değişiklik görüyoruz; ABD’de ara seçimlerin getirdiği sonuçların siyasi ve diplomatik bir etkisi olabilir” ifadelerini kullandı.
Yeni dönemde Beyaz Saray’ın Ukrayna meselesine ayıracağı zamanın belirsiz olduğunu belirten Lukyanov, Trump’ın konumuna dikkat çekti.
Lukyanov, “Başkan Trump’ın ciddi şekilde zayıflamış bir başkanlık tablosu içinde Ukrayna konusuna eskisi kadar zaman ayırmaya istekli ve muktedir olup olmayacağını göreceğiz” dedi.
Siyasi atmosferdeki farklılaşmanın Rusya’nın temel rotasını sarsmadığını belirten Lukyanov, taleplerin korunacağını vurguladı.
Lukyanov, “Siyasi ortamdaki bu değişime karşın Rusya’nın benimsediği çizginin ve ısrarının aynı kaldığını düşünüyorum; bu durum Rusya’nın temel taleplerini değiştirmeyeceği anlamına gelmektedir” değerlendirmesini yaptı.
“Trump Avrupa ve Ukrayna’da topal bir ördek olarak algılanacak”
Program yöneticisi Glenn Diesen, ABD ara seçimlerinin tamamlanmasının ardından Demokratların savaşa daha fazla kaynak ayırma eğiliminde olduğunu ve Trump’ın zayıflayan pozisyonunun diplomasi kapısını kapatıp kapatmayacağını sordu.
ABD siyasi sistemi uzmanlarının görüşlerini aktaran Lukyanov, iç politika ile dış politika yetkileri arasında belirgin bir ayrım olduğuna işaret etti.
Lukyanov, “Amerikan siyasi sistemi uzmanı meslektaşlarımdan duyduğum her şeye göre, dış politika alanı öncelikli olarak başkanlığın yetki alanındadır” dedi.
Trump’ın iç siyasette çok ciddi engellerle karşılaşacağını belirten Lukyanov, yasama organındaki gerilimlere değindi.
Lukyanov, “Trump iç politika kararları alanında ciddi biçimde zayıflayacaktır; Demokratların geçmiş dönemdeki uygulamaların intikamını almak için başlatacağı bir suçlama ve soruşturma fırtınasıyla kesinlikle yüzleşmek zorunda kalacaktır” ifadelerini kullandı.
Buna rağmen dış politikanın seyrinin doğrudan Trump’ın kişisel tercihlerine bağlı kalacağını vurgulayan Lukyanov, odaklanma sorununa işaret etti.
Lukyanov, “Dış politika söz konusu olduğunda mesele Demokratlardan ziyade doğrudan Trump’ın kendisine bağlı kalacaktır; dış meselelere ve bizim durumumuzda Ukrayna meselesine odaklanmayı başarıp başaramayacağı belirleyici olacaktır” dedi.
Trump’ın iç siyasi çekişmelere fazlasıyla gömülebileceğini dile getiren Lukyanov, ABD Başkanının karakter özelliklerini anlattı.
Lukyanov, “Trump’ın tamamen iç mücadeleye kapılması muhtemeldir; onu artık yeterince iyi tanıyoruz, bu tür çekişmelerden keyif alabilir, kavgacı ve gürültülü bir ortamda paradoksal olarak kendini oldukça rahat hissedebilir” diye konuştu.
Ukrayna başlığına yeterli enerjinin ayrılıp ayrılamayacağının henüz netleşmediğini ifade eden Lukyanov, Tahran dosyasının Washington için önceliğine dikkati çekti.
Lukyanov, “Trump’ın Ukrayna için zaman ve enerji ayırıp ayıramayacağını zaman gösterecektir; ancak yine de denemeye devam edeceğini tahmin ediyorum” dedi.
Kongre’nin İran konusundaki baskısına değinen Lukyanov, iki partinin de bu başlıkta ısrarcı olduğunu belirtti.
Lukyanov, “Trump kesinlikle İran konusunda bir şeyler yapmaya zorlanacaktır; Ukrayna bazı Demokratlar için önemli bir mesele olsa da net bir sonuçlanma ihtimali bulunmayan İran meselesi, ABD Kongresi’ndeki hem Demokratlar hem de Cumhuriyetçiler ile Amerikan kamuoyu için son derece kritiktir” ifadelerini kullandı.
Trump’ın uluslararası algısının zayıflayacağını vurgulayan Lukyanov, Avrupa ve Kiev yönetiminin bakış açısına değindi.
Lukyanov, “Özetle Başkan Trump dikkatini bu alana vermeye çalışacaktır; ancak genel olarak bakıldığında özellikle Avrupa’da ve Ukrayna’da fazlasıyla topal bir ördek gibi algılanacaktır” değerlendirmesini yaptı.
Trump’ın geçmişte güce dayalı bir diplomasi yürüttüğünü hatırlatan Lukyanov, eski yöntemin zayıfladığını aktardı.
Lukyanov, “Trump’ın Ukrayna karşısında yapmaya çalıştığı birçok hamle, arkasında Birleşik Devletler gücünün bulunduğu ve herkesin kendi sözünü dinlemek zorunda olduğu şeklindeki otoriter yaklaşımına dayanıyordu” dedi.
Bu tablonun Avrupa ve Ukrayna’daki muhalif aktörlerin işini kolaylaştıracağını söyleyen Lukyanov, direncin artacağını ifade etti.
Lukyanov, “Artık Avrupa’daki ve Ukrayna’daki rakiplerin işi daha kolay olacaktır; geçmişte de Trump’ın dayatmalarından kaçınmakta oldukça becerikliydiler, şimdi ise kendi istedikleri doğrultuda ilerleme konusunda kesinlikle cesaret bulacaklardır” diye konuştu.
“Avrupa ile güven seviyesi sıfırın çok altında”
Avrupa ile Rusya arasındaki güvenlik mimarisinin yeniden ele alınması ihtimalini değerlendiren Diesen, Moskova’nın Avrupalıları yapıcı bir ortak olarak görüp görmediğini sordu.
Ukrayna’daki şartların ağırlaştığını belirten Lukyanov, yaklaşan kış mevsimi ve altyapı hasarlarına dikkat çekti.
Lukyanov, “Ukrayna içindeki ağır kriz tablosu ortadadır; kış mevsimi kapıdadır, oradaki iç durum iyi olmaktan çok uzaktır ve Rusya tüm altyapıyı çok sert şekilde vurmaya devam etmektedir” dedi.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy’nin söylemlerinde değişimler görüldüğünü dile getiren Lukyanov, bu ifadelerin bağlayıcılığı olmadığını kaydetti.
Lukyanov, “Zelenskiy’den daha önce duyduklarımızdan farklı tonlar işitiyoruz; ancak bu çok fazla bir anlam ifade etmiyor, çünkü Zelenskiy istediği her şeyi söyleyip sonra bundan vazgeçebilir ve tam tersini dile getirebilir” ifadelerini kullandı.
Moskova ile Avrupa arasındaki diplomatik zeminin mevcut aşamada tıkandığını belirten Lukyanov, yakın zamanda gerçekleştirilen telefon görüşmelerine atıfta bulundu.
Lukyanov, “Rusya ile Avrupa arasındaki durum şu aşamada oldukça umutsuz görünmektedir; Norveç Başbakanı ile Finlandiya Cumhurbaşkanı’nın Putin ile sadece konuşmaya yönelik mütevazı girişimine Avrupa’da verilen tepkiyi gördük” dedi.
Bu temasların yeni bir zemin yaratmadığını vurgulayan Lukyanov, konuşmaların niteliğini aktardı.
Lukyanov, “Putin ile yaptıkları görüşme yeni bir sonuç getirmedi; temelde her iki taraf da önceki görüşlerini dile getirdi, tek fark bunu doğrudan yapmaları ve uzun süredir olduğu gibi birbirlerine bağırmamaları oldu” diye konuştu.
Söz konusu temasın dahi kıtada şüpheyle karşılandığını belirten Lukyanov, Avrupa’nın genel yaklaşımının değişmediğini söyledi.
Lukyanov, “Bu girişim dahi Avrupa’da en hafif tabirle son derece yüksek bir şüpheyle, hatta daha da kötüsüyle karşılandı; bu durum Avrupa’nın ciddi bir sürece hazır olmadığını göstermektedir” dedi.
Avrupa’nın çatışmaya bakışındaki cezalandırma anlayışının sürdüğünü ifade eden Lukyanov, temel tutumu özetledi.
Lukyanov, “Avrupa temel yaklaşımını değiştirmeye hazır değildir; bu yaklaşım her zaman Rusya’nın bu savaştan hiçbir şey kazanamayacağı ve cezalandırılması gerektiği üzerine kurulmuştur” ifadelerini kullandı.
Stratejik yenilgi söyleminin geri plana çekildiğini belirten Lukyanov, hedefin sürdüğünü aktardı.
Lukyanov, “Artık stratejik yenilgi ifadesini duymuyoruz; ancak saldırgan taraf olarak görülen Rusya’nın bu süreçten hiçbir fayda sağlayamaması gerektiği anlayışı varlığını korumaktadır” dedi.
Avrupa’nın kurumsal olarak da ortak bir müzakere yürütemeyeceğini vurgulayan Lukyanov, yapısal sorunlara işaret etti.
Lukyanov, “Avrupa kurumsal açıdan verimli ya da üretken bir tartışmayı organize edebilecek durumda değildir; Avrupa kurumları görüşmelere katılmak istese dahi tüm ülkelerden onaylanmış konsolide ve sağlam bir yetki belgesi çıkarabileceklerine inanmıyorum” değerlendirmesini yaptı.
ABD modelinde özel temsilcilerin en azından doğrudan kanal açabildiğini kaydeden Lukyanov, Avrupa tarafında bunun bulunmadığını söyledi.
İskandinav liderlerin temas yöntemine dikkat çeken Lukyanov, görüşmelerin kapsamını aktardı.
Lukyanov, “Norveç ve Finlandiya örneğinde her iki liderin de Putin’i ulusal sıfatlarıyla aradıklarını vurgulamaları bizim açımızdan son derece dikkat çekiciydi; çok uzun zamandır ilk kez Avrupalı liderler bu görüşmenin Avrupa adına değil, ulusal düzeyde bir temas olduğunu özellikle belirtmek istedi” dedi.
Bu tavrın Avrupa içindeki dengelerden kaynaklandığını belirten Lukyanov, liderlerin olası tepkileri öngördüğünü dile getirdi.
Lukyanov, “Belki de bu iki lider, Avrupa’nın temsilcileri olarak hareket ettikleri takdirde hiçbir şey başaramayacaklarını, Avrupa’nın derhal kendilerini reddedeceğini ve bu görüşmenin tüm sonuçlarını iptal edeceğini biliyordu” diye konuştu.
Taraflar arasındaki güvensizliğin ulaştığı seviyeyi anlatan Lukyanov, karşılıklı anlayışın ortadan kalktığını söyledi.
Lukyanov, “Rusya ile Avrupa arasındaki en büyük sorun güven seviyesinin sıfırın, hatta sıfırın oldukça altında olmasıdır; karşı tarafın mantığını anlamaya yönelik hiçbir çaba bulunmamaktadır” dedi.
Bu tablonun karşılıklı korkuları beslediğini ifade eden Lukyanov, her adımın tehdit algısını tetiklediğini aktardı.
Lukyanov, “Bu durum bizi karşılıklı korkuların girdabına sürüklüyor; karşı tarafın attığı her adım görüşmelere başlama gerekçesi olarak değil, olası bir çatışmaya daha fazla hazırlanma sebebi olarak görülüyor” ifadelerini kullandı.
Polonya’daki iç siyasi gelişmeleri örnek gösteren Lukyanov, dış etkenlerin iç siyasete alet edildiğini dile getirdi.
Lukyanov, “Polonya’da iki büyük siyasi güç arasında klasik bir iç kriz yaşanıyor; her iki tarafın neyi temsil ettiğini biliyoruz ve bu kriz hiç şaşırtıcı değil, ancak hükümet ve Başbakan aniden bu meselenin tamamen Rusya ile ilgili olduğunu öne sürmeye başladı” dedi.
İç sorunların bu yöntemle çözülemeyeceğini vurgulayan Lukyanov, çıkış yolunun tıkandığını söyledi.
Lukyanov, “Polonya’daki iç çekişmeleri yıllardır, hatta on yıllardır biliyoruz; böylesi bir tabloda her güç her aktör iç sorunlarını çözmek için bu korkuyu kullandığı sürece hiçbir çıkış yolu bulunamaz” diye konuştu.
“Soğuk Savaş dönemine ait modeller artık geçerli değil”
Helsinki Nihai Senedi ve Yeni Bir Avrupa İçin Paris Şartı gibi tarihi metinlerdeki ilkeleri hatırlatan Glenn Diesen, bölünmez güvenlik ilkesi ile ülkelerin ittifak seçme özgürlüğü arasındaki çelişkinin nasıl çözülebileceğini sordu.
Tarihsel referansların günümüz dünyasında karşılığı kalmadığını belirten Lukyanov, Soğuk Savaş dinamiklerinin geride kaldığını vurguladı.
Lukyanov, “Her ikisi de temelde Soğuk Savaş’a ait olan bu modellere yapılan tüm atıfların artık hiçbir geçerliliği kalmadığından endişe ediyorum” dedi.
Soğuk Savaş döneminin kendine has kuralları olduğunu dile getiren Lukyanov, geçmişe duyulan özlemin abartılı olduğunu söyledi.
Lukyanov, “Soğuk Savaş uluslararası ilişkilerin çok özel ve kendine has bir dönemiydi; nispeten iyi yapılandırılmış ve organize edilmiş bir süreçti, ancak gerçek Soğuk Savaş’ı incelersek hiç de hoş bir dönem olmadığını görürüz” ifadelerini kullandı.
Rusya’daki tarihçiler ve dış politika uzmanları arasında Helsinki mutabakatlarına dair tartışmalar yürütüldüğünü anlatan Lukyanov, Sovyet yaklaşımını aktardı.
Lukyanov, “Sovyetler Birliği döneminde ve sonrasında geleneksel yaklaşım, bu anlaşmayı birbiriyle yarışan iki blokun karşılıklı kabul edilebilir bir uzlaşıya nasıl varabileceğine dair övgüye değer bir örnek olarak görmekti” dedi.
Buna karşılık anlaşmanın Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecini başlattığı yönünde eleştiriler olduğunu da belirten Lukyanov, statükocu yaklaşıma dikkat çekti.
Lukyanov, “Diğer taraftan Helsinki Anlaşması’nın Sovyet liderliği açısından gelecekteki gerileme ve çöküşe doğru atılan ilk adım olduğunu değerlendirenler de bulunmaktadır” diye konuştu.
Sovyet yönetiminin mevcut durumu koruma çabasının riskler barındırdığını dile getiren Lukyanov, siyasi şartların değiştiğini anlattı.
Lukyanov, “Sovyetler Birliği’nin İkinci Dünya Savaşı’nda elde edilen kazanımları korumaya odaklanması ve Avrupa’daki duruma yaratıcı şekilde bakmaması ilk etkendi; statükoyu korumaya çalıştığınız anda birilerinin gelip bunu değiştirmesini beklemek durumunda kalırsınız” dedi.
Anlaşmanın insani boyutuna ve evrensel değerler anlayışına değinen Lukyanov, üçüncü sepet maddelerinin sonuçlarını aktardı.
Lukyanov, “İkinci olarak Sovyetler Birliği’nin üçüncü sepet olarak adlandırılan insan hakları ve demokrasi gibi değerlerin tüm imzacılar nezdinde gözetilmesi gerektiğini kabul etmesi son derece olumlu tınlıyordu; ancak bu durum Sovyetler Birliği’nin dağılmasına katkı sağlayan süreci başlattı” ifadelerini kullandı.
Bu sürecin Soğuk Savaş sonrası dönemde evrenselci küreselleşmeyi doğurduğunu belirten Lukyanov, tek tip bir modelin dayatıldığını kaydetti.
Lukyanov, “Ardından sadece ekonomik değil siyasi birliğe de dayanan Soğuk Savaş sonrası liberal küreselleşme ortaya çıktı; bu durum güç dengesi ve jeopolitik açıdan zaten kötü olan NATO genişlemesini daha da sorunlu kıldı, zira ittifakın genişlemesi dışarıdaki tüm ülkelerin benimsemek zorunda kaldığı belirli bir siyasi ve sosyal modeli beraberinde getirdi” dedi.
Rusya’nın bu süreçteki konumuna işaret eden Lukyanov, ortaya çıkan uyumsuzluğu dile getirdi.
Lukyanov, “NATO’ya katılma arzusu taşımayan ancak bu modeli kabullenmesi beklenen bir diğer eski komünist ülke olarak görülen Rusya ile yaşanan en büyük karmaşa buradan kaynaklandı” değerlendirmesini yaptı.
Mevcut dünya düzeninde ideolojik birlikteliklerin aranamayacağını vurgulayan Lukyanov, güvenlik odaklı bir yaklaşım önerdi.
Lukyanov, “Bugün artık sadece çok kutuplu değil, çok kültürlü ve çoklu değer sistemlerine dayalı bir dünyadayız; temel kabul güvenlik odaklı olmalıdır, ülkelerin içeride nasıl örgütleneceği gibi meseleler bir kenara bırakılmalıdır, çünkü önceki modelde tüm bunlar birbirine karıştırılmıştı” diye konuştu.
“Dünya derinden bölünmüş olmasına rağmen birbirine bağlı”
Uluslararası sistemdeki çok kutuplu yapıyı ve Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in medeniyetlerin birbirine model dayatmaması gerektiği yönündeki mesajlarını hatırlatan Glenn Diesen, yeni küreselleşme denkleminin nasıl işleyeceğini sordu.
Tarihsel açıdan parçalanmış dünyaların yeni bir olgu olmadığını belirten Lukyanov, geçmiş dönemlere atıfta bulundu.
Lukyanov, “Farklı kültürel, siyasi ve ideolojik sistemlere sahip parçalanmış bir dünya yeni değildir; insanlık tarihinin büyük bölümünde 17’nci, 19’uncu ya da 20’nci yüzyıllarda zaten bu şartlar altında yaşadı” dedi.
Son döneme damga vuran liberal küreselleşmenin ise merkezi kurallara dayandığını anlatan Lukyanov, iki farklı sistemin tecrübe edildiğini aktardı.
Lukyanov, “Çok iyi hatırladığımız liberal küreselleşme modeli ise ekonomiden siyasete kadar her alanda ortak kuralların ve ilkelerin var olduğunu varsayan merkezi bir sistemdi; biz bu iki modeli de biliyoruz” ifadelerini kullandı.
Günümüzdeki tablonun bu iki yapının eş zamanlı bir birleşimi olduğunu vurgulayan Lukyanov, benzersiz bir döneme girildiğini belirtti.
Lukyanov, “Şu anda elimizde olan tam olarak bir karışımdır; bir tarafta farklı düzeylerde rekabetin sertleştiği son derece parçalanmış bir dünya var, aynı zamanda herkes birbiriyle bağlantılıdır ve bu bağlantı sadece artmakla kalmayıp bir zorunluluk haline gelmiştir” dedi.
Ekonomik bağlar olmadan hiçbir ülkenin kalkınamayacağını dile getiren Lukyanov, çatışma ile bağımlılığın bir arada yürüdüğünü söyledi.
Lukyanov, “Birlikte çalışmadan ve karşılıklı bağlantı kurmadan hiç kimse gelişme gösteremez; son derece çatışmalı ancak birbirinden ayrılamaz biçimde birbirine bağlı bu tür sistemlerde daha önce hiç yaşamadık” diye konuştu.
Geleneksel düzenlere geri dönüşün mümkün olmadığını belirten Lukyanov, yeni yapının anlaşılması için zamana ihtiyaç duyulduğunu aktardı.
Lukyanov, “Gerek çatışmalı parçalanmış dünyaya gerekse salt küreselleşmiş eski dünyaya tek başına geri dönemeyeceğimizi anlamak için zamana ihtiyacımız olacak; her ikisine birden aynı anda sahip olacağız” ifadelerini kullandı.
Siyasi çatışmalara rağmen küresel ekonomik mekanizmaların işleyişini sürdürdüğünü kaydeden Lukyanov, piyasa şartlarının direncine işaret etti.
Lukyanov, “Ukrayna’daki savaş ya da Ortadoğu’daki durum gibi son derece şiddetli ve kanlı çatışmalara, ekonomiye yönelik ağır siyasi müdahalelere ve piyasa ilkelerinin tahrip edilmesine rağmen, ekonomik dünyanın dağılmadan hayatta kalmanın yollarını bulduğunu görüyoruz” dedi.
Mevcut sistemin çelişkilerini Mart ayında yaşanan bir örnekle açıklayan Lukyanov, Washington’ın petrol politikasını hatırlattı.
Lukyanov, “Sistemin barındırdığı tuhaflığın ve belki de rasyonelliğin en çarpıcı örneği bu yılın Mart ayında yaşandı; Birleşik Devletler İran’a yönelik adımlar attığında Trump İran medeniyetinin yok edilmesi gerektiğini ilan etmişti, ancak aynı dönemde ABD Hazine Bakanlığı küresel piyasada İran petrolüne ihtiyaç duyulduğu ve fiyatların düşük tutulması istendiği için bu petrole yönelik yaptırımları bir süreliğine kaldırdı” diye konuştu.
Ekonomik çıkarların siyasi kararların önüne geçtiğini vurgulayan Lukyanov, kendi yaklaşımının kaynaklarını anlattı.
Lukyanov, “Bu tamamen çelişkili bir durumdu ama gerçekleşti; gelecekte buna benzer tabloları çok daha sık göreceğiz, ben de eğitimime Sovyetler Birliği’nde başlamış ve Marksizm çalışmış biri olarak ekonomiye siyasetten daha fazla inanıyorum” değerlendirmesini yaptı.
“ABD ideolojik hedefler yerine çıkarlarına odaklanan bir güce dönüşüyor”
Gelecek dönemde Rusya, ABD ve Çin liderleri arasında olası bir temas ihtimalini ve iki ülke ilişkilerinin kökten değişme potansiyelini soran Diesen’a yanıt veren Lukyanov, hızlı bir dönüşüm beklemediğini ifade etti.
Moskova ile Washington arasındaki ilişkilerde devrim niteliğinde bir değişim öngörmediğini belirten Lukyanov, ekonomik zeminin darlığına değindi.
Lukyanov, “Rusya ile Birleşik Devletler arasındaki ilişkilerde köklü bir değişim ihtimali konusunda oldukça şüpheciyim; Trump göreve geldiğinde bazı kesimlerin beslediği umutlar onun iş odaklı kişiliğiyle ilgiliydi, ancak Rusya-ABD hattında somut ekonomik kazanım sağlayacak alanlar oldukça sınırlıdır” dedi.
Enerji sektörü dışında geniş bir ticaret hacmi bulunmadığını kaydeden Lukyanov, ilişkilerin ekonomik boyutunu aktardı.
Lukyanov, “Enerji gibi işbirliği yapabileceğimiz belirli alanlar mevcuttur; fakat genel olarak Rusya hiçbir zaman Birleşik Devletler için büyük bir ticaret ve ekonomi ortağı olmadı, dolayısıyla Trump dahil Amerikan tarafı bu ilişkiden elde edilebilecek somut bir kazanç görmedi” diye konuştu.
İki ülke ilişkilerinden ziyade ABD’nin içsel dönüşümünün daha kritik olduğunu vurgulayan Lukyanov, Amerikan siyasetindeki yeni eğilimlere dikkati çekti.
Lukyanov, “Benim açımdan daha umut verici olan husus Rusya ile ABD arasındaki yeni ilişki beklentisi değil, bir ülke ve siyasi yapı olarak Birleşik Devletler’in kendi içindeki dönüşüm ihtimalidir” ifadelerini kullandı.
Demokrat Parti içerisinde de benzer eğilimlerin yükseldiğini belirten Lukyanov, siyasi odak noktasının içeriye kaydığını söyledi.
Lukyanov, “Demokratlar tarafında öne çıkan yeni isimlere baktığımızda farklı görüşlere sahip olsalar da dış dünyayla ilgili meseleler yerine Birleşik Devletler’in ve Amerikan halkının ihtiyaçlarıyla ilgilenilmesi gerektiği noktasında Trump ile aynı çizgide buluşuyorlar” dedi.
Bu yönelimin küresel ittifakları da etkileyeceğini dile getiren Lukyanov, Amerikan kimliğindeki değişimi anlattı.
Lukyanov, “Amerikan siyasi kimliğinin kendi çıkarlarına odaklanan bir yapıya evrilmesi orta ve uzun vadede tüm ikili ilişkilerden daha önemlidir; Trump’tan sonra gelecek başkan ister Cumhuriyetçi ister Demokrat olsun, değişmeyen ittifakları koruma konusunda çok daha az istekli bir profil ortaya çıkacaktır” değerlendirmesinde bulundu.
Al-satçı ve faydacı diplomasi yaklaşımının küresel bir eğilim haline geldiğini belirten Lukyanov, ülkelerin zorunluluklarına işaret etti.
Lukyanov, “Trump’ın ticari mantığa dayalı yaklaşımı ağır şekilde eleştirildi; ancak gerçekte bunun küresel bir eğilim olduğunu görüyoruz, büyük ya da küçük fark etmeksizin tüm ülkeler kalkınma imkanlarını kullanabilmek adına pragmatik adımlar atıyor” dedi.
Moskova açısından Amerikan dış politikasındaki pragmatizmin müzakere zemini yarattığını vurgulayan Lukyanov, beklentisini özetledi.
Lukyanov, “Rusya açısından önemli olan husus, ABD’nin aşırı ideolojik bir güçten az çok normal bir güce dönüşmesidir; Amerikalılar sahip oldukları güçle herkese dikte etmeyi elbette sürdüreceklerdir, ancak ideolojik dogmalar yerine somut çıkarlara dayalı bir dikte söz konusu olduğunda en azından müzakere ve pazarlık yapılabilecek bir zemin bulunur” diye konuştu.
“Kış şartları her iki taraf için de belirleyici ve zorlu geçecek”
Diesen’ın cephe hattındaki son durumu, enerji ve lojistik altyapıya yönelik saldırıları sorması üzerine Lukyanov, çatışmanın mevcut gidişatını askeri mantık çerçevesinde değerlendirdi.
Sahadaki yıkımın ulaştığı boyutlara dikkati çeken Lukyanov, durumun vahametini ifade etti.
Lukyanov, “Genel durum son derece ağırdır; askeri mantığı anlıyorum, diplomasinin tıkandığı ve Ukrayna tarafının diplomatik fırsatları reddettiği mevcut tabloda başka bir seçenek görünmüyor, ancak genel manada gurur duyulacak bir durum ortada yoktur” dedi.
Savaşın niteliğinin zaman içinde değiştiğini belirten Lukyanov, önceki aşamalara değindi.
Lukyanov, “Geçen yaza kadar Rusya bu tarz bir savaş yürütmedi; Devlet Başkanı Putin başından itibaren kiminle savaştığımız konusunda son derece netti, hedef Ukrayna halkı ya da şehirleri değil, doğrudan askeri güçlerdi” diye konuştu.
Ukrayna’nın Rusya topraklarındaki altyapıya saldırmasının tırmanışı tetiklediğini dile getiren Lukyanov, çatışmanın boyut değiştirdiğini söyledi.
Lukyanov, “Ukrayna tarafı Rusya’daki altyapıyı yoğun şekilde hedef almaya başladıktan sonra savaş farklı bir düzeye evrildi ve tırmandı” ifadelerini kullandı.
Önümüzdeki kış aylarının çatışmanın seyri açısından kritik olacağını vurgulayan Lukyanov, karşılıklı zorluklara işaret etti.
Lukyanov, “Bu kışın kesinlikle belirleyici olacağını tahmin ediyorum; Ukrayna için çok zor geçecektir, aynı zamanda Rusya için de oldukça çetin olacaktır, çünkü Ukrayna güçlerinin hassas vuruşlar yapabildiğini görüyoruz ve bu potansiyellerinin tamamen tükendiğine inanmıyorum” dedi.
Sağduyunun hakim olabilmesi için yıkımın sürebileceğini belirten Lukyanov, Ukrayna liderliğinin durumunu aktardı.
Lukyanov, “Sağduyunun özellikle Ukrayna tarafında hakim olmasından önce ne yazık ki daha fazla yıkıma tanıklık etmek zorunda kalacağız” değerlendirmesini yaptı.
Zelenskiy’nin geri adım atamayacak bir konuma geldiğini dile getiren Lukyanov, siyasi geleceğin savaşa bağlandığını vurguladı.
Lukyanov, “Zelenskiy geri adım atamayacağı bir tablonun içindedir; kendi kaderinin savaşın sürmesine, hatta ucu açık bir çatışma ortamına bağlı olduğunu anlamaktadır ve bu son derece olumsuz bir durumdur” dedi.
Washington’daki yönetim değişikliğinin ve iç krizlerin savaşı uzatabileceğini söyleyen Lukyanov, sürece dair öngörüsünü aktardı.
Lukyanov, “Zelenskiy’i daha makul bir tutuma yöneltmenin tek yolu Birleşik Devletler’den ve Trump’ın yakın çevresinden gelecek doğrudan baskıydı; ancak Trump’ın iç meselelerle meşgul olması nedeniyle savaşın bu aşaması ne yazık ki uzayacaktır” ifadelerini kullandı.
Uluslararası ilişkiler uzmanı Prof. David Gibbs, ABD yönetiminin İran politikasının rasyonel temellere dayanmadığını belirterek Washington’ın attığı adımların küresel çatışma riskini artırdığını vurguladı. Demokratların ve Cumhuriyetçilerin savaşı sürdürme konusunda ortak hareket ettiğine işaret eden Gibbs, bölgesel çatışmaların dünya ekonomisinde 1930’lar benzeri büyük bir çöküşe yol açabileceği uyarısında bulundu.
Arizona Üniversitesi ABD Dış Politikası Uzmanı ve “Zenginlerin İsyanı” kitabının yazarı Profesör David Gibbs, analist Brandon Weichert’in sunduğu programda ABD yönetiminin dış politika kararlarını ve tırmanan bölgesel çatışmaları değerlendirdi.
ABD Başkanı Donald Trump’ın dış politika kararlarının öngörülemez olduğunu belirten Gibbs, askeri adımların rasyonel temellere dayanmadığını kaydetti.
Gibbs, yönetim içindeki dengesizliğe dikkati çekerek şunları kaydetti:
“Geleceği gösteren sihirli bir kürem yok ve Trump fazlasıyla öngörülemez, dürüst olmak gerekirse akıl dışı davranıyor. Bütün bu savaş görebildiğim kadarıyla akıl dışı bir temelde yürütüldü. Trump’ın o günden bu yana sergilediği davranışların büyük kısmı mantıksızdı. Önce bir mutabakat zaptı oluşturup gerilimi düşürmek, ardından aniden bu zaptı yırtıp atarak bir tür kesintili savaşa geri dönmek bana mantıklı gelmedi. Bu da tamamen duygularla ve fevrilikle hareket ettiğini gösteriyor.”
Bu tablonun yönetim açısından oluşturduğu tehlikelere işaret eden Gibbs, “Bana öyle geliyor ki bu durum onu tahmin edilmesi çok zor ve son derece tehlikeli biri haline getiriyor; karşımızda rasyonel düşünmeyen biri var. Bunun nedeni dış politikada son derece deneyimsiz olması mıdır, yaradılışı gereği fevri davranması mıdır, yoksa bilişsel gerileme yaşaması mıdır bilmiyorum. Bu bir ihtimal ama nörolog değilim, kesin bir şey söyleyemem. Bazılarının iddia ettiği gibi Netanyahu’nun elinde ona karşı kullanabileceği şantaj malzemesi niteliğinde bilgiler bulunması ihtimal dahilinde midir? Kim bilir? Bunu da göz ardı etmem ama elimde bir bilgi yok. Dolayısıyla burada tamamen karanlıkta hareket ediyoruz. Onun için akılcı olan şey pılı pırtıyı toplayıp gitmek, henüz vakit varken kayıplarını kabullenmek, bu sürecin kendi başkanlığına ve dünya ekonomisine verdiği muazzam zararla yüzleşip başka bir konuya geçmektir” ifadelerini kullandı.
Gibbs, Washington yönetimindeki farklı hiziplerin karar mekanizmasını etkilediğini vurgulayarak, “Farklı kanatlar onu farklı yönlere çekiyor. Görebildiğim kadarıyla en berrak düşünen isim Başkan Yardımcısı JD Vance gibi görünüyor çünkü savaşa baştan beri hep şüpheyle yaklaştı. Benim izlenimim savaşı hiçbir zaman desteklemediği yönündedir. Vance’in hayranı değilim, fazlasıyla fırsatçı bir figür ama aptal değil. Bunun aptalca bir adım olduğunu açıkça görebiliyor ve gerilimin düşürülmesini savunuyor gibi duruyor; umarım bu yaklaşım hakim olur” dedi.
Hazine Bakanı Scott Bessent ve Dışişleri Bakanı Marco Rubio gibi isimlerin ekonomik yaptırımları öne çıkaran grupta yer almasına değinen Gibbs, “Ekonomik savaşı uzatıp askeri hamleyle sonuç alma hevesi tehlikelidir. İran’a yönelik ekonomik savaşı vurgulayan Bessent stratejisini benimsemesi mümkündür ancak bu stratejinin askeri adımlarla birleştirilme tehlikesi her zaman vardır. Ekonomik savaş uzadıkça ve sonuç vermedikçe meseleyi askeri yoldan kesin olarak çözme eğilimi her daim ortaya çıkacaktır” uyarısında bulundu.
Gibbs, İran’ın çatışmadaki konumuna ve bölgesel dinamiklere işaret ederek, “İran sabırsızlanabilir ve kendisi kapsamlı bir askeri taarruz başlatabilir. Avrupa’daki gıda depolarının siber saldırıyla tahrip edilmesi gibi hadiseler yaşandı; bunu kimin yaptığını bilmiyorum ama İran yaptıysa şaşırmam. Savaşta yalnızca düşmanınıza değil düşmanınızın müttefiklerine de saldırmak mantıklıdır. Savaş Sanatı kitabında bu temel ilke yer alır ve İranlılar bunu okumuştur. Dolayısıyla siber harp yoluyla Avrupa’yı hedef almak bu stratejiye tamamen uygundur” değerlendirmesini yaptı.
“Bu savaş ABD’nin başlattığı bir saldırı savaşıdır”
Uluslararası hukukun ihlal edildiğini ve askeri harekatın yasal zemini bulunmadığını belirten Gibbs, çatışmanın başlangıcına dair şu ifadeleri kullandı:
“Bu konuda çok net olalım: Bu savaşı başlatan İranlılar değildi. Bu savaş ABD’nin başlattığı bir saldırı savaşıdır; bunu başka türlü tanımlamanın yolu yoktur. Uluslararası hukukun açık bir ihlalidir ve birden çok düzeyde kesinlikle anayasaya aykırıdır.”
ABD Anayasası’ndaki bağlayıcı hükümleri hatırlatan Gibbs, “İnsanlar bunu unutuyor ama anayasanın altıncı maddesinde antlaşmaların ülkenin en üstün hukuku olduğu yazar. Mahkemeler uygulamamayı seçse bile bu metin herkesin görebileceği şekilde oradadır. Başından beri çok kirli bir savaş yürütülüyor. Bu sözlerim İslam Cumhuriyeti’ni aklama amacı taşımıyor; rejimde hoşlanmadığım pek çok şey var ama savaşı onlar başlatmadı. Askeri saldırganlığı başlatan karşı taraftır” dedi.
İran’ın anlaşmalara uyma kapasitesine ilişkin tartışmalara da değinen Gibbs, “İran’ın anlaşma yapmaktan aciz olduğu söyleniyor; oysa Ortak Kapsamlı Eylem Planı’nı kabul etmişlerdi ve bu gayet geçerli bir stratejiydi. Mutabakat zaptını da kabul ettiler. İranlılar anlaşmaya varmaktan aciz değil; anlaşmaya varmaktan veya en azından varılan anlaşmayı uygulamaktan ve ona sadık kalmaktan aciz olan taraf ABD’dir. Burada açık konuşmak, eğriye eğri doğruya doğru demek gerekir. Trump’ın tam anlamıyla geri çekilmek dışındaki tüm hamleleri, başta Amerikan halkı olmak üzere İran ve tüm dünya için devasa riskler ve maliyetler barındırıyor” görüşünü dile getirdi.
ABD Kongresindeki siyasi dengeleri ve Demokrat Partinin savaşa yaklaşımını ele alan Gibbs, “Demokratların açıkça gereken şeyi yapmaya, yani savaşın tüm finansmanını kesmeye cesaretleri olup olmadığı meselesi önemlidir. Muhtemelen bunu yapmayacaklar çünkü savaş karşıtı değiller. Trump’ı her fırsatta zor durumda bırakmaya çalışacaklar. Thomas Massie’nin girişimine destek vereceklerini tahmin ediyorum. Massie savaş karşıtı bir Cumhuriyetçi ve ilkeli duruşunu takdir ettiğim, seçim kampanyasına bağış yaptığım ender isimlerdendir” dedi.
Savunma Bakanı Pete Hegseth hakkındaki görevden alma girişimine işaret eden Gibbs, şunları kaydetti:
“Massie görev süresi ocak ayında dolacak olmasına rağmen Savunma Bakanı Pete Hegseth’i görevden azletmek için bir karar tasarısı sundu. Hegseth yönetimdeki en şahin figürlerden biridir. Bu tür ifadeleri kullanmaktan hoşlanmam ama Hegseth gibi birini tanımlamak için şiddet yanlısı psikopat ifadesi yerinde olur. Onu yönetimden uzaklaştırmak iyi bir fikir olacaktır. Demokratlar bunu destekleyecektir ancak görevden alma Senatoda mahkumiyet gerektirir. Cumhuriyetçi Parti Trump’ı bu derece utandıracak bir adıma yanaşmayacaktır; bu nedenle girişimin içi boş bir jest olarak kalacağını düşünüyorum.”
Kongrenin bütçe gücünü kullanmaktan kaçındığını belirten Gibbs, “Demokratların yapmayacağı şey finansmanı kesmektir. Kesme yetkisi ellerindedir ve bütçeyi tahsis etme ya da geri çekme gücüne sahiptirler. İsteseler finansmanı kesebilirler ama istemiyorlar çünkü temelde Demokratlar da Cumhuriyetçiler kadar savaş yanlısıdır. Michigan Temsilcisi Rashida Tlaib gibi İsrail’e yardımları kesmek isteyen figürler bulunsa da partinin ana akımı henüz buna hazır değildir” tespitinde bulundu.
Gibbs, dış politikadaki odak kaymasına dikkati çekerek, “Demokratların yapmak istediği ve büyük olasılıkla yapacağı şey Ukrayna’daki savaşı daha da tırmandırmaktır. İran Trump’ın savaşıysa Ukrayna da Biden’ın ve Demokratların savaşıdır. Demokratlar bu savaşa son derece olumlu bakıyor ve odağı İran’dan Ukrayna’ya kaydırmak isteyeceklerdir. Trump’ın Ukrayna’ya desteği ılımlı kaldı fakat savaşı tırmandırması için üzerinde büyük bir baskı kurulacaktır. Bu durum en az Basra Körfezi’ndeki gelişmeler kadar tehlikelidir çünkü dünyanın en büyük nükleer cephaneliğine sahip olan Rusya’dan bahsediyoruz” uyarısını yaptı.
Rusya’nın askeri kapasitesine değinen Gibbs, “Aktif olarak konuşlandırılmış yaklaşık 1700 nükleer savaş başlığına sahip bir ülkeyi neden kışkırtmak istediğimizi anlamıyorum. Nükleer savaş riskine rağmen askeri çabaları tırmandırma yönünde bir çaba görülüyor. Dürüst olmak gerekirse Demokratların Cumhuriyetçilerden daha az pervasız olduğunu düşünmüyorum” dedi.
“Yaptırımlar dünya genelinde 1930’lar tarzı bir çöküşe yol açabilir”
ABD yönetiminin İsrail politikalarını değerlendiren Gibbs, finansmanın yasal boşluklar üzerinden sürdürülebileceğini ifade etti:
“Başkan Trump’ın İsrail’e yardımı tamamen keseceğine inanmak çok güç. Quincy Sorumlu Devlet Yönetimi Enstitüsü bünyesindeki yayında yer alan bir makalede belirtildiği gibi ABD ordusunu İsrail ordusuyla her düzeyde entegre edebilirler. Bu sayede resmi olmayan para transferlerini yaratıcı muhasebe yöntemleriyle ve yasal gri alanları kullanarak bütçe dışı yollardan yapabilirler. Sanıyorum 219. maddenin amacı da budur; Kongre ne yaparsa yapsın İsrail’e yapılan ABD yardımını kalıcı hale getirmeyi hedefliyorlar. Resmi yardımları kesiyormuş gibi görünürken aynı seviyedeki yardımı bütçe dışı yollardan sürdürme ihtimali araştırılıyor.”
İsrail’e yapılan transferlerin geri istenmesini gerçekçi bulmadığını söyleyen Gibbs, “Trump’ın İsrail’in parayı geri ödemesi gerektiği yönündeki sözleri kendi reklamını yapma çabasından ibarettir; tıpkı ilk döneminde duvarın parasını Meksika’ya ödeteceğini vaat etmesi gibidir” ifadelerini kullandı.
İran’ın diplomasiye açık kapı bırakmasını değerlendiren Gibbs, “İran’ın müzakerelere bu kadar istekli olmasına şaşırıyorum çünkü savaşı başlatan taraf ABD oldu. Savaşın başladığı günlerde İranlılar ABD ile aktif olarak müzakere yürütüyordu ve ABD bu durumu yönetim kademesini ortadan kaldırmak için bir bahane olarak kullandı; bu son derece haince ve kan dökücü bir adımdı. Obama nükleer anlaşmayı müzakere etmişti ancak Trump anlaşmadan çekildikten sonra Biden bunu yeniden tesis etmedi. Yani bu iki partinin ortaklaşa gerçekleştirdiği bir geri çekilme oldu. İran beklediğimden çok daha hoşgörülü davrandı” dedi.
ABD ablukasının etkilerine ve bölgesel risklere değinen Gibbs, şu değerlendirmeyi yaptı:
“Uygulanan abluka İran üzerinde şüphesiz olumsuz etkiler yaratıyor fakat İran’ın elinde klasik terör eylemleri ve siber harp gibi başka kozlar bulunuyor. ABD’nin İran altyapısını yok etmesi meşru sayılırken İran bizim altyapımızı hedef aldığında bu durum şoke edici ve kabul edilemez bulunuyor. Henüz bunu yapmamış olmaları şaşırtıcıdır; ABD’de ve Avrupa’da son çare olarak harekete geçmeye hazır hücrelerinin bulunmadığını düşünmek saflık olur. Körfez’deki tuzdan arındırma tesisleri dahil pek çok altyapıyı imha ederek bölgeyi yaşanamaz hale getirebilirler. İran savaşı bu noktaya taşımak istemediği için müzakereye açık duruyor.”
Washington’ın temel amacının rejim değişikliği olduğunu belirten Gibbs, ekonomik kriz ihtimaline dikkati çekti:
“ABD’nin temel pozisyonu her zaman İran’da rejim değişikliği olmuştur. Nükleer silah üretilmemesi için garanti istediklerini söylüyorlar fakat nükleer anlaşma zaten tam olarak bunu sağlıyordu ve yıllar süren müzakerelerle kurulmuştu. Bu krizden en yumuşak çıkış yolu ne yazık ki dünya ekonomisinde yaşanacak çok daha yıkıcı bir çöküş olabilir. 1930’lar tarzı bir ekonomik çöküş ihtimal dışı değildir ve Trump’ı geri çekilmeye zorlayacak düzeyde bir baskı yaratabilir.”
Amerikan askeri komuta kademesinin tutumunu da eleştiren Gibbs, sözlerini şöyle tamamladı:
“Seçimlerin ardından yönetim içinde saçma fikirlere karşı çıkma eğilimi artabilir. Hegseth’in tasfiyelerine rağmen ordunun nükleer silah kullanımı emrine direnme ihtimali doğabilir. Anayasa nükleer silah kullanma yetkisini başkana vermiştir ancak ordunun bu durumda anayasayı bir kenara bırakıp Trump’a ‘Bunu yapmanıza izin vermeyeceğiz’ demesine kesinlikle karşı çıkmam. Kıdemli generaller siyasi rüzgarları koklamayı iyi bilirler; Mark Milley örneğinde olduğu gibi geçmişte bu tür siyasi roller oynadıklarını gördük.”
Ortadoğu’daki vekalet savaşlarının Yemen’e ve Afrika Boynuzu’na sıçrama riskini de değerlendiren Gibbs, Ukrayna savaşında ise Rusya’nın askeri üstünlüğü ele geçirdiğini, Batı’nın mühimmat sıkıntısı çektiğini ve Moskova ekonomisinin çöktüğüne dair iddiaların gerçeği yansıtmadığını sözlerine ekledi.
Çevirmenin notu: Arap Araştırma ve Politika Çalışmaları Merkezi (ACRPS) bünyesinde çalışmalarını sürdüren Suriyeli tarihçi Sami Moubayed’in kaleme aldığı aşağıdaki değerlendirme yazısı, kökleri Fransız mandası dönemine uzanan Lycée Laïque üzerinden Suriye’nin modernleşme serüvenine yakılmış bir tür mersiye niteliğinde. Metnin bütününe sinen nostaljik ton, Colani yönetimi altında okulun haremlik-selamlık uygulamasına geçmesiyle birlikte, bilhassa Şam’ın kentli ve seküler orta sınıf aydınlarında baş gösteren kimlik krizi ve gelecek kaygısını yansıtıyor.
Ancak yazarın Laïque’in Baas iktidarı altında geçirdiği dönüşümü anlatırken Baas’ın “Birlik, Özgürlük, Sosyalizm” ilkelerini okulun kimliğini tahrif eden unsurlar arasında sayması, bu mersiyenin siyasal sınırlarını açık ediyor. Baas mirasını toptancı bir reddiyeyle mahkûm eden, dahası, 1973 Savaşı’nın ders kitaplarından ayıklanmasını “Hafız Esad liderliğinde yürütülmüş olması hasebiyle anlaşılır” bulan Moubayed, toplumsal kurtuluş ve sekülerleşme mücadelesinin tarihsel zeminini yok sayıp sadece kendi ayrıcalıklı sınıfsal habitusunu korumaya çalışan orta sınıf aydın refleksini yansıtıyor. Bu refleks, okulun temsil ettiği “modernlik” idealinin kaybına duyulan özlemi tutarlı bir siyasal ve kamusal perspektife dönüştürmekten oldukça uzak görünüyor.
Şam’daki Bir Okulda Değişiklik: Suriye’nin Geleceğine Dair De Bir İşaret
Sami Moubayed
New Lines Magazine
23 Ekim 2026
Çev. Leman Meral Ünal
Tam 100 yıl önce, Şam’da, bugünkü Abid Caddesi üzerindeki parlamentonun hemen yakınındaki kiralık binada 79 öğrencisiyle seküler bir Fransız okulu açıldı. O dönem “Lycée Laïque” (Laik Enstitü), bugünse “El-Hürriye Enstitüsü” adıyla bilinen kurum, hâlâ kısaca “Laïque” diye anılır.
Açıldıktan dört yıl sonra, 1930’da, dönemin başbakanı reformcu ajandasıyla bilinen sarıklı din adamı Taceddin el-Hasani, okula Bağdat Caddesi üzerinde bir arsa tahsis etti ve okul 1932’de buraya taşındı. Kız ve erkek öğrencilerin bir arada eğitim görmesi, yetkin eğitim kadrosu, tenis, voleybol ve basketbol sahalarıyla Laïque, kısa sürede Suriye’nin en prestijli kurumlarından birine dönüştü. Zengin kütüphanesinin yanı sıra, 1955’te Mısır’ın efsanevi sesi Ümmü Gülsüm’ü ağırlayacak kadar donanımlı bir tiyatro salonuna dahi sahipti. Tüm bu çok sesli ve renkli atmosfer, ortak bir kimlikte bütünleşmiş ve kendisini daha geniş bir Arap dünyasının parçası olduğu tahayyülünü taşıyan dönemin Orta Doğu’suna aitti.
Şimdi yüzyıl sonrasına saralım. Laïque eski ihtişamı düşünüldüğünde, bugün onun ancak soluk bir gölgesinden ibaret. Önce, Suriye’deki eğitim sistemine haki üniformalarla ideolojik bir sosyalist müfredat dayatan 61 yıllık Baas iktidarı geldi. Laïque’teki öğretmenler liyakatle değil, Baasçı oldukları için işe alınır olmuşlardı. Ardından, okulun özerkliğine son veren ve kurumsal kimliğini bozan 1967 millileştirmesi gerçekleşti; okul, özgürlük, pan-Arapçılık ve sosyalizm olmak üzere üç ideolojik temele dayanan Baasçılık söylemine atıfta bulunularak “Mahad al-Huriyya” ya da “Özgürlük Enstitüsü” olarak yeniden adlandırıldı.¹ Hafız Esad’ın, Beşşar dahil tüm çocuklarını Laïque’e göndermesi okulun Baasçı kimliğini daha da perçinledi. Esad’ın veliahtı olan büyük oğlu Basil Esad 1994’te ölünce, okulun adı bir kez daha değiştirilerek onun ismi verildi. Yine de silinmeyen bir şey vardı: Laïque’in geçmişine dair hafıza ve daha da önemlisi, Suriye toplumunun önde gelen isimleri arasına giren mühendis, doktor, siyasetçi ve sanatçılardan oluşan mezun ağı varlığını koruyordu. On yıllar boyunca “Laïque’de okudum” demek, Lübnan’da “Brummana Lisesi’nde okudum” demek gibi bir tür pasaport işlevi gördü. Akademik mükemmelliğin işaretiydi, iş hayatına girişin önünü açıyor ve kişinin yetenekleriyle karakterine ilişkin yüksek beklentileri beraberinde getiriyordu.
Koca bir Suriye tarihi, adeta tek bir adrese sığışmıştı: Fransız mandası altında kurulmuş, reformist bir din adamı-başbakan desteğiyle meşruiyet kazanmış, kadrosunda hem Fransız hem Suriyeli öğretmenleri barındıran ve kentli burjuvazinin çocuklarını okuttuğu bir mektep… Sadece bir nesil içinde, Suriye’ye özgü modern kimliğin sembolü haline gelmişti. İki dilli, kozmopolit ve kızlarla erkeklerin aynı sınıfta yan yana oturmasından gurur duyan bir kimlik. Bu kimlik, her şeyden önce Suriye’nin nasıl bir ülke olabileceğine dair beslenen sarsılmaz bir inancı da temsil ediyordu.
Adının bizzat kendisi bile Fransızca “laik” anlamına gelen Laïque dine değil, yurttaşlık bilincine dayalı bir Suriyeli kimliğine göndermeydi. Bir arada yaşama kültürü ve laikliğin kalesi olan okulun arazisini bağışlayan kişinin, gençliğinde İslam hukuku dersleri vermiş sarıklı bir ulema olması durumu daha da çarpıcı kılıyordu. Hikâyeyi sıra dışı kılan yanlardan biri de, babası Şeyh Bedreddin kendi kuşağının en etkili din âlimlerinden biri olmasına rağmen, el-Hasani’nin kendisinin Bab Tuma mahallesindeki bir Hristiyan misyoner okulunda (Lazaristlerde) okumuş olması herhalde. Üstelik El-Hasani, Fransız seküler okuluna yalnızca müsamaha göstermekle kalmamış, kendi oğlunu da oraya göndermişti, hatta İslamcılığı bir kenara bırakıp “Suriyelilik” adına bir başka Fransız okuluna gayrimenkul bile hibe etmişti. Siyasi hesapları ne olursa olsun bu jest, modern eğitimin katlanılması gereken bir “yabancı istilası” değil, ulusal bir kazanım olduğu fikrinin teslim edilmesiydi.
Yirminci yüzyıl boyunca Laïque’in şöhreti, sunduğu imkânlar ve iki dilli eğitimi sayesinde neredeyse folklorik bir efsaneye dönüştü. Suriyeli aileler mezhep ya da din ayrımı gözetmeksizin çocuklarını buraya gönderiyordu, çünkü Laïque, mezhep temelli okullarının sunamadığı yegâne şeyi vaat ediyordu: Kapsayıcı bir Suriyeli kimliği. Ne var ki tüm bu birikim, okul yönetiminin geçtiğimiz günlerde kız ve erkek öğrencileri ayırma yönünde aldığı tartışmalı kararla bir anda yerle bir oldu. Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara yönetiminin ikinci yılında alınan bu karar, “velilerin taleplerine uyum sağlama” kılıfıyla sunulsa da seküler çevrelerin, Suriyeli aydınların ve mezunların yoğun tepkisine yol açtı.
Milli Eğitim Bakanlığı şu ana kadar duruma müdahale etmiş değil. Fakat Suriye’nin sürüklendiği istikamete dair endişeler giderek büyüyor. Daha geçtiğimiz yıl, İslam öncesi dönem ve öncü kadın figürler dahil olmak üzere Suriye tarihinin koca koca kesitleri ders kitaplarından ayıklandı. Değişikliklerin bazıları tartışmalı olsa da anlaşılabilirdi. Örneğin, Hafız Esad liderliğinde yürütülmüş olması nedeniyle 1973 Ekim Savaşı’na yapılan tüm atıfların kaldırılması anlaşılır bulunabilirdi. Fakat Laïque gibi köklü bir karma okulda sınıfların cinsiyete göre ayrılması, kaygıları bambaşka bir düzeye taşıyor.
Laïque sıradan bir okul değil. Suriye modernleşmesinin yüz yıllık canlı laboratuvarı ve onun geleneklerine vurulacak her neşter, doğrudan bu modernleşme vizyonuna biçilmiş bir hüküm olarak okunacak. Okulun kurucuları, o Fransız eğitimciler, reformist başbakan, çocuklarını buraya yazdıran Şam’ın köklü aileleri, hepsi ortak bir tahayyülün peşindeydi. Suriye’nin geleceğinin, daha önce kendilerini birbirinden ayıran sınırların ötesinde düşünmeyi öğrenmiş insanlar tarafından inşa edileceğine inanıyorlardı. İşte bugün bu inanç tehlike altında.
¹ Baas Partisi’nin “Birlik, Özgürlük, Sosyalizm” (Wahda, Hurriya, Ishtirakiya) sloganına gönderme (çn).
Büyük Teknolojide Demokratlara göz kırpan ilk isim Alex Karp oldu
Polonya’da “Bağımsızlık Yürüyüşü”ne on binlerce kişi katıldı
Rusya ile Ukrayna arasında 1000’er kişiyi aşan esir takası yapılacak
Kuzey Amerika ile Avrasya piyasalarındaki gaz fiyat makası açılıyor
Rusya’da eski Bakan Abızov’a 5 milyon dolarlık zimmete para geçirmeden 14 yıl hapis
Amerika5 gün önceMavi dalga, Demokratik Sosyalizm veya laciverdin tonları
Dünya Basını2 hafta önceGünah keçisi olarak Netanyahu
Dünya Basını2 hafta önceEmperyalizmin açmazları: Savaşlar, yalanlar ve çöken refah devleti
Ortadoğu2 hafta önceİsrail’de rekor katılımlı seçim: İki blok da 61 sandalyeye ulaşamıyor
Ortadoğu2 hafta önceABD ara seçim sonrası İran’a saldırı için Körfez’i uyardı
Asya1 hafta önceÇin Komünist Partisi’nden ‘demir şapkalı prenslere’ tasfiye uyarısı
Dünya Basını1 hafta önceTarihçi Emmanuel Todd: Fransa’da asıl tehdit Rusya değil Macron yönetimidir
Ortadoğu2 hafta önceBAE, Hürmüz’ü baypas eden yeni hattan petrol ihracatına başlayacak
