Uluslararası İlişkiler teorilerinde realist yaklaşımın öne çıkan isimlerinden biri olan, Harvard Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Profesörü Stephen M. Walt, Foreign Policy’de ikinci Trump döneminden beklentilerini ve kaygılarını yazdı.

***

Uluslararası İlişkiler Teorisi Trump 2.0 Hakkında Ne Öngörüyor?

Stephen M. Walt, Foreign Policy
3 Şubat 2025

ABD Başkanı’nın dış politika devrimine ilişkin akademik bir değerlendirme.

Yemin ederim: Planım bu hafta ABD Başkanı Donald Trump’tan başka bir şey hakkında yazmaktı, ancak Beyaz Saray’dan yayılan kötü politikalar selini görmezden gelmek imkansız. Önemli şeyler hakkında yazmam gerekiyor ve dünyanın en güçlü ülkesinin dış politikası kesinlikle bunlardan biri, özellikle de ani ve geniş kapsamlı bir şekilde tuhaflaştığında. Bu nedenle, Trump yönetiminin uygulamaya çalıştığı dış politika devrimine odaklanmaya devam edersem beni bağışlayacağınızı umuyorum.

Asıl mesele, Trump’ın gümrük vergisi uygulamasının, Dünya Sağlık Örgütü’nden çekilmesinin ve diğer yeni girişimlerinin Amerikan yaşamı üzerindeki etkisidir. Bu soruya verilecek yanıtın bir kısmı da Trump’ın en yakın müttefiklerimizden başlamak üzere dünyanın geri kalanının Trump’ın gözdağı verme ve kabadayılık taslama girişimlerine nasıl tepki vereceğine bağlı. Bu konu hakkında birkaç hafta önce yazmıştım, ancak bugün bunun temelini oluşturan daha geniş kavramsal ve teorik konuları incelemek istiyorum.

Gördüğüm kadarıyla burada dünyanın nasıl işlediğine dair rakip teorilerin çatışması söz konusu. Birincisi eski dostum tehdit dengesi teorisi; ikincisi ise kolektif mallar / kolektif eylem teorisi. Her iki bakış açısı da size dünyanın nasıl işlediğine dair önemli şeyler söyler; asıl soru şu anda neler olabileceğine dair hangisinin daha net bilgiler verdiğidir.

Tehdit dengesi teorisi ile başlayalım. Mantığı basittir: Merkezi otoritenin olmadığı bir dünyada, tüm devletler bir devletin çok güçlenmesi durumunda endişelenme eğilimindedir, çünkü elindeki gücü nasıl kullanacağından emin olamazlar. Sonuç olarak zayıf devletler, güçlü devletleri kontrol altında tutmak için güçlerini birleştirme ve zayıf devletleri fethetmeye ya da onlara hükmetmeye kalktıklarında onları yenme eğilimi gösterirler. Güçlü bir gücün yakınlarda bulunması, öncelikle diğerlerini fethetmek üzere tasarlanmış gibi görünen güçlü bir orduya sahip olması ya da özellikle kötü niyetli görünmesi durumunda denge eğilimi artar. Bu nedenle uzun zamandır devletlerin sadece güce değil tehditlere karşı da denge kurduğunu savunuyorum.

Diğer hususların yanı sıra, bu teori dünya siyasetindeki çarpıcı ve kalıcı bir anormalliği açıklamaya yardımcı olmaktadır. ABD, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana dünyanın en güçlü ekonomik ve askeri gücü olmasına rağmen, dünyanın büyük ve orta ölçekli güçlerinin çoğu ona karşı denge kurmak yerine onunla ittifak kurmayı tercih etti. ABD’nin kervanına katılmıyorlardı (yani, Washington’u yatıştırmak için onunla aynı safta yer almıyorlardı); hemen yanı başlarında bulunan ve tehlikeli emelleri varmış gibi görünen ülkelere (örneğin, Sovyetler Birliği) karşı ABD ile birlikte denge kuruyorlardı. Sonuçlardan biri: Amerika’nın Soğuk Savaş ittifak sistemi her zaman Moskova’nın yanında yer alan çeşitli ortaklardan daha zengin, askeri açıdan daha güçlü ve daha etkiliydi.

Sahip olduğu muazzam güce rağmen ABD hiçbir zaman eşit derecede güçlü bir dengeleyici koalisyonla karşı karşıya kalmadı. Bunun nedeni kısmen dünya gücünün diğer kilit merkezlerine olan coğrafi uzaklığı, ama aynı zamanda Kanada gibi yakın komşuları da dahil olmak üzere birçok kilit devletin onu özellikle tehdit edici olarak görmemesiydi. Bu durum, ABD’nin dünya gücünün zirvesinde tek başına durduğu ve diğer devletlerin onun etkisini kontrol etmek için daha fazlasını yapmasının beklenebileceği tek kutuplu dönemde bile devam etti. “Yumuşak dengeleme” konusunda bazı mütevazı çabalar oldu, ancak bunlar çoğunlukla Orta Doğu’daki ‘Direniş Ekseni’ gibi nispeten zayıf aktörler arasında gerçekleşti. ABD müttefikleri sık sık ABD’nin kararlarını sorgulasa ve ABD politikalarının istemeden kendilerine zarar verebileceğinden endişe etse de (2003’te Irak’ın işgali bu tür korkuların doğru olduğunu teyit etti), yine de ABD’yi ciddi bir tehlike olarak değil faydalı bir ortak olarak görmeye devam ettiler. ABD’nin üstünlüğü aynı zamanda hem Demokrat hem de Cumhuriyetçi yönetimlerin NATO gibi çok taraflı kurumlar aracılığıyla hatırı sayılır etkilerini kullanmaları ve müttefik liderlere Washington’un istediklerini yapmaları için baskı yaparken bile genellikle saygılı davranmaları nedeniyle tolere edilebilirdi.

Amerika’nın coğrafi konumu elbette değişmedi ve hala muazzam bir değer. Ancak Trump yönetiminin Kanada ya da Danimarka gibi geleneksel olarak Amerikan yanlısı olan ülkelere yönelik kavgacı yaklaşımı daha önce görülmemiş bir durum. ABD’nin ortakları sadece ABD’nin artık güvenilir olmadığından endişe etmek zorunda değiller (çünkü Trump kuralların anlamsız olduğunu düşünüyor ve salı günü bir şey yapma sözü verip cuma günü geri almaktan çekinmiyor), aynı zamanda ABD’nin aktif olarak kötü niyetli olduğundan da endişe etmek zorundalar. Başkan Panama Kanalı’nı geri almakla, Grönland’ı fethetmekle ya da Kanada’yı 51. Eyalet yapmakla tehdit ettiğinde -mevcut anlaşmalar neyi gerektirirse gerektirsin ya da Panama, Danimarka veya Grönlandlılar bu konuda ne derse desin- tüm ülkeler sıranın kendilerine gelebileceğinden endişe etmelidir.

Tehdit dengesi teorisinin öngördüğü gibi, bu ülkelerdeki bazı liderler şimdiden Trump’ın tehlikeli gündemine direnmek için ortak çabaları savunuyor. Geçtiğimiz hafta Kanada eski Maliye Bakanı Chrystia Freeland (Liberal Parti lideri olarak Başbakan Justin Trudeau’nun yerine geçmeyi umuyor) Trump’ın gümrük tarifeleri ve egemenlik tehditlerine karşı ortak yanıtlar geliştirmek üzere Meksika, Panama, Kanada ve Avrupa Birliği’ni bir zirve toplantısına çağırdı. Kanadalı hokey taraftarları bu hafta sonu olduğu gibi ABD milli marşı “The Star-Spangled Banner”ın çalınmasını yuhaladıklarında, bir şeylerin ciddi anlamda yanlış gittiğini anlarsınız. Mısır, Ürdün, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Filistin Yönetimi ve Arap Birliği ortak bir bildiri yayınlayarak Trump’ın Filistinlileri Gazze ve Batı Şeria’dan etnik olarak temizleme önerisini kesin bir dille reddetti. Trump bu yolda ilerlemeye devam ederse bu tür çabalar artacak ve bazı ülkeler Washington’a karşı daha fazla koz elde etmek için Pekin’den yardım isteyecektir.

Bu ABD dış politikasında bir deniz değişimidir ve kaçınılmaz olarak ABD ile başlıca büyük güç rakipleri arasındaki algılanan farklılıkları daraltacaktır. Amerika’nın Asyalı ortakları Washington’la işbirliği yapmaya (ve bazı politikalarını ABD’li liderleri mutlu edecek şekilde değiştirmeye) hevesliydi çünkü bölgesel güç dengesi konusunda endişeliydiler ve ABD’nin bu dengenin korunmasına yardımcı olmasını istiyorlardı. Ancak ABD, Rusya ve Çin gibi davranmaya başlarsa ve yeni ticaret savaşlarıyla tehdit etmeye devam ederse, Washington’a sıkı sıkıya bağlı olmanın avantajları azalacaktır. ABD’nin liderliğini takip etmeye alışmış devletler kendilerini ABD’nin kaprislerinden korumak için başka stratejiler geliştireceklerdir.

Kısacası, dünya siyasetinin en kalıcı ve güçlü teorilerinden biri, Trump’ın dış politikaya yönelik radikal yaklaşımının geri tepeceğini öne sürüyor. Kısa vadede birkaç taviz kazanabilir, ancak uzun vadeli sonuçlar daha büyük bir küresel direniş ve Amerika’nın rakipleri için yeni fırsatlar olacaktır.

Ancak burada kolektif mallar / kolektif eylem teorisi devreye giriyor ve diğer yöne işaret ediyor. Amerikan gücünü ehlileştirmek koordineli hareket etmeyi ve muhalefetin maliyetine katlanmaya istekli olmayı gerektirir. Diğer devletleri Trump’a karşı hizaya sokmak zaman alacak ve bazı hükümetler bu ağır işi başkalarının yapmasını umarak bedavacılığa yönelecektir. Bu koşullar altında ABD böl ve yönet oyununu oynayabilir ve bireysel tavizler vererek bazı devletleri uzaklaştırmaya çalışabilir. Dengeleyici bir koalisyon kurmanın zorluğu küçümsenmemelidir -özellikle de siyasi sistemleri zor durumda olan ülkeler için- ve Trump’ın güvendiği şey de şüphesiz budur.

Ancak şunu da unutmamak gerekir: Dünyayı “dengesiz” tutmak, ABD’nin gücünü seçici bir şekilde kullanmasını ve önemli ölçüde kendine hakim olmasını gerektirir. Bu da zayıf ülkeleri ya da liderlerini aşağılamak için her fırsatı değerlendirmemek anlamına geliyor. Diğer ülkeler Washington’un verdiği sözleri tutacağına ve bir anlaşma yapmanın ya da taviz vermenin yeni taleplere yol açmayacağına ikna edilmelidir. Ne yazık ki itidalli davranmak, verilen sözleri tutmak ve başkalarına saygılı davranmak Trump’ın oyun kitabında hiçbir zaman yer almadı ve kamu hizmetlerinin içini boşaltırken atadığı marjinal yetkinlikteki insanlar, ABD dış politikasının incelikle yürütülmesi ihtimalini daha da azaltıyor.

Amerika Birleşik Devletleri’nin sert bir yumruğa sahip olduğundan kimsenin şüphesi yok, ancak şimdi kadife eldiven çıkarıldığında neler olduğunu keşfetmek üzereyiz. Realistlerin onlarca yıldır uyardığı ve geçmişteki saldırganların bize hatırlattığı gibi, diğerlerine gözdağı vermek ve cezalandırmak için büyük sopa diplomasisini kullanan devletler, eninde sonunda dengeye yönelik başlangıçtaki isteksizliğin ve kolektif eylemin önündeki engellerin üstesinden gelinmesine yol açarlar ve daha az dost, daha fazla düşman ve çok daha az etkiye sahip olurlar. Amerika Birleşik Devletleri’nin en yakın komşularını ve birçok uzun süreli ortağını kalıcı olarak yabancılaştırmasının mümkün olduğunu düşünmezdim, ancak şu anda gittiğimiz yön tam olarak bu.