Diplomasi
Henry Kissinger: Çin’de rejim değişikliği hedeflememeliyiz
The Economist, 27 Mayıs’ta 100 yaşını bitirecek eski ABD Dışişleri Bakanı ve Ulusal Güvenlik Danışmanı Henry Kissinger ile bir mülakat yaptı.
Devlet görevlerinin yanı sıra birçok başkana ve devlet başkanına ‘danışmanlık’ yapan Kissinger, dünyanın ABD ile Çin’in öznesi olduğu bir büyük güç hesaplaşmasına doğru gittiğini ileri sürüyor.
Her iki tarafın da birbirini ‘stratejik tehdit’ olarak gördüğünün altını çizen Kissinger, Çin ve Amerika’nın teknolojik ve ekonomik üstünlük için yoğunlaşan rekabetinden endişe duyuyor.
Yapay zekanın bu rekabeti güçlendirmesinden korkan Kissinger, “Birinci Dünya Savaşı öncesindeki klasik durumdayız,” diyor ve ekliyor: “İki tarafın da fazla siyasi taviz marjının olmadığı ve dengenin herhangi bir şekilde bozulmasının feci sonuçlara yol açabileceği bir durumdayız.”
The Economist, Vietnam savaşındaki rolü nedeniyle eski bakanın ‘savaş kışkırtıcısı’ olarak görüldüğünü hatırlatıyor ama dergiye göre Kissinger, “büyük güçler arasındaki çatışmaların önlenmesini hayatının odak noktası olarak görüyor.” Ona göre insanlığın kaderi ABD ve Çin’in iyi geçinip geçinemeyeceğine bağlı ve özellikle yapay zekanın hızlı ilerlemesinin, onlara bir yol bulmak için sadece beş ila on yıl bıraktığına inanıyor.
Çin’i anlamak
Kissinger’a göre savaştan kaçınmak için başlangıç noktası Çin’in artan huzursuzluğunu analiz etmek. Pekin’e karşı ‘uzlaşmacı’ bir tavır sergilemesiyle bilinmesine rağmen, birçok Çinli düşünürün ABD’nin inişte olduğuna ve ‘bu nedenle, tarihi bir evrimin sonucu olarak, eninde sonunda ABD’nin yerini alacaklarına’ inandıklarını kabul ediyor.
Kissinger Çin liderliğinin, Batılı politika yapıcıların küresel kurallara dayalı bir düzenden bahsetmelerine, gerçekte kastettikleri Amerika’nın kuralları ve Amerika’nın düzeni olduğu için, kızdığına inanıyor.
Çin’in yöneticileri, Batı tarafından önerilen, Çin’in ‘uslu durması halinde ona ayrıcalıklar tanınması’ şeklindeki küçümseyici pazarlıktan rahatsız. Çin’de bazıları ABD’nin kendilerine eşit davranacağını düşünmenin aptallık olduğundan şüpheleniyor.
Çin, ‘Hitlervari’ bir dünya egemenliği peşinde değil
Bununla birlikte Kissinger, ‘Çin’in hırslarının yanlış yorumlanmaması’ konusunda da uyarıyor. Washington’da, Çin’in dünya hakimiyeti istediğini düşünenler olduğunu belirten eski bakan, “Hitlervari bir anlamda dünya hakimiyeti peşinde değiller. Dünya düzenini bu şekilde düşünmüyorlar ya da hiç düşünmediler,” diyor.
“Nazi Almanyası’nda savaş kaçınılmazdı çünkü Adolf Hitler’in buna ihtiyacı vardı,” diyen Kissinger, Çin’in farklı olduğuna inanıyor. Mao Zedong’dan başlayarak pek çok Çinli liderle görüşen Kissinger, bu liderlerin ideolojik bağlılıklarından şüphe duymasa da, bu bağlılığın her zaman ‘ülkelerinin çıkarları ve yetenekleri konusunda keskin bir anlayışla birleştiği’ni kabul ediyor.
‘ABD ve Çin bir arada yaşayabilir’
Çin’in sistemini Marksist olmaktan çok Konfüçyüsçü olarak gören Kissinger,
bu sistemin Çinli liderlere ülkelerinin ulaşabileceği maksimum güce ulaşmayı ve başarılarından dolayı saygı görmeyi öğrettiğini savunuyor. Ona göre Çinli liderler uluslararası sistemde kendi çıkarlarının nihai hakimi olarak tanınmak istiyorlar: “Eğer gerçekten kullanılabilecek bir üstünlük elde etselerdi, bunu Çin kültürünü dayatma noktasına kadar götürürler miydi? Bilemiyorum. İçgüdülerim hayır diyor…[Ama] diplomasi ve güç kombinasyonuyla böyle bir durumun ortaya çıkmasını engellemenin bizim kapasitemiz dahilinde olduğuna inanıyorum.”
Kissinger, “Çin ve ABD’nin birbirleriyle topyekûn savaş tehdidi olmadan bir arada yaşamaları mümkün mü? Ben bunun mümkün olduğunu düşündüm ve hâlâ da düşünüyorum,” diyor ama başarının garanti olmadığını da kabul ediyor. Kissinger bu nedenle, başarısızlığı sürdürebilmek için askeri açıdan güçlü olmak gerektiğini düşünüyor.
Tayvan meselesinde karşılık geri adım ihtiyacı
Donald Trump’ın ticaret konusunda Çin’den taviz kopararak ‘sert imajını şişirmek’ istediğini düşünen Kissinger, Biden yönetiminin politikada ‘liberal bir söylemle’ Trump’ın izinden gittiğini belirtiyor.
Eski bakan, Tayvan konusunda bu yolu seçmeyeceğini çünkü orada Ukrayna tarzı bir savaşın adayı yok ederek dünya ekonomisini harap edeceğini söylüyor. Ona göre savaş aynı zamanda Çin’i içeride de geriletebilir ve liderlerin en büyük korkusu içerideki karışıklıklardır.
Eski bakana göre her iki tarafın da taviz verecek fazla alanı yok ve her Çinli lider ülkesinin Tayvan’a olan bağlılığını dile getirmiştir. Fakat aynı zamanda, “işlerin şu anda aldığı şekle bakılırsa, ABD’nin başka yerlerdeki pozisyonunu zayıflatmadan Tayvan’ı terk etmesi kolay bir mesele değil.”
Kissinger, her iki tarafın da bu konuda itidalli davranması gerektiğini ve bunu Tayvan konusundaki tutumlarını değiştirmeden de yapabileceklerini savunuyor. Bu açıdan Tayvan, ‘süper güçlerin ortak bir zemin bulabilecekleri ve böylece küresel istikrarı teşvik edebilecekleri birkaç alandan ilki’ olabilir.
Kissinger ‘rejim değişikliği’ne karşı
Çin ile ticaret söz konusu olduğunda ABD yönetimini ‘şahinlerin’ ele geçirdiğini kaydeden Kissinger, ya hep ya hiç tavrının daha geniş kapsamlı yumuşama arayışları için tehdit oluşturduğunu vurguluyor. Ona göre eğer Amerika Çin ile birlikte yaşamanın bir yolunu bulmak istiyorsa, rejim değişikliğini hedeflememelidir.
Bazı Amerikalılar yenilmiş bir Çin’in ‘demokratik ve barışçıl’ olacağına inansa da Kissinger Çin’de komünizmin çökmesinin ideolojik çatışmaya dönüşen bir iç savaşa yol açmasının ve küresel istikrarsızlığı arttırmasının daha muhtemel olduğunu düşünüyor ve ekliyor: “Çin’i çözülmeye sürüklemek bizim çıkarımıza değil.” Bu durumda ABD, kendi kuyusunu kazmak yerine Çin’in de çıkarları olduğunu kabul etmek zorunda kalacaktır.
Kissinger, Ukrayna’nın bu konuda iyi bir örnek olduğunu düşünüyor.
Çin’in Ukrayna diplomasisine şans tanınmalı
Kimilerinin, Çin lideri Şi Cinping’in Ukrayna lideri Volodimir Zelenski’yi telefonla aramasını ‘boş bir jest’ olarak görmesine karşı çıkan Kissinger bunu, savaşı çevreleyen diplomasiyi karmaşıklaştıracak, ama aynı zamanda süper güçlerin karşılıklı güvenini inşa etmek için fırsat yaratabilecek ciddi bir niyet beyanı olarak görüyor.
Ukrayna savaşı nedeniyle ilk başta Rusya lideri Vladimir Putin’i suçlayan ve ‘feci bir muhakeme hatası’ yaptığını öne süren Kissinger, dikkat çekici bir biçimde Batı’nın da suçsuz olmadığını hatırlatıyor: “Ukrayna’nın NATO üyeliğini… ucu açık bırakma kararının çok yanlış olduğunu düşünüyorum.” Ona göre bu karar istikrarsızlaştırıcıydı, çünkü NATO koruması vaadinin, bunu gerçekleştirecek bir plan olmaksızın askıya alınması, bir yandan Ukrayna’yı savunmasız bırakırken, diğer yanda sadece Putin’i değil, birçok Rus’u da öfkelendirmeyi garantiledi.
Barışın toprak düzenlemeleri ile kurulma ihtimali
Kissinger, Rusya’nın 2014’te Ukrayna’dan kopardığı toprakların mümkün olduğunca çoğundan vazgeçmesini istediğini söylüyor, fakat herhangi bir ateşkeste Rusya’nın en azından Sivastopol’u elinde tutmasınun muhtemel olduğunu da kabul ediyor. Bu durumda, Rusya’nın bazı kazanımlarını kaybedip diğerlerini elinde tuttuğu böyle bir çözüm, hem memnuniyetsiz bir Rusya hem de memnuniyetsiz bir Ukrayna bırakabilir.
Bunun, gelecekteki çatışmalar için bir reçete olduğunu düşünüyor ve şöyle diyor: “Avrupalıların şu anda söyledikleri bana göre son derece tehlikeli. Çünkü Avrupalılar şöyle diyor: ‘Onları NATO’da istemiyoruz, çünkü çok riskliler. Bu nedenle onları silahlandıracağız ve onlara en gelişmiş silahları vereceğiz.’ Ukrayna’yı öyle bir noktaya kadar silahlandırdık ki, Avrupa’nın en iyi silahlanmış ve stratejik açıdan en az deneyimli liderliğine sahip ülkesi olacak.”
Kissinger’a göre Avrupa’da kalıcı bir barış tesis etmek için Batı’nın iki ‘hayal gücü sıçraması’ yapması gerekiyor. Birincisi, Ukrayna’nın NATO’ya katılması ve böylece hem Rusya’yı dizginlemesi hem de koruması. İkincisi ise Avrupa’nın istikrarlı bir doğu sınırı yaratmanın bir yolu olarak Rusya ile yakınlaşmayı tasarlaması.
Çin ile Rusya ‘doğal müttefik’ değil
Şi’nin Zelenski’yi aramasının ardından Kissinger, Çin’in Rusya ve Ukrayna arasında arabuluculuk yapmak üzere konumlanabileceğine inanıyor. ABD ve Çin’i Sovyetler Birliği ile karşı karşıya getiren politikanın mimarlarından biri olarak, Çin ve Rusya’nın birlikte iyi çalışabileceğinden şüphe duyuyor. Bu iki devletin birbirlerine karşı ‘içgüdüsel bir güvensizlik’ duyduklarını öne süren Kissinger, “Çin hakkında iyi bir şey söyleyen bir Rus liderle hiç karşılaşmadım. Ben de Rusya hakkında iyi bir şey söyleyen bir Çinli liderle hiç karşılaşmadım,” diyor ve bu iki ülkenin ‘doğal müttefik’ olmadığını savunuyor.
Çin’in Ukrayna diplomasisine ulusal çıkarlarının gereği olarak girdiğini belirten Kissinger, Rusya’nın yok edilmesine karşı çıksa da Ukrayna’nın bağımsız bir ülke olarak kalması gerektiğini kabul ettiğini söylüyor. “Hatta Ukrayna’nın NATO’ya katılma isteğini bile kabul edebilirler,” iddiasında bulunan eski bakan, Pekin’in bunu kısmet Washington ile çatışmak istemediği için yaptığını, yapabildikleri ölçüde de kendi dünya düzenlerini yarattıklarını belirtiyor.
Yapay zeka tehdidine vurgu
Kissinger’a göre Çin ve ABD’nin konuşması gereken ikinci alan ise yapay zeka. Kissinger yapay zekanın beş yıl içinde güvenlikte kilit bir faktör haline geleceğine inanıyor. Onun yıkıcı potansiyelini, matbaanın icadıyla karşılaştırıyor.
Kissinger ‘eşi benzeri görülmemiş bir yıkıcılık dünyasında yaşıyoruz’ diye uyarıyor ve ekliyor: “Askeri tarihe bakarsanız, coğrafya ve kesinlik sınırlamaları nedeniyle tüm rakiplerinizi yok etmenin hiçbir zaman mümkün olmadığını söyleyebilirsiniz. Şimdi ise hiçbir sınırlama yok. Her düşman %100 savunmasızdır.”
Kissinger, bu konuda ABD ve Çin’in birbiriyle görüşmesi ve kabiliyetleri hakkında kontrol edilebilir malzemeler temin ederek silah kontrolüne gidilebileceğini düşünüyor.
ABD için model ülke: Hindistan
Kissinger, tüm bu hedeflerin iç politika ile de birleştirilmesi gerektiğini savunuyor. Amerika için bu, ‘nasıl daha pragmatik olunacağını öğrenmeyi, liderlik niteliklerine odaklanmayı ve hepsinden önemlisi ülkenin siyasi kültürünü yenilemeyi’ içeriyor.
Kissinger, pragmatik düşünme modeli olarak Hindistan’a işaret ediyor. Eski bir Hintli üst düzey yöneticinin, dış politikanın bir ülkeyi büyük çok taraflı yapılara bağlamak yerine, sorunlara yönelik kalıcı olmayan ittifaklara dayanması gerektiğini söylediğini hatırlıyor.
Ünlü diplomat, ‘Diplomasi’ başlıklı eserinde ABD’nin tüm dış siyaset tarihinin dünyayı kendi imajında yeniden inşa etme faaliyeti olarak tanımlamıştı. Bu nedenle Kissinger’a göre Hintli yöneticinin yaklaşımı ABD’lilere ‘doğal’ gelemeyecektir. Kissinger için sorun, ahlaki ilkelerin, arzu edilen bir değişim yaratmayacak olsalar bile, çoğu zaman çıkarların önüne geçmesi. Eski bakan ‘insan hakları’nın önemli olduğunu kabul ediyor ama bunları siyasetin merkezine koymaya katılmıyor. “Sudan’da [bunları dayatmayı] denedik. Şimdi Sudan’a bakın,” diyor.
Doğru olanı yapma konusundaki aceleci ısrarın, politikanın sonuçlarını düşünememek için bir bahane haline gelebileceğini söylüyor. Kissinger, bugün dünyayı değiştirmek için güç kullanmak isteyenlerin genellikle idealistler olduğunu ve realistlerin de içgüdüsel olarak onlara katıldığını savunuyor.
Hindistan ve Japonya’nın, ABD’nin pragmatizmini geliştirme yönünde bir test olacağını düşünen Kissinger, Tokyo yönetiminin 5 yıl içerisinde nükleer silah elde etmesi durumunda ilişkilerin gerginleşeceğine inanıyor.
ABD’nin iç meselesi: Uzun erimli stratejik düşünmeden yoksunluk
ABD’nin uzun erimli stratejik düşünmeye ihtiyacı olduğunu savunan Kissinger, ülkede bir siyasi kültür, eğitim ve liderlik sorunu olduğunu düşünüyor. “Stratejik bir görüş elde etmek için ülkenize inancınızın olması gerekir,” diyen Kissinger, birçok Cumhuriyetçi gibi Amerikan eğitiminin ülkenin ‘en karanlık anlarına’ odaklanmasından endişe duyuyor ve Amerika’nın değerine ilişkin ortak algının yitirildiğine inanıyor.
Kissinger, uzun erimli stratejik düşünme sorunu çözülemezse ABD’nin başarısız olduğuna yönelik tahminlerin doğru çıkacağı uyarısında bulunuyor ve ekliyor: “Hepimiz yeni bir dünyada olduğumuzu kabul etmek zorundayız.”
ABD’nin İran’ı iktisadi olarak boğma kampanyasına Irak, Pakistan ve Türkiye gibi komşuları dahil olmakta isteksiz.
ABD’nin ablukasının ilk adımı, İran’ın limanlarına uygulanan ve deniz yoluyla ticareti kesintiye uğratan bir deniz ablukası oldu.
Ardından, ülkenin hava taşımacılığı ağının büyük bir kısmını durma noktasına getiren bir dizi yeni yaptırım geldi.
Şimdi ise ABD, İran’ın son ekonomik damarını, yani kara yollarını hedef alıyor ama bu noktada Washington bir sorunla karşı karşıya kaldı.
New York Times’a (NYT) konuşan üç Iraklı yetkili ve bir ABD’li yetkiliye göre, ABD’li yetkililer haftalarca İran’ın komşu ülkelerine diplomatik baskı uygulayarak sınır geçişlerini kapatmalarını sağlamaya çalıştılar ama başarısız oldular.
Başta Türkiye, Irak ve Pakistan olmak üzere bu komşu ülkeler, kendilerine de Tahran kadar zarar verebileceğini söyledikleri ABD politikalarına karşı giderek daha temkinli ve hoşnutsuz hale geliyorlar.
Bu nedenle geçen cumartesi günü ABD ordusu da bu çabaya katılarak, “İran’ın kara sınırları ve Hazar Denizi üzerinden gelişmiş silah sistemlerinin, çift kullanımlı teknolojilerin, yaptırım kapsamındaki malzemelerin ve yasadışı gelir akışlarının hareketini önlemek” amacıyla kurulduğunu belirttiği Iron Gate (Demir Kapı) Görev Gücü’nü duyurdu.
Görev gücünün pratikte nasıl işleyeceği belirsiz ve Orta Doğu’daki askeri operasyonları denetleyen CENTCOM’un böylesi bir iktisadi ve güvenlik kampanyasını yürütmesi alışılmadık bir durum.
Eski ABD askeri yetkilileri ve analistler, bu hamlenin muhtemelen savaş sırasında zaten İran’a odaklanmış olan CENTCOM’un istihbarat yeteneklerinden ve kaynaklarından yararlanmayı amaçladığını söylüyor.
CENTCOM’un, kara yollarını kesintiye uğratmak amacıyla diplomatlar, kara para aklamayla mücadele birimleri ve istihbarat teşkilatları arasında daha önce koordinasyonsuz yürütülen çabaların odaklanmasını ve organizasyonunu daha da keskinleştirebileceğini belirttiler.
İran’ın en büyük sınır ötesi ticaret ortaklarından biri olan Irak için, ABD’nin bu son girişimi özellikle tehlikeli olabilir.
Iraklılar, tam olarak kontrol edemedikleri 1600 kilometreye yakın engebeli sınır boyunca kaçakçılık şebekeleri ve militanlar arasında karışıklık çıkmasından korkuyor.
CENTCOM yaptığı açıklamada, görev gücünün Florida’da konuşlanmış 20 sivil ve askeri personelden oluşacağını belirtti.
Operasyonel konuları tartışmak üzere isminin açıklanmaması koşuluyla konuşan bir Amerikan askeri yetkili, askeri operasyonlar yürütmeyeceklerini, bunun yerine komşu ülkeleri kendi ordularını kullanarak yasadışı veya yaptırım kapsamındaki ticareti durdurmaya zorlayabileceklerini söyledi.
Demir Kapı Görev Gücü’nün ne kadar etkili olacağı henüz belli değil ama Biden yönetimi döneminde Pentagon’un eski Orta Doğu sorumlusu Dana Stroul, bunun “her şeyi içeren” bir strateji olduğunu söyledi.
Stroul, bu stratejinin amacının “İran rejiminin yaptırımları ve deniz ablukasını aşmak için kullandığı tüm basınç tahliye vanalarını sıkıştırmak” olduğunu belirtti.
Komşu ülkelerle yürütülen görüşmelere aşina olan ABD’li yetkili, sınırın her iki tarafındaki işletmeler ve halk için hayati önem taşıyan kaçakçılık ve ticaret yollarını kesmeleri halinde “iç ayaklanma” yaşanacağına dair endişelerini dile getirenlerin çok olduğunu belirtti.
Yetkili, ABD’nin son dönemdeki çabalarının bölgesel müttefikleri arasında hoşnutsuzluk yarattığını ifade etti.
Bu ülkelerin birçoğu, Şubat ayında İsrail ile İran arasında bir savaş başlatılmaması yönündeki taleplerini görmezden gelen Washington’a karşı zaten öfkeliydi; zira bu çatışmada iktisadi kayıplara uğramış ve maddi tahribata maruz kalmışlardı.
“Iron Gate” operasyonunun duyurulmasından bu yana, yönetim yetkilileri, bu iktisadi ablukanın yeni saldırıları gereksiz kıldığını savunuyorlar.
Dışişleri Bakanı Marco Rubio, salı günü Paris’te düzenlenen G7 toplantısının ardından gazetecilere yaptığı açıklamada, “Şu anda İran’a uygulanan iktisadi baskı olağanüstü boyutta. Aynı hedefe iktisadi yollarla ulaşıyorsak, askeri saldırılar düzenlememize gerek yok,” dedi.
Analistler ve diplomatlar, Irak, Türkiye ve Pakistan’ın şu ana kadar ABD’nin çabalarının odak noktası olduğunu belirtiyorlar.
Türkiye’nin sınır politikalarını değiştirmeyi büyük ölçüde reddettiğini, Irak’ın ise her iki tarafı da yatıştırmak için çaba gösterdiği belirtiliyor.
Üç Iraklı yetkiliden ikisine göre, Irak yönetimi, özel temsilci Thomas Barrack da dahil olmak üzere ABD’li diplomatlarla haftalık görüşmeler düzenliyor.
Yetkililer, Irak’tan İran ile olan sınır geçişlerinin ikisi hariç hepsini kapatmasının istendiğini belirtti.
Bağdat şu ana kadar bunu reddetti ama ABD’nin taleplerine bir jest olarak bir veya iki sınır geçişini geçici olarak kapattı.
Iraklı yetkililer kamuoyuna yaptıkları açıklamalarda, sınırdaki kara para aklama ve silah kaçakçılığını önlemeye yardımcı olacak izleme ve güvenlik önlemlerini güçlendirmek amacıyla bu kapatmaların yapıldığını belirttiler.
Analistlere göre, İran ile yıllık resmi ticaret hacmi 3 milyar dolar olan Pakistan, son haftalarda İran ile olan bazı sınır geçişlerini açıp kapatarak Irak’a benzer bir yaklaşım benimsemiş olabilir.
Pakistanlı yetkililer, son dönemde sınır geçişlerinin kapatılmasının güvenlik sorunları ya da yeni elektronik ithalat süreçlerinin uygulanmasından kaynaklandığını belirtmişlerdi.
Fakat İranlı yetkililer, bu adımın ülkelerine yönelik ABD yaptırımlarıyla bağlantılı olduğunu söylüyor.
Tahran Ticaret Odası Ulaştırma Komisyonu Başkanı Peyman Sanandaji, İran’ın Mehr Haber Ajansı’na verdiği demeçte, “İran’la ilgili bankacılık kısıtlamalarının” “İran’ın Pakistan’a yaptığı ihracatı fiilen durdurma” riski taşıdığını belirtti.
İran şu anda bu ülkelere kendi baskısını uygulamak için hızlı adımlar atıyor ve onlara ABD’nin taleplerine boyun eğmemelerini söylüyor.
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, geçen ay yaptığı ve ABD’nin ülkeleri ticareti durdurmaya zorlama çabalarını eleştirdiği bir konuşmada, “Biz de komşu ülkelerle çabalarımızı sürdürüyor ve onlarla görüşmelerimizi devam ettiriyoruz. Başarılı olacağımızı umuyoruz,” demişti.
İran hükümetinin lehine olan bir faktör, Çin ve Rusya gibi güçlü bölgesel aktörlerin varlığı ve bu ülkeler de İran ile işbirliği yapmaya hâlâ istekli.
Salı günü İran Dışişleri Bakan Yardımcısı, “ABD’nin tek taraflı eylemlerine ve sözde Demir Kapı planına nasıl karşı koyulacağını” görüşmek üzere İran’daki Rus büyükelçisiyle bir toplantı yaptığını duyurdu.
Avrupa Dış İlişkiler Konseyi’nde (ECFR) İran uzmanı olan Ellie Geranmayeh, İran’ın komşuları üzerinde iktisadi baskı uygulayabileceğini belirtti. Örneğin Pakistan, İran’dan yaptığı yakıt ithalatına, özellikle de sıvı petrol gazına büyük ölçüde bağımlı.
Öte yandan Irak, elektrik şebekesini beslemek için kullandığı gazın üçte birinden fazlasını İran’dan temin ediyor.
Tahran’ın son yıllarda (genellikle Bağdat’ın ödeme yapmasını engelleyen ABD yaptırımları nedeniyle) bu tedarikleri kesmesi, büyük çaplı elektrik kesintilerine ve sokak protestolarına yol açmıştı.
Geranmayeh, ABD ara seçim sonuçlarının İran’a karşı yürütülen savaşa o kadar sert bir tepki olarak algılandığını, bu nedenle bölge ülkelerinin ABD’nin taleplerini görmezden gelmeyi tercih edebileceklerini belirtti.
Geranmayeh, “ABD şu anda öngörülemez ve bazı durumlarda güvenilmez bir müttefik. İran onların komşusu olacak; İran’la ömür boyu başa çıkmak zorunda olduklarını biliyorlar,” dedi.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), küresel petrol piyasasının 2026’nın son çeyreğinde yeniden arz fazlasına geçeceğini ve 2027’de bu fazlanın büyüyeceğini öngörüyor. Ekimde günlük 105,4 milyon varile çıkan arzın, yıl genelinde günlük 102,3 milyon varile gerilemesi beklenen talebi aştığı kaydedildi.
Uluslararası Enerji Ajansının (IEA) kasım ayı raporuna göre küresel petrol piyasası, 2026’nın dördüncü çeyreği sonunda yeniden arz fazlası verecek.
Basra Körfezi ülkelerinden yapılan sevkiyatlar talepten daha hızlı toparlanıyor.
İran’daki savaşın başlamasından bu yana ilk kez ekim ayında arz, tüketimin üzerine çıktı.
Ajans, 2027’de arz fazlasının daha da büyüyeceğini öngörüyor.
Küresel arz artarken talep geriliyor
Ekim ayında küresel petrol arzı eylüle kıyasla günlük 2,3 milyon varil artarak 105,4 milyon varile ulaştı.
Arzda ağustostan bu yana kaydedilen toplam artış ise günlük 5,3 milyon varil oldu.
Buna rağmen IEA, 2026 yılı genelinde küresel petrol talebinin 2025’e göre günlük 2,7 milyon varil azalarak 102,3 milyon varile gerilemesini bekliyor.
Basra Körfezi ülkelerinden petrol ürünleri ile sıvılaştırılmış hidrokarbon gazları (LPG) sevkiyatındaki aksaklıklar ve yüksek akaryakıt fiyatları tüketimi baskılıyor.
Ajansın tahminine göre 2027’de talep günlük 2 milyon varil yükselirken, arz günlük 6,6 milyon varil artışla 108,1 milyon varile çıkacak.
Tüketimdeki artışın yaklaşık yüzde 80’ini sıvılaştırılmış hidrokarbon gazları, etan ve nafta gibi petrokimya hammaddeleri karşılayacak.
Yüksek fiyatlar, elektrikli araçların yaygınlaşması ve araçların yakıt verimliliğinin artması nedeniyle otomobil yakıtı talebindeki toparlanma sınırlı kalacak.
Denizdeki stoklar artarken fiyatlar geriledi
IEA’nın takip ettiği küresel petrol stokları hazirandan bu yana ilk kez ekimde 52 milyon varil yükseldi.
Tankerlerdeki petrol miktarı 86 milyon varil artarken, kara depolarındaki stoklar düşüşünü sürdürerek en az 2016’dan bu yana en düşük seviyesinde kaldı.
Sevkiyatlardaki toparlanmayla birlikte Kuzey Denizi petrolü North Sea Dated’in varil fiyatı, ekim başındaki 136 dolarlık zirveden raporun hazırlandığı tarihte yüzde 32 düşüşle 93 dolara indi.
Diğer taraftan IEA, gemilere yönelik süren saldırıların taşımacılık güvenliğini tehdit ettiği ve sevkiyatların toparlanmasını sekteye uğratabileceği uyarısında bulundu.
Axios’un Ukraynalı bir askeri kaynağa dayandırdığı habere göre, Starlink’in askeri versiyonu Starshield’de üç gündür yaşanan kısıtlamalar nedeniyle cephedeki görevlerin tamamı başarısız oluyor. Saatte 160 kilometrenin üzerinde uçan insansız hava araçlarının bağlantısı kesiliyor.
Ukrayna’nın, Starlink uydu internet sisteminin askeri versiyonu Starshield’in çalışmasında üst üste üçüncü gündür kısıtlamalarla karşılaştığı bildirildi.
Axios’un Ukraynalı bir askeri kaynağa dayandırdığı haberine göre, kısıtlamalar cephedeki görevleri tamamen aksatıyor.
Durumu aktaran kaynak, “İlk gün yüzde 10, ikinci gün yüzde 50 kısıtlama vardı, bugün ise kısıtlamalar nedeniyle görevlerin yüzde 100’ü başarısız oluyor” dedi.
Ukrayna’nın Washington Geçici Maslahatgüzarı Denis Sennik de insansız hava araçlarının (İHA) saatte 160 kilometrenin üzerinde bir hızla uçtuğunda bağlantısının kesildiğini anlattı.
Sennik, “Şu anda SpaceX veya Pentagon’dan bir açıklamamız yok” diye konuştu.
SpaceX kısıtlama iddialarını reddetti
Starlink ve askeri versiyonunun sahibi olan SpaceX ise kısıtlama getirildiği yönündeki haberleri yalanladı.
Şirketin temsilcisi, “Bu doğru değil. Hiçbir değişiklik olmadı” ifadesini kullandı.
Uydu internetinin yavaşladığını ilk olarak bir gün önce Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy duyurmuştu.
Zelenskiy, kısıtlamaların tüm cephe hattı boyunca ve Rusya ordusunun kontrolündeki topraklarda uygulandığını belirterek, kısıtlamaların ordunun Rus jet İHA’larını önleme kapasitesini etkilediğini vurgulamıştı.
Ukrayna lideri bu açıklamayı, ABD Başkanı’nın özel temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner’in Moskova’da Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile yapacağı görüşme öncesinde yaptı.
Ukraynalı Fire Point, Starshield kısıtlamalarını aşacak yöntem buldu
Ekim ayında da benzer hız kısıtlamaları yaşanmıştı
Ukrayna ordusu, ekim ortasında da Starlink’in askeri versiyonunun çalışmasında ilk kez sorunlar yaşadığını bildirmiş, uydu internetinin saatte 130 ila 160 kilometre hızdaki İHA’larda devre dışı kaldığını aktarmıştı.
O dönemde de Ukrayna İHA’larının kullanımı kısıtlanmış ve bir dizi operasyon aksamıştı.
Zelenskiy, o süreçte askerlerin yaklaşık 2 bin önleme İHA’sını fırlatamadığını kaydetmişti.
The Economist ise uydu internetini yavaşlatma talimatını SpaceX’in başındaki isim Elon Musk’ın, Ukrayna’nın Rus petrol rafinerilerine düzenlediği saldırılar nedeniyle verdiğini yazmıştı.
ABD Başkanı Donald Trump, kendisinin veya Musk’ın Ukrayna’nın Starlink’e erişimini kısıtladığını yalanlamıştı.
Musk daha sonra Kiev’i hizmeti saldırı amaçlı kullanmakla suçlamış ancak Starshield’in ABD hükümetinin kontrolünde olduğunu vurgulamıştı.
Trump, 22 Ekim’de SpaceX’in Kiev’in Starlink’e tam erişimini yeniden sağladığını bildirmişti.
O dönem Rus petrol rafinerilerine saldırı düzenlemeyen Ukrayna, ekim sonunda düzenli saldırılara geri dönerek son iki haftada en az 9 tesisi vurdu.
ABD’de Demokratlar Ukrayna’daki Starshield kesintisi için delil topluyor
Doğu Akdeniz’de kablo krizi aşıldı mı?
Almanya notları: Lux in Tenebris
JD Vance, 2028’de aday olmamayı düşünüyor
Microsoft’ta büyük kesinti: 74 ülkede erişim sorunları yaşandı
“İran’ın komşuları, ABD’nin baskı politikalarına katılmaya gönüllü değil”
Amerika1 hafta önceMavi dalga, Demokratik Sosyalizm veya laciverdin tonları
Asya2 hafta önceÇin Komünist Partisi’nden ‘demir şapkalı prenslere’ tasfiye uyarısı
Dünya Basını2 hafta önceTarihçi Emmanuel Todd: Fransa’da asıl tehdit Rusya değil Macron yönetimidir
Dünya Basını2 hafta önceABD’ye “gözünü Türk dünyasına dikme” çağrısı
Asya2 hafta önceBangladeş’te konfeksiyon işçilerinin ücret isyanı
Dünya Basını2 hafta önceDemokrasi namına: AB’nin iç düşmana karşı savaşı
Ortadoğu2 hafta önceEisenkot’tan koalisyon için üç şart
Asya2 hafta önceÇin Afrika silah pazarında Fransa ve Batılı ülkelerin yerini alıyor
